Máskeý men Tbılısıdiń dostasýy qıyn-aý
El men eldiń dostasýynyń alǵysharty – dıplomatııalyq qarym-qatynasta bolý. Tipti, sondaı qarym-qatynasta bolǵandardyń ózi dúrdaraz júretini bar. Al dıplomatııalyq qarym-qatynastaryn úzgenderdi dos elder deý qıyn. Grýzııa men Reseı arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas úzilgen.
Oǵan da qazir bes jyldan asty. 2008 jyly Ońtústik Osetııadaǵy soǵystan keıin, Reseı jaǵy osy respýblıka men Abhazııanyń táýelsizdigin tanyǵannan keıin Tbılısı Máskeýmen dıplomatııalyq baılanysyn úzgen.
Máskeý men Tbılısıdiń dostasýy qıyn-aý
El men eldiń dostasýynyń alǵysharty – dıplomatııalyq qarym-qatynasta bolý. Tipti, sondaı qarym-qatynasta bolǵandardyń ózi dúrdaraz júretini bar. Al dıplomatııalyq qarym-qatynastaryn úzgenderdi dos elder deý qıyn. Grýzııa men Reseı arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas úzilgen.
Oǵan da qazir bes jyldan asty. 2008 jyly Ońtústik Osetııadaǵy soǵystan keıin, Reseı jaǵy osy respýblıka men Abhazııanyń táýelsizdigin tanyǵannan keıin Tbılısı Máskeýmen dıplomatııalyq baılanysyn úzgen.
Sol qarýly qaqtyǵys bolǵanǵa deıin-aq Reseı Grýzııanyń bul aımaǵyna óz eliniń pasportyn taratqany, ondaǵy halyqty Tbılısıge qarsy qoıǵany belgili.
Sol qaqtyǵystyń shyn mánin uqqan álem jurtshylyǵy Reseıdiń bul áreketin aıyptady. Abhazııa men Ońtústik Osetııanyń táýelsizdigin de Reseıdiń yqpalyndaǵy úsh-tórt elden basqa eshkim tanyǵan joq. Tipti, Reseımen odaq el sanalatyn Belarýs te odan bas tartty.
Sóıtse de saıasat bir bólek, ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúr bir bólek. Grýzınder men orystar arasyndaǵy burynnan kele jatqan dostyq qarym-qatynasty ańsaıtyndar bar. Ásirese, zııatker qaýym, onyń ishinde óner adamdary sol qarym-qatynasty kóbirek ańsaıdy. Tipti, álem moıyndaǵan biraz grýzın tekti óner qaıratkerleri, sondaı-aq, bıznes ókilderi Reseıde júr. Olar eki el arasynda jaqsy qarym-qatynas ornaǵanyn qalaıdy. Kórshi elderdiń tabysyp, baılanysta bolǵany eki jaqqa da tıimdi.
Muny Reseı jaǵy da túsinedi. Túsingende, onda saıasat ta bar. Retin keltirip, óziniń keshegi jónsiz isin aqtap alǵysy keledi. Grýzııamen til tabyssa, 2008 jylǵy ozbyrlyǵy keshirilgendeı bolady. Sodan da retti jerde óziniń Grýzııamen dıplomatııalyq baılanys ornatqysy keletinin aıtyp qalady. Muny jaqynda Brıýsselde NATO-Reseı keńesiniń májilisinde de aıtty. Oǵan Grýzııa jaǵynyń jaýaby da tez boldy. Grýzııa syrtqy ister mınıstri Maııa Pandjıkıdze bul úshin Reseı óz áskerin Abhazııa men Ońtústik Osetııadan alyp ketip, bul respýblıkalardyń táýelsizdigin tanýynan bas tartýy kerek, dedi. Al oǵan Reseı bara qoıa ma! Bul eki eldiń dostasýy qıyn-aý deıtinimiz de sodan.
Sol NATO-Reseı keńesiniń kezekti májilisinde Máskeý taǵy minez kórsetti. Grýzııanyń NATO-ǵa kirý nıetin «aıyptap», bul bóliný syzyǵyn (Reseı men NATO aralyǵyn) Shyǵysqa qaraı jyljytady dedi. Muny buryn da aıtqan. Kezinde Shyǵys Eýropa elderi (Polsha, Chehııa, Vengrııa, t.b.) NATO-ǵa kirmesin, ol Reseıdiń múddesine qaıshy degen málimdemeler jasaǵan. Sonda basqa elder Reseı múddesi úshin óz múddelerinen bas tartýǵa tıis pe?! Biraq olar óz múddelerinen bas tartqan joq, NATO-ǵa múshelikke kirdi. Biraq Máskeý eski ánin taǵy qaıtalaıdy. Oǵan Grýzııanyń jas syrtqy ister mınıstri Pandjıkıdze laıyqty toıtarys berdi. Ol bylaı: «Tek qana NATO jáne onyń seriktesteri óz aralaryndaǵy baılanys qandaı bolatynyn ózderi sheshedi. Úshinshi bir jaq oǵan yqpal ete almaıdy. Bul Reseı kózqarasyna qarapaıym ǵana jaýap».
Elderdiń dostasqany jaqsy. Aldymen oǵan jaqsy negiz qalaý kerek.
Bas qalalar basshylaryna kelgen zaýal
Qyrǵyzstanda Bishkek resmı astana bolsa, Osh qalasyn ońtústik astana deıtin dástúr bar. Mine, eldiń bas qalalary sanalatyn osynaý eki qalanyń basshylary ótken aptada, bir mezgilde derlik oryndarynan alyndy.
Kóp elde astanalarymen qatar atalatyn iri qalalary bolady. Aıtalyq, AQSh-ta Vashıngton men Nıý-Iork, túrikterde Ankara men Ystambul, orystarda Máskeý men Peterbýrg, al bizde – Astana men Almaty. Sol qalalardyń el úshin aıtarlyqtaı ekonomıkalyq ta, saıası da máni bar. Ádette olardaǵy ómir eldiń de ómirin sıpattap jatady. Al qyrǵyz aǵaıyndar úshin bul qalalardyń orny tipti bólegirek. Basqasyn aıtpaǵanda, olarda el halqynyń aıtarlyqtaı bóligi turady.
Endi sol basty eki qalanyń da basshylary qýylyp jatyr. Bir mezgilde! Tańdanarlyq jaǵdaı ma? Árıne. Basqa elderde bul múmkin emesteı de. Bul oqıǵa qyrǵyz aǵaıyndarǵa da tosyn kóringen bolar, sóıtse de, onyń zańdylyǵy kóp adamǵa kúmán týdyra qoımas.
Eki basshy da jaısyz ketti. Bishkek ákimi Isa О́mirqulov baspasóz máslıhatyn ótkizip, bılikten ózi ketetinin málimdese de, odan biraz buryn Bas prokýrordyń qala ákimshiligine, sonymen birge, ákimge de astananyń saıabaǵynan myqtylarǵa jer úlestirgeni úshin is qozǵaǵan bolatyn. О́mirqulov ózi ketemin demese de, ketiretini anyq edi.
Onyń taza emestigi jaıynda áńgime burynnan aıtylyp kele jatqan. 90-shy jyldary Qyrǵyz temirjolyn basqarǵan kezde-aq KSRO-dan qalǵan vagondar men teplovozdardy metall synyǵy retinde Qytaıǵa ótkizip, ol jaqtan biraz dúnıe ákelip, qaltasyn qampaıtqan degen áńgimeden depýtattyqqa saılanyp baryp qutylǵan. 2005 jyly odan ári saılana almaı, sonan soń ekinshi prezıdent Bakıevtiń qýǵynyna ushyraǵanda, ol oppozısııa jaǵyna shyqqan. Osy kezde qazirgi prezıdent Atambaevpen tabysyp, onymen partııalas (QSDP) boldy. Bakıev qýylyp, ýaqytsha úkimet qurylyp, onda Atambaev premer-mınıstrdiń qyzmetin atqarýshy bolǵanda, QSDP bılik partııasyna aınalǵanda, О́mirqulov Bishkektiń meri bolyp shyǵa keldi.
Bul qyzmette de onyń jaqsy aty shyǵa qoıǵan joq. Qaıta odan burynǵy ákim Narıman Tóleevtiń tyndyrǵan biraz jumysyn búldirdi degen áńgimege ushyrady. Qala sharýashylyǵy qojyrap, tipti, onyń ketýin talap etken daýys ta shyqty. Onan soń balasy Azamattyń buzyqtyǵy da oǵan taıaq bolyp tıdi. Mas kúıinde kólikpen qaǵysyp, odan eki adam qaza taýyp, sottalar bolǵanda, oǵan ákesi qyrýar aqsha jumsap, qutqaryp alǵan kórinedi. Eldiń bas qalasy basshysynyń sıqy osyndaı eken.
Oshtyń meri Melısbek Myrzahmatovtyń isi bólekteý. Ol – eldiń ekinshi prezıdenti Bakıev taǵaıyndaǵan basshylardan qalǵan jalǵyz myqty. Ony ýaqytsha prezıdent Otynbaeva da, qazirgi prezıdent Atambaev ta ornynan ala almaǵan. Ala almaǵanda, shamasy kelmeıtinderin bilip, ondaı áreketke barmaǵan. Osh qalasy ǵana emes, eldiń búkil ońtústigi ony qoldady. Al ondaı áreket jasalǵanda, búkil elde aıtarlyqtaı kúrdeli jaǵdaı qalyptasýy múmkin edi. Onyń ústine Osh qalasynda aıtarlyqtaı tártip te, jumys ta bar. Bul jurttyń kóz aldynda.
Mine, sondaı adamnyń ornynan op-ońaı alyna salynýyna jurttyń bári: onyń jaqtastary da, qarsylar da tańdanǵan. Jáne ol prezıdent jarlyǵymen de emes, úkimet basshysy Jantóre Satybaldıevtiń sheshimimen bosatyla salǵan.
Bir eldiń bas qalalarynyń basshylary qaıda aýyspaı jatyr deımiz ǵoı. Biraq kózge uratyndaı, naýqanshylyqtaı bolyp aýysqandary oıǵa qaldyrady. Onyń ar jaǵynda aıtys-tartys bolmasa eken deısiń. Bul eldegi sondaı jaǵdaıdan júrek shaılyǵyp qalǵan.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».