Kemeldenip, kemeńgerine bas ıip, sózin jyqpaı, aýzynan shyqqanyn quıyndaı ilip áketip, kóbimiz quıǵytyp túgelge jýyǵyn elge jetkizip júrgende, bul toqtyq pen ýaıymnyń joqtyǵy ýaqytsha tirlik, ult joıylyp, rýh ólip til quryp ketpeı turǵanda jurtymyzdy oıatalyq, urpaqtyń sanasyna qazaqy qalypty sińirelik degen bir shoǵyr jas Máskeýdiń qaq tórinde «Jas tulpar» uıymyn qurǵany málim.
Kemeldenip, kemeńgerine bas ıip, sózin jyqpaı, aýzynan shyqqanyn quıyndaı ilip áketip, kóbimiz quıǵytyp túgelge jýyǵyn elge jetkizip júrgende, bul toqtyq pen ýaıymnyń joqtyǵy ýaqytsha tirlik, ult joıylyp, rýh ólip til quryp ketpeı turǵanda jurtymyzdy oıatalyq, urpaqtyń sanasyna qazaqy qalypty sińirelik degen bir shoǵyr jas Máskeýdiń qaq tórinde «Jas tulpar» uıymyn qurǵany málimOlardyń bul isi júrekte kózi barlardy oılandyryp, oısyzǵa shanshý bolyp qadalǵany belgili. Sodan beri de 50 jyl óte shyǵypty. Osy bir ataýly kúnge oraı, ult táýelsizdiginiń 22 jyldyǵy qarsańynda Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Jas tulpar»: dástúr sabaqtastyǵy» degen taqyrypta halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótti. Birden aıtaıyq, bul Máskeý qalasynda bilim alyp júrgen 1438 qazaq jasynyń táýelsizdik úshin kúresi ǵana emes, jurtymyzdyń úlken bir tarıhı belesi. Búgingi jastarymyz muny maqtanyshpen aıtyp keler urpaq úlgi alyp rýhyn oıatyp jatsa, esh artyqtyǵy joq. Alqaly jıyn bastalar aldynda qatysýshylar elordadaǵy «Jastar» shaǵyn aýdany aýmaǵyndaǵy kóne qorymnan taıaýda ǵana tabylǵan han Keneniń el táýelsizdigi úshin janyn qıǵan 200 sarbazynyń rýhyna jáne Alash arysy Smaǵul Sádýaqasovtyń arýaǵyna taǵzym etti.
Aıtýly bas qosýdy ýnıversıtet rektory, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Erlan Sydyqov ashyp, professor Dıqan Qamzabekuly júrgizip otyrdy. Alǵashqy baıandamany ult zııalysy, áke amanatyna qashanda adal, qozǵalystyń kóshbasshysy, mádenıettanýshy-ǵalym Murat Áýezov jasady. Ol «Jas tulpar» táýelsizdiktiń altyn arqaýy degen áńgimeni jan-jaqty taratyp, «halyq jaýynyń balasy» degen jamaýǵa jaltaqtamaı ún qosqan Oljas Súleımenov, Sanjar Jandosov, Bolat Jansúgirov, Mereke Maılın týraly aıtyp, kezinde qazaq jastaryn osy uıymǵa biriktirý jolynda 47 jataqhanany aralap shyqqanyn, ortalyqta negizi qalanǵannan keıin qazaq topyraǵyna kelip, jumystaryn jalǵastyrǵanyn, jurtshylyqtyń durys qabyldaǵanyn tilge tıek etti. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda eki kúnge josparlanǵan jıyn ótkizgenin, ekinshi kúni «Búlikshi, Alashordanyń kúshikteri ósip, Keńes ókimetin qulatpaqshy» degen jeleýmen ruqsat berilmegenin, biraq sol tustaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy, ádebıet birlestiginiń tóraǵasy, búgingi kórnekti qoǵam qaıratkeri, ǵalym Myrzataı Joldasbekov jaýapkershilikti óz moınyna alyp, jıyndy bilim ordasynda jalǵastyrǵanyn, bes júzdeı jastyń túngi on-on birge deıin pikir alysyp, qazaq ánderin áýeletkenin alǵa tartty. «Bul Myrzataıdyń úlken erligi, ult rýhanııatyn tereń túsinetindigin kórsetti» degen ol óziniń zamandastaryn maqtanysh etetinin, solardyń úlken isi Astanadaǵy ulttyq murajaıdan oryn alsa degen tilegin de jetkizdi. «Biz ol kezde 20 jasta edik. Árıne, myqtymyz deýden aýlaqpyn. Degenmen, jasalǵan barlyq jaǵdaıǵa máz bolyp otyra bermeı, bir ult, bir til degen ıdeıanyń astarynda qazaq joıylyp ketip júrmeı me degen oıdy alǵa ozdyryp, sondaı bir uıym qurǵanymyz aqıqat. Iá, ol kezde biz úlgi alatyn aldyńǵy býyn az edi. Tek Alash ıdeıasyna súıendik. Endigi jerde keıingi jastarǵa Elbasy aıtqan ult táýelsizdigin, otanshyldyq sezimdi bekitý jaıyn dóńgelek ústel basynda otyryp pikir alyssaq olardyń oı-sanalaryna sony sińirer edik. Biz qazir joıyp jibergen Alash arystarymen dıalog qura almaǵanymyzǵa keıde ókinetinimiz bar. Keıingi urpaq jastulparlyqtarmen nege júzdespedik eken dep, bir zamandary aıtpas úshin osyndaı qadamǵa barsaq utylmasymyz anyq» dedi. Professor S.Negımov «Jas tulpar» jáne ult táýelsizdigi» degen taqyrypta oı órbitse, S.Júsip «Alash avtonomııasy: jańasha tujyrymdama» boıynsha sóz qozǵady. Densaýlyq saqtaý salasynyń ardageri G.Beıbitova «Jas tulpar» uıymyna uqsap baǵý nıetimen Aqmolada «Oıan, qazaq!» dep birlestik uıymdastyrǵandaryn jetkizip, sol kezdegi ult ókilderiniń kórgen qıyndyqtaryn tolqı turyp alǵa tartty. «Bizdi keıbir quqyq qorǵaý organdary suraqqa alǵanda aıtqan jaýabymyz: Úkimetke qarsy emespiz, Konstıtýsııalyq quqymyzdy qorǵaı otyryp, ulttyq qalpymyzdan adasyp qalmaý nıetinde ǵana osyndaı qadamǵa baryp otyrmyz dedik», dep sol tustaǵy keıbir ózge ult azamattarynyń qazaqtarǵa qysastyǵynan mysaldar keltirdi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory M.Sembın 1995 jyly bir alqaly jıynda eldiń bári oryssha zaýlatyp jatqanda Otanymyzdaǵy Majar elshisi Iý Torma qazaq tilinde sóılegenin, ol «Jas tulpar» týraly M.Qońyrdan estigenin, mundaı uıymdy Qytaıdaǵy qazaq baýyrlar Aıtan Núsiphanuly bas bolyp «Jas kúshter» birlestigin qurǵanyn, osynyń ózinen-aq jastulparlyqtardyń táýelsizdikke talpynysy Shyǵys pen Batysty jalǵastyrǵanyn atap ótti. Professor Q.Ahmetov «Jas tulpar» qozǵalysy ult zııalylarynyń uly ıdeıasy aǵartýshylyq jumysyn júrgizgenine mysaldar keltirdi. Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory B.Aıaǵan ult táýelsizdigi jolyndaǵy kúrester týraly oı órbitse, Q.Baıbek búgingi qazaq tiliniń máselesine, ásirese, aralas mektepterdiń jaıyna toqtaldy.
Halyqaralyq konferensııa sońynda Ámirjan Álpeıisovtiń «Jas tulpar» dúbiri» atty kitabynyń tusaýkeser rásimi boldy. Bul kitapta qazaq jurtynyń ótken ǵasyrdaǵy alapattarda kórgen azaby, tartqan tozaǵy naqty dáıektermen berilipti. «Jas tulpardyń» arǵy jaǵynda alashtyqtardyń jatqanyn, Alash ıdeıasy – qazaq ıdeıasy ekenin, ol rýh bergenin ádemi kórsetken. Kitap avtory óziniń osy taqyrypqa qalaı kelgenin jan-jaqty baıandady. Kóp derek qujattarmen berilip otyrǵan. Máskeýde bilim alǵan on myńǵa jýyq jastardyń shetinen talantymen ózgelerdi moıyndatqanyn, áli de moıyndatyp otyrǵanyn, jastulparlyqtar tek ádebıetshiler ǵana emes, alýan túrli mamandyq ıeleri ekenin, sol kezdegi KGB-nyń qujattarynan mysal keltire otyryp alǵa tartady.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».