Jasampazdyq joldaýynyń jemisti jyldyǵy

«Men HHI ǵasyr Qazaqstannyń «altyn ǵasyry» bolaryna senemin.

Bul beıbitshiliktiń, turaqtylyq pen gúldenýdiń ǵasyry bolady.

Qazaqstan halqy uly tarıhtyń ıesi atanýǵa laıyq.

Biz kózdegen maqsatymyzǵa mindetti túrde jetemiz».

Bul sózderdiń aıtylǵanyna dál búgin dál bir jyl tolyp otyr. 2012 jyl­dyń 14 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elba­sy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atalatyn tarıhı Joldaýyn jarııa etken edi.

Iá, Elbasymyzdyń memlekettiń qalyptasý kezeńi tabysty aıaqtalǵanyn, «Qazaqstan-2030» Strategııasynda belgilengen negizgi mindetter oryndalǵanyn málimdep, jańa, asa bıik mejeni alǵa tartqan – «Qazaqstan HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı álemniń eń damyǵan 30 eliniń qatarynda bolýǵa tıis» dep uly maqsatymyzdy aıqyndaǵan bul Joldaýy – tarıhı qujat. «Egemen Qazaqstan» gazeti Táýelsizdik toıynyń qarsańynda «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń alǵashqy jyldyǵyna aıqarma bet arnap otyr. 

Osydan dál bir jyl buryn Elbasymyz «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyn jarııa etken edi

Birinshi belestiń bergenderi

«Adamnyń sanasy ne nársege sense, adam soǵan qol jetkize alady» deıdi álemdegi baı adamdardyń ómirdegi jetistikterin zerttegen jazýshy Napoleon Hıll. Bul qaǵıdany sál ózgertip: «Qazaqstandyqtar bolashaǵyna sense, soǵan qol jetkize alady», desek she? Elbasynyń bastamasymen elimiz álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýdy maqsat etip qoıdy. Maqsatqa jetý úshin, eń aldymen oǵan degen senim kerek. Sol senimniń qazaqstandyqtardyń boıynan qalaı kórinis tapqanyn baǵamdaımyz desek, «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń alǵashqy jylynyń jarqyn jetis­tikteri­ne úńilýimizge bolady.

«Men HHI ǵasyr Qazaqstannyń «altyn ǵasyry» bolaryna senemin.

Bul beıbitshiliktiń, turaqtylyq pen gúldenýdiń ǵasyry bolady.

Qazaqstan halqy uly tarıhtyń ıesi atanýǵa laıyq.

Biz kózdegen maqsatymyzǵa mindetti túrde jetemiz».

 Bul sózderdiń aıtylǵanyna dál búgin dál bir jyl tolyp otyr. 2012 jyl­dyń 14 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elba­sy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atalatyn tarıhı Joldaýyn jarııa etken edi.

 Iá, Elbasymyzdyń memlekettiń qalyptasý kezeńi tabysty aıaqtalǵanyn, «Qazaqstan-2030» Strategııasynda belgilengen negizgi mindetter oryndalǵanyn málimdep, jańa, asa bıik mejeni alǵa tartqan – «Qazaqstan HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı álemniń eń damyǵan 30 eliniń qatarynda bolýǵa tıis» dep uly maqsatymyzdy aıqyndaǵan bul Joldaýy – tarıhı qujat. «Egemen Qazaqstan» gazeti Táýelsizdik toıynyń qarsańynda «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń alǵashqy jyldyǵyna aıqarma bet arnap otyr. 

Osydan dál bir jyl buryn Elbasymyz «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqanmemlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyn jarııa etken edi

Birinshi belestiń bergenderi

«Adamnyń sanasy ne nársege sense, adam soǵan qol jetkize alady» deıdi álemdegi baı adamdardyń ómirdegi jetistikterin zerttegen jazýshy Napoleon Hıll. Bul qaǵıdany sál ózgertip: «Qazaqstandyqtar bolashaǵyna sense, soǵan qol jetkize alady», desek she? Elbasynyń bastamasymen elimiz álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýdy maqsat etip qoıdy. Maqsatqa jetý úshin, eń aldymen oǵan degen senim kerek. Sol senimniń qazaqstandyqtardyń boıynan qalaı kórinis tapqanyn baǵamdaımyz desek, «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń alǵashqy jylynyń jarqyn jetis­tikteri­ne úńilýimizge bolady.

Básekege qabilettilik bilimnen bastalady

Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qa­lyptasqan memlekettiń jańa saıası ba­ǵyty» atty halyqqa Joldaýynda «Bala­pan» baǵdarlamasyn 2020 jylǵa deıin uzartyp, Úkimet pen ákimderge balalardy mektepke deıingi oqý-tárbıemen 100 paıyz qamtýdy mindet etip qoıǵan edi. Aǵymdaǵy jyldyń 10 aıynyń qory­tyndysy boıynsha, «Balapan» baǵdar­lamasy sheńberinde elimizdegi 3 jáne 6 jasar balalardy mektepke deıingi oqý-tárbıemen qamtý burynǵydan ulǵaıyp, 72 paıyzǵa jetti. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi habarlaǵandaı, 2013 jyly Qa­zaqstanda 94 balabaqsha jáne 45 shaǵyn or­ta­lyqtar ashylǵan. Qazirgi tańda mektep­ke deıingi mekemelerge 655 myńnan astam bala barady. Bul kórsetkish 2012 jylmen salystyrǵanda 11 myń balaǵa artyq.

Memleket joǵary álemdik stan­dart­tarǵa baǵyttalǵan elimizdegi bilim berý júıesin dáıekti jáne júıeli damytýda. Máselen, bıylǵy jyldyń 1 qyr­kúıeginen bastap Qazaqstannyń barlyq mektepterinde aǵylshyn tilin 1-shi synyptan oqytý engizildi. 8 Nazarbaev ıntellektýaldy mektepteri (Shymkentte – 2, Qa­raǵandyda – 1, Aqtóbede – 1, Tarazda – 1, Aty­raýda – 1, Qyzylordada – 1, Pavlo­darda – 1) ashyldy. El aýmaǵynda osyndaı 15 ıntellektýaldy mektep jumys isteıdi. Sondaı-aq, qazirgi kezde 35 mektepte Nazarbaev ıntellektýaldy mektepteriniń ozyq tájirıbesi úlgi retinde qoldanylýda.

Sonymen qatar, aldaǵy kezeńde orta bilim berý mazmunyn jańartý basymdyq retinde belgilengen. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi taratqan aqparatqa sáıkes, 2015-2016 oqý jylynyń basyna qaraı Nazarbaev ıntellektýaldy mektepteriniń tájirıbesin eskere otyryp, jańa oqý jospary, baǵdarlama jáne oqýlyqtar ázirlenedi. Ásirese, birinshi kezekte aýyl mektepteriniń kadrlyq áleýetin kúsheıtýge kóńil bólinedi. 2016 jylǵa qaraı elimizdegi 108 myń pedagogty mamandar daıarlaýdyń Kembrıdjdik júıesimen qamtý josparlanǵan. Odan bólek, 135 myń pedagog-maman qysqa merzimdik kýrs­tardan ótedi. Mektep ınfraqurylymy da odan ári jańartyla beredi. Qazirgi kezde elimizde 102 úsh aýysymdyq, 231 apatty mektepter bar. 184 mektepte oqýshy oryndarynyń tapshylyǵy baıqalady. Osy máseleni túpkilikti sheshý úshin, 2014 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń qarjysyna jańadan 50 mektep úıi salynady. Sondaı-aq, shaǵyn komplektili mektepter máselesin sheshý maqsatymen 2016 jyly 160 resýrstyq ortalyqtar qurylady. Mundaı aýqymdy is-sharalar respýblıkadaǵy 4145 shaǵyn komplektili mektepterde oqıtyn 385 myń balanyń sapaly bilim alýyna jol ashady. Jalpy alǵanda, joǵarydaǵy máselelerdi sheshý jáne bilim berý sapasyn kóterý maqsatynda Úkimet bıyl bilim berý salasyna bólingen bıýdjet qarajatyn 9 paıyzǵa (onyń kólemi 1 trln. 428 mln. teńgeni qurady) ulǵaıtty. Otandyq bi­lim berý júıesin álemdik deńgeıge kóte­rý úshin, Elbasy elimizde 2 kolledj salynatynyn aıtqan. Astana jáne Al­ma­ty qalalarynda boı kóteretin sol kolledj­derdiń qurylysy bıyl jeltoqsan aıynda bastalady.

Basty maqsat – jumyssyzdyqty júgendeý

Qazaqstan – jumyssyzdyqpen kúre­sýde úlken tájirıbesi bar elderdiń biri. Se­be­bi, elimiz 2008-2009 jyldardaǵy jahan­dyq ekonomıkalyq daǵdarys kezeń­in­de halyqty jumyspen qamtamasyz etý baǵy­tynda biregeı baǵdarlamalardy júzege asyrdy. Sol baǵdarlamalar qazir de jemisti jalǵasyn tabýda. Máselen, «Jumyspen qamtý-2020» jol kartasyn júzege asyrý kezinde jumys berýshilerdiń qatysýy kóbeıdi. Bıyl jumyspen qamtý baǵdarlamasy men «Jumyspen qamtý-2020» jol kartasyn iske asyrýǵa shamamen 105 mlrd. teńge bólinip, 10 aıda 95 myńǵa jýyq adammen áleýmettik kelisimsharttarǵa qol qoıylǵan. Bul adamdardyń jartysynan astamy – jas­tar. Sonymen qatar, bıyl Jol kartasy aıasyndaǵy is-sharalarǵa 1045 múgedek, 163 jetim bala jáne aýyr jumystarda, eńbek jaǵdaılary zııandy jáne qaýipti jumystarda isteıtin 1686 adam qamtylǵan. Elimizdegi 48 myńnan astam adam kásiptik oqýmen qamtylyp, 45 myńnan astam adam áleýmettik jumys oryndaryna jáne jas­tar praktıkasyna jiberilgen. Oǵan qosa, oqýdy bitirgen 12 myńnan astam adam turaqty jumys ornyna ornalastyrylǵan.

Alaıda, Memleket basshysy Úkimettiń 2013 jylǵy 11 qazandaǵy keńeıtilgen otyrysynda joǵarydaǵy kórsetkishterge kóńili tolmaıtynyn aıtyp, Úkimetke halyqty turaqty jumyspen qamtý deńgeıin kóterýdi tapsyrǵan bolatyn. Ol úshin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi múddeli memle­ket­tik organdarmen birlese otyryp, sura­nys­qa ıe mamandyqtar boıynsha kadr­lar qajettiliginiń boljamyn daıyndaýy tıis. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi júr­gi­zilgen boljam negizinde oqytylatyn ma­man­dyqtarǵa memlekettik tapsyrysty túzetýi qajet.

Halyq tabysynyń artýy

Áleýmettik saıasattaǵy basym­dyq­tardyń biri – halyq tabysynyń deńgeıin arttyrý. Aǵymdaǵy jyly qyrkúıek aıynda qazaqstandyqtardyń nomınaldy aqshalaı tabysynyń 7,7 paıyzǵa (55 292 teńge) óskeni anyqtalǵan. Halyqtyń tabysyndaǵy negizgi oryndy – eńbekaqy alatyny belgili. Eńbekaqy tóleýdegi ahýal ortasha aılyq nomınaldy jalaqynyń turaqty ósýimen sıpattalady. Sońǵy 9 aıda onyń mólsheri 2012 jyldyń 9 aıymen salystyrǵanda 7,1 paıyzǵa artyp, 106 225 teńgeni quraǵan. Naqty jalaqy 0,9 paı­yzǵa ósipti. Halyqtyń tabysynyń taǵy bir kózi – áleýmettik transfertter, ıaǵ­nı, áleýmettik qamsyzdandyrý júıe­si­nen tólenetin tólemder. Bıyl osy maq­sat­qa 1 trln. teńgeden astam aqsha bólingen.

Qarapaıym halyqtyń ál-aýqatynyń negizgi kórsetkishiniń biri – zeınetaqy. Bıylǵy 1 qarashaǵa deıingi málimet boıynsha, elimizdegi zeınetaqynyń ortasha mólsheri 41 583 teńgeni quraǵan. Osy kórsetkishti TMD elderindegi zeınetaqynyń ortasha mólsherimen salystyraıyq. Qazaqstandyq zeınetkerler bıyl 275,37 AQSh dollary kóleminde zeınetaqy alǵan. Bul kórsetkish Qyrǵyzstan zeınetkerleriniń zeınetaqysynan 3 ese, belarýstyq zeınetkerlerden – 1,3 esege kóp. Tek reseılik zeınetkerlerden bar-joǵy 31,11 dollarǵa ǵana az. Memlekettik qoldaý sharalarymen tabysy tómen otbasylar da qamtylǵan. Olar – 58,8 myń ataýly áleýmettik kómek jáne 554,8 myń balalar járdemaqysyn alý­shylar. Bul Elbasynyń halyqqa Joldaýyndaǵy: «Memleket qoǵamnyń áleý­mettik jaǵdaıy tómen toptaryna – zeı­netkerlerge, múgedekterge, eńbekke jaram­syzdarǵa, naýqas balalarǵa jáne, t.b. ataý­ly kómek úshin tolyq jaýapkershilikti óz moı­nynan alatyn bolady», degen sózine dálel.

Údemeli damýdyń úlken qarqyny

2013 jyl – Údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý memlekettik baǵdar­lamasyn júzege asyrýdyń úshinshi jyly. Nátıje jaman emes. Sebebi, bıyl aımaqtardy qosa alǵanda jalpy qu­ny 560 mlrd. teńgege 140 jobany iske qo­sý jos­parlanǵan. Respýblıkalyq Indýstrııa­lan­dyrý kartasyndaǵy 7 iri jobany qam­tıtyn bul is-sharalardyń nátıjesinde 13 myń jańa jumys oryndary ashyla­dy. Sondaı-aq, budan basqa taǵy 6 iri jobanyń qurylysy bastaldy. Iske qosyla­tyn jańa jobalardyń qatarynda Aqtó­be qalasyndaǵy jańa ferroqorytpa zaýyty, Aqtaýdaǵy «Kaspıı bıtým» óndiri­si, Qostanaıdaǵy usaq surypty qańyl­tyr ıetin ortalyq, Shymkenttegi «Hımfarm» zaýytynyń óndiristik qýat­taryn ulǵaıtý, Qaraǵandydaǵy metallýrgııa ındýstrııaldyq parkin damytý jobalary bar.

Elimizdiń ındýstrııalyq damýynyń negizin daıyn taýarlardyń eksporty quraıtyny belgili. Mashına jasaý ónerkásibi esebinen osy eksporttyń kólemi bıyl 29 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. Et jáne et ónimderiniń eksporty da joǵary deńgeıge kóterildi. Atap aıtsaq, aǵymdaǵy jyldyń 2 qazanynda Batys Qazaqstan oblysyndaǵy «Crown Batys» JShS-niń mal bordaqylaıtyn alańynan Máskeýdiń naryǵyna alǵashqy 20 tonna sıyr eti jóneltildi. Otandyq óndirýshi men saýda ındýstrııasynda jumys isteıtin reseılik kompanııa – Moskvoresk saýda úıiniń arasynda jasalǵan kelisim boıynsha, bıylǵy jyldyń sońyna deıin 500 tonna et eksporttalady.

Sonymen qatar, bıdaı eksportynyń kólemi de jyldan-jylǵa ulǵaıyp keledi. «QazAgro» ulttyq basqarý holdıngi» AQ-tyń baspasóz qyzmeti habarlaǵandaı, «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» AQ 2013 jyldyń aıaǵyna deıin jalpy alǵanda 200 myń tonna bıdaıdy eksporttaýdy kózdep otyr. Eksporttyń negizgi baǵyttary – Qytaı, Iran, Ázerbaıjan jáne Reseı. Aǵymdaǵy jyldyń qarasha aıynyń sońynda Qytaıǵa alǵashqy bıdaı vagondary jóneltilgen. Jalpy alǵanda, «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» AQ-tyń QHR-dyń iri astyq treıderimen jasaǵan kelisimine sáıkes, 2013 jyldyń sońyna deıin 10 myń tonna bıdaı jetkizý josparlanyp qoıǵan. Osy kólemdi jetkizgennen keıin, Qytaı tarapymen qazaqstandyq bıdaı eksportynyń kólemin odan ári ulǵaıtý jóninde kelissózder júrgizilmekshi.

Jyl jobasy

Bıylǵy jyldyń úlken jetisteriniń biri – Qashaǵandaǵy úlken munaı skva­jı­nasynyń iske qosylýy. Qyrkúıek aıynyń 11-i kúni Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóliginde ornalasqan Qashaǵan munaı jáne gaz kenishinde munaıdyń alǵashqy barreli óndirildi. Bul jańalyqty barlyq jahandyq BAQ-tar jarysa jarııalap jatty. О́ıtkeni, bul munaı derjavasyna aınalýǵa umtylǵan Qazaqstannyń jańa kenishtegi ǵana emes, teńizde óndirgen alǵashqy munaıy bolatyn. Sondyqtan, bul jobaǵa eń zamanaýı tehnologııalar qoldanyldy. Máselen, teńizdiń kesheni – jasandy araldardy turǵyzýǵa 13 mln. tonna tas pen 200 myń tonnadan astam sement jumsaldy. Jasandy araldarǵa 107 myń tonna jabdyq ornatylyp, munaı men gaz júretin qubyrlardyń uzyndyǵy 500 shaqyrymnan asty. Aǵymdaǵy jyldyń 30 maýsymynda kómirsýtek óndirisi men olardy óńdeýdi qamtamasyz etetin basty óndiristik nysandar saltanatty túrde iske qosylyp, ol rásimge Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Ulybrıtanııa Premer-mınıstri Devıd Kemeron qatysty. Bul oqıǵanyń ózi elimiz úshin ǵana emes, Qashaǵan munaıyn kútip otyrǵan álemdik tutynýshylar úshin de asa mańyzdylyǵyn kórsetti.

Atap aıtarlyǵy, Qashaǵannyń tabal­dyryǵynan alǵash attaǵan Devıd Kemeron jańa ken ornynyń alyp aýqymyna tańǵalǵanyn jasyra almaı: «Bul Qazaqstannyń munaı-gaz salasyndaǵy zor áleýetiniń taǵy bir kórsetkishi», dep málimdedi. Brıtanııa Úkimetiniń basshysy Qashaǵannyń Qazaqstannyń munaı men gazynyń sımvoly ekenine toqtalyp, brıtandyq «Shell» kompanııasynyń osynaý aýqymdy jobany iske asyrýǵa atsalysqanyna rızashylyǵyn bildirdi.

«Bolashaq» zaýytynyń munaı boıynsha óndirisiniń qýaty sótkesine 450 myń barreldi, al gazdy óńdeýde – sótkesine 9 mln.-ǵa jýyq kýbometrdi quraıdy. Zaýyttyń ashylýy 2,5 myńnan astam jańa jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik berdi. Qashaǵandy ıge­rý Qazaqstannyń munaı-gaz ındýs­trııa­synyń jańa dáýirin ashty. Soltústik Kaspıı jobasy tıimdi halyqaralyq yntymaqtastyqtyń jarqyn mysaly jáne halyqaralyq bıznestiń elimizge degen senimi. Qashaǵan ortaq múdde úshin álemdik munaı kompanııalaryn biriktirdi. Olar bizdiń elge ózderiniń jıǵan baı tájirıbesi men bilimin ákeldi. Sheteldik ınvestorlarmen bolǵan kezdesýde men ınnovasııalar engizetin ınvestorlarǵa Úkimet erekshe qoldaý kórsetetinin aıtqan edim. Sol sózimdi búgin rastaı alamyn», dedi saltanatty rásimde Nursultan Nazarbaev.

Shynynda da Qashaǵandy ıgerý elimizdiń ekonomıkalyq damýyna úlken serpin berip qana qoıǵan joq, sondaı-aq, ol bizdiń halyqaralyq bedelimizdi bıikke kóterdi. El Prezıdenti Qashaǵandy ıgerý bizdiń elimizdiń dúnıejúzilik geosaıası keńistiktegi pozısııamyzdy kúsheıtýge múmkindik bergenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, Soltústik Kaspıı jobasy álemdik energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge zor úles qosady. О́z kezeginde Devıd Kemeron eki eldiń ınvestısııalardy qamtamasyz ete otyryp, bolashaqta da saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn damyta beretinine senimdilik bildirdi. «Birikken Koroldiktiń kompanııalary kúrdeli ekologııalyq jaǵdaılarda munaı men gaz óndirýden aldyńǵy qatarly tehnologııalarǵa ıe. Mysaly, biz sondaı tehnologııalarymyzdy Soltústik teńizde qoldanýdamyz», dedi Brıtanııa Úkimetiniń basshysy.

Qashaǵandy ıgerýge brıtandyqtarmen birge taǵy 7 kompanııa qatysady. Jobanyń operatory – «Nord Kaspıan Opereıtıng Kompanı» kompanııasy konsorsıýmnyń 7 qatysýshysynyń atynan áreket etedi. «Qashaǵandy ıgerýden Qazaqstannyń ekonomıkasy aıtarlyqtaı paıda kóre bastady, – dedi Qazaqstan basshysy. – Búgingi tańda 2600-ge jýyq qazaqstandyq kompanııalar jobadan bastapqy biliktilik synaǵynan ótti. Tek ótken jyly ǵana Soltústik Kaspıı jobasy sheńberinde qazaqstandyq óndirýshilerge 1,5 mlrd. AQSh dollary kóleminde qarjy tólendi. Bul jumysty budan ári jalǵastyryp, jaqsarta berý kerek. Búgingi tańda Kaspıı ózine kóptegen ınvestorlardyń nazaryn aýdaryp otyrǵan álemdegi iri munaıy bar aımaqtardyń biri. Biraq, biz eń aldymen, Kaspıı teńiziniń biregeı alýan janýarlar men ósimdikter álemi bar erekshe tabıǵı aımaq ekenin umytpaǵanymyz abzal. Onyń názik ekojúıesine uqyptylyqpen qaraý – árbir tabıǵat qoınaýyn paıdalanýshynyń talassyz mindeti».

Tańatar TABYNULY.

Jańa qonys pen jumys

bir mezgilde qoldaryna tıgender Elbasyna rızashylyǵyn jetkizdi

Baspanasy eskirgen, turýǵa múldem kelmeıtin jaǵdaıǵa jetken, onyń ústine jumyssyz júrgen jandar bir mezgilde, qas pen kózdiń arasynda ekeýine birdeı qol jetkize ala ma? Joq dep jaýap berer edi buǵan kim-kim de oılanbastan. Ne bul, sonshama, ertegi me, sıqyrshynyń taıaǵy ma ózgere salatyn der edi olar budan ári. Qatelesedi ekenbiz. Bul ertegi de, sıqyrshynyń taıaǵy da emes, búgingi kúnniń naqty shyndyǵyna aınalyp otyr.

 Elimizde Elbasynyń bastamasymen ári tikeleı tapsyrmasymen qabyldanǵan, «Jumyspen qamtý-2020» memlekettik baǵdarlamasy osy pikirimizdiń dáleli. Naqtyraq aıtqanda, atalǵan baǵdarlamanyń úshinshi baǵytyna sáıkes shalǵaı eldi-mekende turyp kelgen aǵaıyndarymyz osyndaı múmkindikterge ıe bolýda. Iаǵnı, olar jańa qonys toıyn toılaýmen qatar jumys berýshiniń suranysy sheńberinde belgili bir jumys ornyna da qol jetkize alady.

Osyndaı baqyttan basy aınalyp kete jazda­ǵan otbasy ıeleriniń biri – Erbolat Ájibaev. Olar buǵan deıin Terekti aýdanyndaǵy Aqsoǵym aýyl­dyq okrýgine qarasty bolashaǵy buldyr Tabynbaı degen núktede turyp kelipti. Munda olarǵa jumys bolmaǵan. Tipti kishkentaı eldi mekende bas­taýysh mektep te, medpýnkt te joq eken. Sóıtip, sergeldeńge túsip júrgende bularǵa memlekettik baǵdarlamanyń shapaǵaty tıip, aıaq astynan aýdan ortalyǵynan júz sharshy metrlik úsh bólmeli dańǵaradaı úıdiń kilti tabys etildi. Syńǵyrlaǵan sý jańa baspanaǵa barlyq ınfraqurylymdyq júıe – sý, tabıǵı gaz qubyrlary, elektr jelileri tartylǵan. Bir sózben aıtqanda, jańa úıde ómir súrýge qajetti qolaıly jaǵdaılardyń bári bar.

– Bul úshin Elbasy Nursultan Nazar­baevqa sheksiz alǵysymyz ben rızashy­ly­ǵy­myzdy jetkizgimiz keledi. Biz sekildi elimiz­diń túkpir-túkpirindegi turmysy tómen, kún kó­rý múmkindigi shekteýli otbasylarǵa osyndaı ba­ǵa jetpes qoldaý kórsetken, jańa baspana men tu­raqty jumysqa bir mezgilde qol jetkizýge jaǵdaı týǵyzǵan Elbasyǵa shyn júrekten alǵysymyzdy aıtyp halqymyzdyń baǵy úshin uzaq ómir súrińiz demekpin, – dedi jańa úıdiń kilti tapsyrylǵan sátte baqytty otbasy ıesi Erbolat Ájibaev.

Iá, taǵy bir aıtarymyz – E.Áji­baev­tyń otbasymen birge aýdan orta­lyǵy Fedorovkaǵa taǵy da toǵyz otbasy kelip qonystandy. «Jumyspen qam­tý-2020» baǵdarlamasy boıynsha tur­ǵyzylǵan bul úılerdiń qurylysyna respýblıkalyq bıýdjetten 70 mıllıon teńge qarajat bólingen.

Temir QUSAIYN,

«Egemen Qazaqstan».

Batys Qazaqstan oblysy,

Terekti aýdany.

Men – erkin adammyn

Búginde jasy elýden asqan bizdiń býynnyń ókilderi eńbekpen er jettik. Keshegi keńes ókimetiniń kezinde ákemiz aıdalada bir úı otyryp, keńshardyń malyn baqty. Ápkelerim de, aǵam da, ini-qaryndastarym da, ózim de shopandardyń balalaryna arnalǵan ınternatta jatyp bilim aldyq. Tórt toqsandaǵy kanıkýlda áke-sheshemizdiń qolyndaǵy jumysty alyp, olarǵa qoldan kelgenshe járdemdesetinbiz. Búginde aǵa býyn keńes ókimetin saǵynyshpen eske alady. Ras, keńes ókimetiniń túrli áleýmettik toptardy teńestirýge jasaǵan talpynystaryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ol ókimet eń aldymen adam faktoryna mán berýge umtyldy. Alaıda, umtylys bar da, ıdeıany júzege asyrý bar. Máselen, keńshardyń malyn baqqan bizdiń áke-sheshelerimiz zeınetkerlikke shyqqansha eńbek demalysy degenniń ne ekenin bilgen emes. Eńbek demalysyna tólenetin jalaqyny alatyn, biraq, «men búginnen bastap eńbek demalysyndamyn» dep búgingideı kýrorttarǵa baryp shalqasynan túsip jatyp almaıtyn. Ony aıtasyz, ol kezdiń shopandary jyl on eki aıda bir kún demalǵan emes. Keýdesinen jany shyǵyp ketpese onsha-munsha aýrýlardy elemeıtin de. Bálkim bul sózimizge búgingi urpaq senbes, degenmen shyny solaı edi. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin ókimette mal qalmady da keńsharlar jekeshelenip ketti. Sol kezde ortalyqta úıi joq, ómir boıy qoıdyń sońynda júrgen talaı shopan dalada qaldy.

Munyń bárin nege aıtyp otyrmyn?

Muny aıtyp otyrǵanym, búginde «naryqtyń zańy qatal» dep sóıleıtinder kóbeıdi. О́mir qashan ońaı bolyp edi, qıyndyq bar bolsa bar shyǵar. Alaıda, qandaı qıyn jaǵdaıda da Elbasy elin, jurtyn kúızeliske tastap ketken emes. Jas Qazaq memleketiniń búkil organızmi adamgershilik pen gýma­nızm­ge negizdelgen. Oǵan basqa qujat­tardy aıtpaǵanda Prezıdent N.Á.Na­zar­baevtyń «Qazaqstan-2050» Strate­gııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýy da dálel bola alady.

Búginde men kásipkermin. Erkin adammyn. Ordabasy aýdanynyń aýmaǵynda tas úgitip, maıdalaıtyn shaǵyn kásipornym bar. Alaıda, erkindik degenniń de shegi, shekarasy bolady. Qorshaǵan ortadan, qoǵamnan eshkim táýelsiz emes. Máselen, meniń ıeligimdegi kásiporynda on eki adam jumys isteıdi. On eki adamnyń ar jaǵynda on eki otbasy tur. Sol otbasylar ashyǵyp qalmaýy kerek. Sebebi, olar maǵan senip kelip otyr.

Al, men kimge senemin? Árıne, ózime. Sosyn ózimniń týǵan memleketime. Sebebi, jyl ótken saıyn bizdiń eli­mizde kásip isteımin, baqýatty tur­mys keshemin degen adamǵa barlyq múmkin­dikter qarastyrylyp keledi. Elbasy kásipkerler alańsyz jumys istesin dep olardyń qyzmetin oryndy-orynsyz teksere berýge birneshe márte moratorıı jarııalady. Toqsanynshy jyldardyń basynda bankterden nesıe alý degenińiz aspandaǵy aıdy alǵanmen birdeı bolatyn. «Shapka» degen uǵym sol kezde shyqty. Qazir bankterdiń ózderi bir-birimen talasyp, kásipkerlerge nesıe bergisi keledi. Soǵan qumbyl. Ras, qazirshe ósim paıyzy joǵarylaý, degenmen, birte-birte ol da óz sheshimin tabaryna senemin.

Jergilikti atqarýshy bılik kásip­kerlerdiń álemdik naryqty zaman talabyna saı ıgerýi úshin shetelderge jıi-jıi issaparlar uıymdastyryp oty­rady. Sheteldiń iri bıznesmenderin Qazaq­stanǵa shaqyrtyp, bizdi olardyń tájirı­belerinen úırenýge jaǵdaı jasaıdy.

Men joǵaryda ózimizdiń ata-analary­myzdyń qalaı eńbek etkenin jaıdan-jaı aıtqan joqpyn. Bári de salystyrýlardan keıin aıqyndalady. Ol kezde eńbek adamyna bári bastyq bolatyn. Bólimshe meńgerýshisinen bastap keńshardyń bas zootehnıgi, partorgi, dırektory, aýdan, oblystan keletin ýákilder, bári-bári digirlep turatyn. Qýańshylyqtan jerdiń oty azaıyp, mal azsa da shopan kináli-tin. Al, qazirgi eńbek adamyna kim ústemdik ete alady? Men máselen, kúndiz-túni attyń terin qurǵatpaı júrsem, ol ózim úshin. О́zimniń ujymymdaǵy adamdar úshin. Meniń erkindigimdi eshkim qoljaýlyq ete almaıdy. Buryn «egemen eldiń erkin azamaty» degendi jaı patetıka sanaıtynmyn. Alaıda, oılanyp otyrsam bul sózdiń saıası da, rýhanı da mánisi tereńde eken.

Iá, men egemen eldiń erkin adamymyn.

Medelhan ISAQOV,

«Tumar XXI» JShS-niń

dırektory.

Shymkent.

Baspanaly bolý baqyty

páter kezeginde turǵan salymshylardyń qatysý belsendiligi men tólem qabiletine kóp baılanysty

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń turǵyn úı qurylysyn damytý saıasaty aıqyn. Ol – turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý arqyly adamdardy jaıly da laıyqty baspanamen qamtamasyz etý. Bul oraıda, Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen qolǵa alynǵan «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasynyń mańyzdylyǵy ýaqyt ótken saıyn artyp kele jatqany aıtpasa da túsinikti. Ony qatysýshylar qatarynyń artyp, suranystyń óse túsýinen anyq ańǵarýǵa bolady. Biz salymshylar, memleket pen qurylys kompanııalary arasyndaǵy teń quqyly áriptestik qaǵıdatyn saqtaı otyryp, turǵyn úı qurylysy salymdary júıesiniń zor áleýetin tıimdi paıdalaný joldaryn tynbaı qarastyryp kelemiz.

 Salymshylarymyzdyń negizgi bóligi – bıýdjet qyzmetkerleri. Olardyń tólem qabileti tómen bolǵandyqtan, baspanany birden satyp alýǵa shamalary jete bermeıdi. Sol sebepti qoljetimdi jobalarǵa qatysqandy qolaıly kóredi. Memleket tarapynan berilgen jeńildikter arqasynda byltyr 1055 otbasy turǵyn úıge ıe bolsa, bıyl 600 otbasyǵa páterdiń kiltteri tabys etildi. Jyl aıaǵyna deıin olardyń sany 1300-ge jetedi dep kútilýde. Qarjylaı eseptesek, 659474 myń teńgeniń 182 qaryzy úlestirildi. 55 jáne 126 páterli eki turǵyn úıdi nesıeleý rásimdeldi. Búginde oblys ortalyǵynda úsh qurylys nysany turǵyzylýda. «Osnovanıe» JShS 5 qabatty 90 páterlik úıdiń qurylysyn birer aıdyń ishinde aıaqtaýdy belgilep otyr. «Petrostroı lıýks» kompanııasy 55 páterlik turǵyn úıdiń ishin árleý jumystaryna kirisip ketti. «Bereke» shaǵyn aýdanynda 45 páterlik úıdiń irgetasy qalandy. Budan tysqary «Jas otbasy» baǵyty boıynsha 75 páterlik baspananyń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. 15 jáne 27 páterlik eki turǵyn úıdiń qurylysy bastaldy. 93 páterlik eki úı salýǵa tapsyrma berildi. Tutas­taı alǵanda, 2012 jyly 28 myń sharshy metr turǵyn paıdalanýǵa berilse, bıyl bul kórsetkish 34 myń sharshy metrdi quraıdy.

2012 jyly Úkimettiń sheshimimen bekigen jobanyń artyqshylyqtary kóp. Eń bastysy, baǵdarlamaǵa qaty­sýǵa tilek bildirýshiler baspana qu­ny­nyń bir bóligin Turǵyn úı qury­lys jınaq bankinde jınap, qolje­timdi ıpotekalyq nesıe alý múmkin­digine ıe bolady. 29 jasqa deıingi jas otaý ıelerine úlken basymdyq qarastyrylǵan. Bala sanyna baılanysty ball kórsetkishiniń arta túsýi demografııalyq ahýalǵa da oń áserin tıgizeri sózsiz. Endi baǵdar­la­maǵa engizilgen tolyqtyrýlar negi­zinde jalǵyzbasty áıelder men ajyrasqandar da qatysa alady. Bul da qamqorlyqtyń bir aıǵaǵy bolsa kerek. Eń bastysy, jeke ıelikterinde úı bolmaýlary shart. Biz óz tarapymyzdan tapsyrys berýshi retinde pýl qalyptastyrý, bank tańdaý qyzmetterin kórsetemiz. Jobada qamtylǵan 8 baǵyttyń 2 baǵyty tikeleı turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly júzege asyrylady. Birinshisi boıynsha turǵyn úı qurylysy jumystarymen atqarýshy organdar aınalysyp, barlyq sanattaǵy azamattar uzaqmerzimdik jalǵa alý, bolmasa satyp alý quqyǵyn ıelenedi. Ekinshi baǵyt jas otbasylardyń turǵyn úı jaılylyq deńgeıin ońtaıly sheshýdi ditteıdi.

Búginde rásimdeý qujattary esh­qandaı qıyndyq týǵyzbaıdy. Sol sebepti bolar, jańa kelisimsharttar jasaýshylar qatary molaıyp keledi. 9 aıda jospardaǵy 2330 kelisimshart ornyna 2490 kelisimshartqa qol qoıyldy. Az ýaqyttyń ishinde banktegi jınaq ıeleriniń salymdarynan túsken komıssııalyq jáne paıyzdyq syıaqy mólsheri de kútkendegiden asyp tústi. Búginge deıin tabys tabý sáıkes túrde 31439 myń jáne 118751 myń teńgege artyǵymen oryndaldy. Onyń basty sebebi, qatarymyzǵa klıentterdi tartý jumysy belsendi júrgizildi.

Salymshylarǵa qoıylatyn bas­ty sharttardyń biri belgilengen kólemde salym jınaqtaý desek, ókinishke qaraı, bul talaptardy bári birdeı oryndaı bermeıdi. Joqtan ózgeni syltaý etip, mindetti tólemdi mezgilinen keshiktiretin jaıttar ushyrasady. Ekinshiden, turǵyndar qyzyǵýshylyǵynyń arta túsýine baılanysty keıbir problemalar týyndap otyr. Maqsatty túrde qarjy quıý jáne nesıeleýge depozıttik esepshot ashqan salymshylar sany búginde 12 myńǵa jýyq. Olardyń 500-ge jýyǵy jetkilikti qarjy jınaqtap, baspana alý pýlyna qatysýǵa ázir. О́kinishtisi sol, páter kezegi baıaý jyljýda. Onyń sebebi bireý-aq: qurylys jumystarymen aınalysatyn kompanııalar sanaýly ǵana. Áıtpese, qa­ra­jat joq emes, bar. Al ıgerilýi qana­ǵat­tandyrmaıdy.

Joǵaryda baǵdarlamanyń birin­shi baǵyty boıynsha barlyq sanat­taǵy adamdardyń qatysýyna shek qoıy­l­maǵanyn aıtyp óttik. Olardyń arasynda úıi barlary joq emes. Aldaǵy ýa­qytta osy jaǵyn muqııat eskergen jón sekildi. Qaltalylarǵa jeńildikpen páter alý sonshalyqty qıyn emes. Ty­ǵy­ryq­qa tireletin taǵy da bıýdjet qyz­met­kerleri men jas otbasylar bolmaq.

Qalaı desek te, jastardyń mem­le­ket­tik qoldaýyn aıqyn sezinip, qol­je­tim­di baǵdarlamaǵa qosylǵany qýan­ta­dy.

Balahmet MOLDINOV,

«Qazaqstannyń Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ Soltústik Qazaqstan oblystyq  bólimshesiniń

dırektory.

Myńaraldaǵy qýanysh

Myńaral temirjol beketinde jańa bilim ordasy oqýshylarǵa esik ashty. Onyń saltanatyna oblys ákiminiń birinshi orynbasary Kárim Kókirekbaev qatysyp, beket jetkinshekteriniń ózderine arnalyp salynǵan mektepte tek qana jaqsy oqýyna tilektestik bildirdi. Jer shalǵaılyǵyna qaramastan, oqýshylarǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýge qolaıly zamanaýı ǵımaratty ustazdarmen birge aralap, ata-analar qýanyshyn bólisti.

Bekette turatyn oqýshylar buǵan deıin Myńaral aýylyndaǵy mektepke baryp bilim alatyn. Endi olardyń óz mektepteri bar. Qurylysy 2012 jyly bastalǵan 120 oqýshyǵa arnalǵan mekteptiń quny 327 mıllıon teńgeni qurady. Biraq Myńaraldaǵy qýanysh munymen bitpepti. Aımaqtaǵy tushy sýdyń tapshylyǵynan zardap shegip júrgen Myńaral temirjol beketi men Myńaral aýylynyń turǵyndary úshin arnaıy jasalǵan 2 sý taratý ortalyǵy da paıdalanýǵa berildi. «Aqbulaq» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylǵan Myńaral temirjol beketindegi aýyzsý qurylysynyń jumysyna 287 mıllıon, al Myńaral aýylyndaǵy aýyzsý júıesi qurylysyna 271 mıllıon teńge jumsalypty. Myńaraldyqtar endi osy taratý ortalyqtary arqyly Balqash kóliniń zalalsyzdandyrylǵan sýyn tutynatyn bolady. Buǵan deıin shóldi jáne shóleıtti aýdanǵa ornalasqan Nazarbekov, Shyǵanaq jáne Kúshaman aýyldaryna tushy sý jetkizilip berilgen bolatyn.

Sapaly aýyzsý júıesi búginde Moıyn­qum men Ulanbel aýyldaryna tartylyp jatyr.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

Jambyl oblysy,

Moıynqum aýdany,

Myńaral beketi.

Ilgerileýdiń irgetasy

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Prezıdent «Qazaqstan-2030» Stra­te­gııasynda «Aldymen ekonomıka, sodan soń saıasat» degen qaǵıdany ustanǵany barshamyzǵa málim. Saıası reformalardyń árbir kezeńin ekonomıkanyń damýynyń deńgeıimen ushtastyra bilgen elimiz damýdyń dańǵyl jolyna shyǵa bildi.

Sol kezde Elbasy 2030 jylǵa qa­raı Qazaqstandy álemniń damyǵan 50 eliniń qataryna shyǵarý jóninde meje belgilese, ol 15 jyldyń ishin­de tolyqtaı júzege asyryldy. О́t­ken jyldyń 14 jel­toq­sanyndaǵy Qa­zaqstan halqyna arnaǵan «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qalyp­tas­qan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty kezekti Joldaýynda Prezıdent: «Eli­mizdiń ekonomıkasyn kóterdik, endi saıa­sı reformalar men halyqtyń rýhanı-mádenı deńgeıin jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalarǵa bas­ty nazar aýdarýymyz kerek» degen bolatyn. El damýynyń erteńin aıqyndaǵan strategııada kórsetilgen min­detter aýqymdy. Alaıda, bul tapsyr­malardy oryndaýǵa qazaqstandyqtar qazirdiń ózinde berik negiz qalap úlgerdi.

Ony oblystyń shalǵaı aýdan­dary­nyń biri Oıyl óńirinde atqa­ryl­ǵan ıgilikti isterden de ańǵarýǵa bolady. 2013 jyldyń 1 qarashasyna aýdan boıynsha «Jumyspen qam­tý-2020» jol kartasyna qatysýǵa 278 adam tilek bildirdi. Onyń ishinde 277 adammen áleýmettik kelisimshart jasaldy. Jastar tájirıbesine 49 adam jiberildi nemese jospar 123 paıyz oryndaldy. Osy baǵyt boıynsha 20 adam kásiptik oqýǵa, 21 adam qaıta daıarlaýǵa, 3 adam biliktiligin arttyrýǵa jiberildi.

«Aqbulaq» baǵdarlamasy boıynsha ótken jyly respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarjyǵa Qaratal, Kóptoǵaı jáne Qaraoı eldi mekeninde jańa aýyzsý qubyry paıdalanýǵa berildi. Qaıyńdy aýyldyq okrýginiń ortalyǵy Aqjar eldi me­ke­ninde aýyzsý qubyryn júrgizý máse­lesi oblystyq organdarǵa usynylyp, 2015 jylǵa deıingi aımaqtyq damý baǵdar­lamasyna engizildi.

2012 jyly «Kórkeıe ber, tý­ǵan jer» aksııasy aıasynda Kóp­to­ǵaı aýyldyq okrý­gi­niń Amangeldi eldi mekeninde, aǵymdaǵy jy­ly Aqkemer, Bestamaq, Qarakól, Qa­ra­kemer, Qumjarǵan eldi meken­derinde uńǵy­ma qudyqtar qazylyp, aýyzsý máse­lesi sheshildi. Atqa­ryl­ǵan jumystar ná­tı­je­sinde aýdan turǵyndaryn sapaly aýyz­sý­men qamtamasyz etý 68,8 paıyzǵa je­tip, búgingi tańda aýdandaǵy 7 aýyl­dyq okrýg ortalyǵynyń altaýy orta­lyqtan­dyrylǵan sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etildi.

Aýdanda asyl tuqymdy iri qara jáne asyl tuqymdy «Edilbaı» qoıyn ósirýge betburys jasalýda. 2011 jyldan bastalǵan memlekettik «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha nesıelik jelimen búginge deıin 26 sharýashylyq 117,0 mln. teńgege 665 taýarly ir qara satyp aldy. 2012 jyly «Jaıylymdaǵy qoı sharýashylyǵy» baǵdarlamasy boıynsha 13 sharýashylyq qury­lym­daryna 153,7 mln. teńge nesıe bólinip, 5614 qoı alýlaryna kómek berildi.

Jyl saıyn aýdanda jańa mektepter, balabaqshalar, dárigerlik pýnkt­ter jáne turǵyn úıler boı kóterýde. Eldi mekenderdi kórik­tendirý jáne jaryq­tandyrý jumys­tary qarqyndy júrgi­zi­lýde. Aýdan ortalyǵyndaǵy kóshelerge as­falt tóselip, sýaǵarlar salyndy, ja­ryq­tandyryldy. Jańa saıa­baq saly­nyp jatyr. Osynyń barly­ǵy da «Qazaqstan-2050» Strate­gııasynan bas­taý alyp jatqan jumys­tardyń nátıjesi ekeni sózsiz. Stra­tegııa ja­rııa­lanǵan bir jyl kóle­minde osyndaı oń ózgerister bo­lyp jat­qa­nyn kórgen halyq onyń ómir­sheńdigine senimdi.

Berik BISEKENOV,

Oıyl aýdandyq máslıhatynyń

hatshysy.

Aqtóbe oblysy.