О́shpes erlik

«Ejelden er degen dańqymyz shyqty ǵoı». Qazaq eliniń eń ulyq rámizi – Án­uranymyzda dál osylaı jazylǵan. Jaz­dyrǵan kók túrik zamanynda «kúndiz otyr­maǵan, túnde uıyqtamaǵan, qara te­rin tók­ken, qyzyl qanyn júgirtken» Kúltegindeı qudiretti qolbasshylardan bastap, Uly Otan soǵysynda halqymyzdyń dańqyn as­qaqtatqan Baýyrjandaı bahadúrler.

Qazaq tarıhy – ult retinde saqtalyp qalý jolynda jan alysyp, jan berisken arasat soǵystar men alapat maıdandardan turatyn qaharmandyq tarıh. Uly Otan soǵysynda qashan da ar-namysty bárinen bıik ustap, urpaq úshin, el úshin qan maıdanǵa túsken qaharmandar qazaqtyń dańqyn jer jahanǵa jaıdy.

Orystyń áıgili jazýshysy Ilıa Eren­býrg 1942 jyly Keńes Odaǵynyń bas gazeti – «Pravdada»: «Bir frıs maǵan bylaı dedi: «Bizge qaraı ot-jalyn da toqtata almaıtyn, qaıtpas-qaısar soldattar qarsy shapty. Keıin men olardyń qazaqtar ekendigin bildim. Dalanyń aptap ystyǵy men qaqaǵan sýyǵyna shynyqqan bul erjúrek halyq Shyǵysta turady. Olar úshin ar-namys bárinen joǵary», dep jazdy.

Búginde Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa degen kózqarastyń ózi qym-qıǵash. Biraq bir nárseniń basy ashyq: ata-babamyzdyń asyl qany tógilgen bul soǵys biz úshin qashan da qasterli bolyp qala bermek. Qandy qyrǵynǵa ýyzdaı jas bolyp at­tanǵan Tólegen men Nurkendeı, Álııa men Mánshúkteı qazaqtyń kókórim ul-qyz­dary surapyl soǵystyń keskilesken shaıqastarynda erlik pen qaharmandyqtyń ǵajaıyp úlgisin kórsetti. Dál osy qatarda orys ormandarynda «qabaǵyna qar qatyp, kirpigine muz tońyp» júrip, jalǵyz ózi 289 nemisti jer jastandyrǵan, kózi tirisinde-aq dańqy búkil maıdan dalasyn sharlaǵan surmergen Ybyraıym Súleımenov te bar. Aqıqattyń qaýyzyn arshýǵa arnalǵan búgingi áńgime dál osy batyrǵa arnalady.

 

Batyrlyq bastaýy

Qazaqty qazaq maqtasa ózge jurt «ata­la­synyń atyn ozdyryp otyr-aý» dep kú­mán­men qaraýy múmkin. Al Ybyraıym mergenniń erligin Uly Otan soǵysynyń dańqty qolbasshylary – Keńes Odaǵynyń Batyry, armııa generaly K.Galıskıı, general-leıtenant F.Lısısyn, general-maıor F.Zýev, general-maıor A.Lıtvınov t.b. mo­ıyndady. Moıyndap qana qoıǵan joq, mer­gendi qatarynan birneshe ret mártebeli ma­rapattarǵa usynyp, soǵys aıaqtalǵannan keıin jarııalaǵan áskerı memýarlarynda onyń erligin zor rızashylyqpen tamsana jazdy.

Ybyraıym Qazaq handyǵy tý tikken kıeli Otanymyzdyń kindik jurty – ejelgi Taraz topyraǵynda, búgingi bólinispen aıtar bolsaq – Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynda dúnıege keldi.

Batyrdyń ózi, otbasy jaıly az jazyl­ǵan joq. Súleımenovter áýleti týraly eń tolymdy, egjeı-tegjeıli derekterdi bar ǵumyryn mergen esimin ardaqtaýǵa jum­saǵan jambyldyq ardager aǵamyz Jataı Jumadiluly qaldyrdy.

Ata dástúrimen áýeli babalar shejiresin tarqatar bolsaq, Ybyraıym – Áz Táýke hannyń bas batyrlarynyń biri – ataqty Naımantaı batyrdyń jáne Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı batyrlarmen qatar jaýǵa naıza siltegen er Baıǵozynyń tikeleı urpaǵy.

Ákesi Súleımen aqsaqal jas kúninde jazdyń mı qaınatar aptaby men qystyń qarly boranynda Sarysý boıynda jylqy baǵyp, el otyryqshy tirlikke kóshkende qara jumysqa aýysqan eken. Qosaǵy Tynyshbala ekeýi 7 ul, 1 qyz tárbıelepti. Naqtylap aıtar bolsaq, otbasynyń úlkeni Súıindik erterek eńbekke aralasyp, alǵashqylardyń biri bolyp, ol kezde qazaq úshin tańsyq kásip – traktorshylyqty meńgeripti. Budan keıingi úsh ul: Smaıyl, Mádibaı jáne Ybyraıym Uly Otan soǵysyna qatysyp, erlikpen qaza tabady. Súıindik eldegi qol­qanat bolýǵa jaraıtyn jetkinshekter men qyz-kelinshekterdi traktorshylyqqa baýlıtyn tálimger ári MTS brıgadıri retinde bronmen armııadan bosatylǵan eken. Ol eki ul, bes qyz ósirip, 1986 jyly dúnıe salypty. Ybyraıymnyń eki inisi – Qýandyq pen Qaspaq jaıly derekter bolǵanymen, olardyń tolyq ǵumyrbaıany bizge beımálim.

Ybyraıym týraly jazbalarda onyń jalǵyz qaryndasy Amankúl apamyzdyń esimi jıi atalady. Ol soǵystan keıin Baıan Kóshenov degen azamatqa turmysqa shyǵyp, odan 9 bala súıipti. Bar ǵumyryn batyr aǵasynyń joǵyn izdeýge arnaǵan apamyz baqýatty ómir súrip, bertinde baqılyq bolypty.

Batyrdyń óz otbasyna keler bolsaq, Ybyraıym jas kúninen «ákege tartyp, oq jonyp», Arqanyń bóri kózinde jylqy baǵypty. Sonda júrip Bazarbıke degen jas arýǵa úılenedi. Kóp uzamaı, 1939 jyly Almakúl esimdi qyzy dúnıege keledi. Aǵasy Súıindiktiń yqpalymen Jambyl aýdandyq MTS-yna traktorshy bolyp ornalasady. Dál osy ujymnan ol 1941 jyldyń jeltoqsanynda Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylady.

Batyrdyń otbasy jaıly áńgimeni tú­ıinder bolsaq, Súleımen aqsaqal el-jurt, aǵaıyn-týystyń qurmetin molynan kórip, 1958 jyly dúnıe salypty. Tynysh­bala apamyz 90-nyń tórine shyǵyp, ósip-ón­gen urpaǵynyń aldynda, 1963 jyly qaı­tys bolǵan eken. Olardyń Súıindik, Ysqaq, Ybyraıym, Amankúl sııaqty ul-qyz­darynan taraǵan júzge jýyq nemere-shó­bereleri búginde Jambyl oblysynda ǵu­myr keshýde.

Ybyraıym Súleımenov tup-týra orda buzar otyz jasynda maıdanǵa attanǵan eken. Soǵan oraı, «Vıkıpedııanyń» orys jáne qazaq tilindegi nusqalarynda jáne osy derekkózge súıenip jazylǵan kóptegen maqalalarda batyrdyń týǵan jyly 1908 jyl dep jańsaq berilgen. Y.Súleımenov­tiń óz qolymen toltyrǵan jazbalary men biz qaraǵan barlyq áskerı qujattarda onyń týǵan jyly 1911 jyl dep dálme-dál kór­setilgen. Aldaǵy ýaqytta osy maǵlumatty ǵana basshylyqqa alǵan jón dep sanaımyz.

Y.Súleımenov ásker qataryna shaqy­rylǵan 1941 jyldyń sońynda Almatyda 100-atqyshtar brıgadasy jasaqtalyp jat­qan. Bul brıgada Orta Azııa áskerı ok­rýgy qolbasshysynyń 1941 jylǵy 26 qazandaǵy buıryǵy boıynsha quryldy. Jeltoqsannyń basynda Ybyraıym dál osy brıgada sapyna kelip qosylǵannan keıin, dálirek aıtsaq, 20 jeltoqsan kúni ony jaraqtaý tolyǵymen aıaqtaldy. Áskerıler brıgadany beıresmı túrde «Qazaqtyń júzinshisi» («Sotaıa Kazahskaıa») dep ataǵan eken. Sebebi, ulttyq quramy boıynsha brıgada jaýyngerleriniń 86 paıyzy qazaqtar, 11 paıyzy orystar, tek úsh paıyzǵa jeter-jetpesi ǵana ózge ult ókilderi boldy.

Ybyraıym osy brıgada quramynda 1942 jyldyń tamyz aıyna deıin ás­kerı daıyndyqtan ótedi. Alǵashqy jat­ty­ǵýlarda-aq quralaıdy kózge atqan mer­gen­digimen erekshelengen jas batyrdy tálim­gerler aıryqsha qamqorlyqqa alyp, ony «baqylaýshy mergendikke» (snaıper nablıýdatel) daıarlaı bastaıdy.

Brıgada 1942 jyldyń 9 tamyzynda Máskeý áskerı okrýgy qaramaǵyna kelip, 19 qazanda Kalının maıdanynyń quramynda soǵysqa aralasady. Alǵashynda podpolkovnık E.V.Voronkov kombrıg bolsa, keıin ony polkovnık A.A.Moreskıı almastyrady. Ybyraıym dál osy áskerı quramdaǵy ekinshi atqyshtar batalony sapynda keski­lesken shaıqastarǵa kiredi.

 

Kalının maıdanynda

Júzinshi brıgada 1942 jyldyń qazan aıynyń sońynda Kalının maıdanyna qa­rasty Úshinshi ekpindi armııa quramynda qııan-keski urystarǵa qatysady. Bul kezde ekpindi armııa tizgini Azamat soǵysyna basynan aıaǵyna deıin qatysqan tájirıbeli qolbasshy, tipti 37-jyldyń repressııasyna túsip, taǵdyrdyń talaı ótkelekterinen ótken, sol tustaǵy general-leıtenant (ke­ıin armııa generaly) Kýzma Nıkıtovıch Ga­lıskııdiń qolynda turdy. Ybyraıym batyr óziniń soǵystaǵy bir jylǵa jeter-jetpes qysqa ǵumyrynda osy bir tamasha qolbasshymen birneshe márte júzdesip, suhbattasý qurmetine ıe bolady.

Júzinshi brıgada quramynda qazaq ofı­serleri mol edi. Ybyraıymnyń baqy­tyna qaraı, batalonnyń áskerı komıssary qyz­metin sabyrly, salmaqty, jas ta bolsa tájirıbeli kapıtan Raıymjan Áshkeev degen azamat atqardy. Ol Ybyraıymǵa komandır ǵana emes, áskerı ustaz da boldy. Mergenniń qolyna 470000 nomerli snaıperlik vıntovka tabystaǵan dál osy R.Áshkeev edi. Saltanatty jaǵdaı ústinde kapıtan: «Vıntovkańnyń nomeri 47 jáne tórt nól eken. Osynyń alǵashqy ekeýinde kórsetilgen nemistiń kózin joıýyńdy ti­leımin», depti. Sonda Ybyraıym: «Ol az, alǵashqy úsheýindeı nemisti jer jas­tan­dyramyn», dep jigerlene jaýap qaı­tarypty. Bergen sertke berik azamat sózinde turyp, kóp uzamaı sol qandyaýyz vıntovkasymen qaptaǵan qalyń jaýdy baýdaı tú­sire bastaıdy.

Y.Súleımenov óziniń qarýlastarymen birge Uly Otan soǵysy tarıhyndaǵy úsh úlken áskerı operasııaǵa – «Mars» dep atalatyn Rjev, Sychevka baǵytyndaǵy sha­býylǵa, Velıkıe Lýkı qalasyn azat etý joryǵyna jáne Nevel qalasyn jaýdan bosatýǵa arnalǵan shaıqastarǵa qatysypty. Osynyń bárinde de ǵajaıyp mergendigimen kózge túsip, úsh ret qatarynan áskerı marapatqa usynylady.

Keńes Odaǵy qulaǵanǵa deıin Uly Otan soǵysyna qatysty barlyq qujattarǵa (onyń ishinde marapat derekterine de) «qu­pııa» belgisi soǵylyp, kópshilik qolyna be­rilmedi. Bul shekteý tek keıingi jyldary ǵana joıyldy. Mergen týraly derekter naq­ty bolýy úshin biz 2019 jyldyń 14 qazanynda Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq áskerı muraǵatyna suraý salyp, Y.Súleımenovke qatysty barlyq kujattardy aldyrǵan edik. Endi solardy sóıleteıik.

Ybyraıym Súleımenov alǵashqy er­ligin «Mars» operasııasyn júzege asy­rý barysynda – Kalının oblysy Be­rez­kı derevnıasyn azat etý kezinde jasaı­dy. Júzinshi atqyshtar brıgadasynyń komandıri A.A.Moreskıı 1943 jyldyń 27 qańtarynda qol qoıǵan marapat qaǵazynda: «V boıah s nemeskımı zahvatchıkamı s 25 noıabrıa po 6 dekabrıa 42 g. prı nastýplenıı na derevnıý Berezkı Kalınınskoı oblastı ýnıchtojıl 15 kýkýshek ı snaıperov protıvnıka, zamenıl vybyvshego svıaznogo komandıra roty, vosstanovıl svıaz so vzvodamı, okazal pomosh 30 ranenym boısam, komandıram ı vyvel ıh v bezopasnoe mes­to», – dep jazylǵan (Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq áskerı muraǵaty – RFQMOÁ, 33-qor, 682526-ti­zim, 162-bet. Muraǵattyq dáldikti saq­taý úshin budan keıin de dáıeksózder túpnus­qa tilinde beriledi).

Kombrıg atap kórsetkendeı, alǵashqy aıqasynda-aq qazaqtyń batyr uly jaýǵa qarsy jalǵyz ózi maıdan ashyp, erliktiń eren úlgisin tanytqany úshin osy joly «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen marapattalady.

Uly Otan soǵysy tarıhyna «Kishi Sta­lıngrad» degen atpen engen Velıkıe Lýkı (qala ataýy keıbir avtorlar jazǵan­daı, «Úlken sadaq» ataýynan emes, «úlken shalǵyn», ıaǵnı «jazıraly alqap» degen maǵynadan shyqqan) qalasyn azat etýge arnalǵan aıtýly operasııa 1942 jyldyń jeltoqsany men 1943 jyldyń qańtary aralyǵynda qandy shaıqaspen júrgizildi.

Velıkıe Lýkı ol kezde de, qazir de hal­qynyń sany 100 myńnan aspaıtyn shaǵyn qala bolǵanymen, strategııalyq mańyzy óte zor edi. Onyń ústine tarıhyn sonaý ejelgi Rýs zamany – IH ǵasyrdan bastaý alatyn bul qala – árbir orys azamatynyń júrek tórindegi qasterli meken. Operasııany negizinen general-leıtenant N.K.Galıskıı basqaratyn Úshinshi ekpindi armııa júzege asyrǵanymen, ony Stavkadan marshal Jýkovtyń ózi qadaǵalap otyrdy. 13 dıvızııa, 2 atqyshtar brıgadasy, sondaı-aq 3 mehanıkalandyrylǵan brıgada, 3 tank brıgadasy jáne asa qýatty avıasııa bólim­deriniń qoldaýymen júrgizilgen tegeý­rindi operasııa barysynda Velıkıe Lýkı qańtardyń sońyna qaraı nemis basqyn­shylarynan birjolata azat etiledi. Osy qala úshin bolǵan shaıqasta polkovnık A.A.Moreskıı Ybyraıymdy «Qyzyl Jul­dyz» ordenine usynady. Kombrıg qol qoıǵan qysqa da nusqa marapattaý qaǵa­zynda: «Kr-s snaıper Sýleımenov v raıone boev Molodoı Týd Kalınınskoı oblastı deıstvoval otlıchno, za perıod s 25.11.1942 goda po 5.12.1942 goda ýnıchtojıl 42 gıtlerovsa. V raıone goroda Velıkıe Lýkı s 4.01.1943 goda po 12.01.1943 god ýnıchtojıl svoım metkım ognem 160 soldat ı ofıserov protıvnıka», – dep jazady (RFQMOÁ, 33-qor, 686044-tizim, 1500-bet). Osy erligi úshin Y.Súleımenov 1943 jyldyń 27 aqpa­nynda «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady.

Orystyń tamyry da, tarıhy da tereńge ketetin ejelgi qalasy úshin bolǵan uly shaıqastaǵy ǵalamat erlik Ybyraıymnyń esimin búkil Kalının maıdanyna jaıdy. Soǵysqa kirgenine eki jarym aı ǵana ótken surmergen bul kezde jeke-dara ózi jaıpaǵan dushpandardyń sanyn 217-ge jetkizip úl­gergen edi. Jalpy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynda birde bir snaıper mundaı qysqa merzimde – nebári eki jarym aıda dál osyndaı tańǵalarlyq nátıjege qol jetkize alǵan emes. Onyń ataq-dańqy birtindep maıdan dalasynan asyp, týǵan Otany – Qazaqstanǵa da jete bastaıdy. Ybyraıym urys saıyn shynyǵyp, shıryǵa tústi.

Qyryq úshinshi jyldyń jazynda – keńes áskerleri Velıkıe Lýkı qalasy­nyń túbinde turǵanda ol alǵash ret komandarm Galıskıımen júzdesedi. Dańqty qolbasshy óziniń soǵystan keıin jaryq kórgen «Gody sýrovyh ıspytanıı» atty «komandarm jazbalarynda» maıdan dala­syndaǵy áskerı bólimderdi aralaı jú­rip, kezinde I.V.Panfılov basqarǵan 8-gvar­dııalyq atqyshtar dıvızııasy­nyń pozı­sııasyna kelgenin jazady: «Bizdi 19-gvar­­dııalyq atqyshtar polkynda onyń komandıri, Otanymyzdyń astanasyn qor­ǵaý­shy qaharmandardyń biri – maıor Baýyr­jan Momyshuly qarsy aldy. Polktyń jeke quramymen tanystyra kelip, maıor B.Momyshuly bizge eki mergendi: «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalǵan aǵa serjant Ybyraıym Súleımenov pen Ah­met Jumaǵulovty erekshe atap ótti. Onyń alǵashqysy 239 fashısti, al ekinshisi 101 jaý­dy jer jastandyrypty. Men er­jú­rek gvardııashyldardy quttyqtap, olar­ǵa jaýyngerlik tabys tiledim. Olar ma­ǵan da óz jaýabynda áskerde mergendik qozǵa­lystyń keńinen óristegenin jetkizdi. «Biz sııaqtylar óte kóp, dedi aǵa serjant Y.Sú­leımenov. – Jerimizge basa kóktep kel­gen nemister endi bizden esh aıaýshylyq kút­pesin» (Galıskıı K.N., Gody sýrovyh ıspy­tanıı. M., 1973, 150, 152-better, túp­nusqadaǵy kisi attarynyń jazylýy saqtaldy).

Qolbasshy memýarynan alynǵan bul qysqa úzindiden birneshe jaıdy ańǵarýǵa bolady. Birinshiden, komandarm ol kezde polk basqaratyn, ár qazaqtyń júregine jaqyn qaharman Baýyrjan Momyshulynyń esimin aýyzǵa alyp, oǵan «Bizdiń Otanymyzdyń astanasyn qorǵaǵan batyrlardyń biri», – dep ádil baǵa beredi. Shyndyǵynda, 1943 jyldyń basynda áýeli «Znamıa» jýr­nalynda, al jyl ortasynda jeke kitap retinde A.Bektiń «Volokolam tas joly» povesi jaryq kórip, Baýyrjannyń dań­qy búkil Keńes Odaǵyn sharlap ketken edi. Ekinshiden, Galıskııdeı úlken qol­basshy arada qanshama jyldar ótkende kór­genin umytpaı, Baýyrjanmen qatar Yby­raıymnyń da esimin, tipti ol óltirgen jaý­dyń sanyn naqpa-naq keltirip, ony «erjú­rek gvardııashy», dep qoshemettep otyr.

Osy tusta taǵy bir erekshe nazar aýdaratyn jaıt – Galıskıı sııaqty áıgili áskerbasy jazǵan kitaptyń árbir faktisi áskerı muraǵattar arqyly tekserilip, ábden dáleldengennen keıin ǵana baspa betin kórdi. Sondyqtan jeti qulyptyń ar jaǵyndaǵy muraǵatqa qol jetpeıtin zamanda basylǵan general memýarynda mundaı maǵlumattardyń jarııalanýynyń derektik ári dáıektik máni óte zor boldy.

Komandarmnyń jaýynger esimin eske saqtap, oǵan aıryqsha toqtalýynyń taǵy bir syry bar edi. О́ıtkeni dál osy oqıǵa­dan keıin general Galıskıı ózin surmer­gendigimen tańǵaldyrǵan qazaq jaýyngerin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynady. Buǵan sál keıinirek keńinen toqtalamyz.

Ybyraıymnyń alǵashqy áskerı usta­zy, komıssar Raıymjan Áshkeev qaza tap­qannan keıin 2-derbes atqyshtar batalo­nynyń komandıri, kapıtan Fılıpp Illa­rıonovıch Ýshakov quralaıdy kózge atqan mergendi qanatynyń astyna alyp, eń ma­ńyzdy tapsyrmalardy ǵana berip otyrdy. Ol batalonnyń áskerı pozısııasyn aralaǵanda qashanda qyraǵy kóz, alǵyr oıymen erekshelenetin Ybyraıymdy únemi keńesshi retinde ertip júrdi.

General Galıskııdiń ózinen maqtaý alǵan Y.Súleımenovtiń mergendik tájirı­besine arnalǵan arnaıy jaýyngerlik pa­raqshalar da shyǵaryldy. Solardyń birinde ol kombat Ýshakovtyń kóz aldynda ózi­niń nysanaǵa alǵandy múlt jibermes mer­gendigimen qosa amal-aılasy da mol saıypqyran sarbaz retinde sýretteledi.

Áskerı bólimdi aralaý kezinde Ýsha­kovty jaý snaıperi atyp túsire jazdaıdy. Oq­tyń da, ony atqan adamnyń da tegin emes ekenin birden ańdaǵan ysqaıaq Ybyraıym kombatty tasaǵa jatqyzyp qoıyp, jaý pozısııasyn ańdýǵa kóshedi. Qybyr etken qımyl men qylt etken adamdy qıys jiber­meıtin mergen aqyry ańdysqan dushpanyn jaıratyp, kombat aldynda mereıi ústem bolady.

«Aıla» degennen shyǵady. Ybyraıym bala kúninen at qulaǵynda oınap, jylqy baǵyp óskendiginiń paıdasyn soǵysta da kóredi. Shabýyl aldynda urys dalasyn muqııat baqylaý kezinde onyń kózine óz aldyna bólek, oqshaý jaıylǵan tory at túsedi. Ádette jylqy janýary óte saq bolýshy edi, mynaý yzyńdaǵan oqty eleń qylmaıdy. Onyń ústine qylquıryq ataý­ly basyn ońdy-soldy tastap, shóptiń shúıginin tańdaı, júre jaıylýshy edi, bul tek tekirektep qorǵanady eken. Múl­de qybyrlamaıtyn seldir jal men sympys quıryǵy da kúdiktileý kórindi. Jaıy­lymdaǵy jylqyny bylaı qoıyp, býaz bıeniń syrt beınesine qarap-aq ishin­degi qulynyn jazbaı tanıtyn kánigi jyl­qyshy «tory attyń» bir qıturqysy bar ekenin birden sezdi. Áıtse de, jylqy balasyn birden oqqa baılaýǵa qoly barmaı, qulaqtyń túbin nysanaǵa alyp, shúrip­peni basyp qalady. Kúzgi japyraqtaı ushyp túsken qulaqqa múlde eleń etpegen torynyń jaý jasyrynǵan qý tulyp eke­nine kózi ábden jetken soń «dál keýdeniń tusy dep, óler jeriń osy dep», qatarynan eki oqty jasyrynǵan jaýǵa dóp tıgizedi. «Tory at» teńsele qozǵalyp, tóńkerile qulaıdy. Qýlyǵyna quryq boılamaıtyn nemistiń ózinen amalyn asyrǵan qazaqtyń bul aılakerligin urys alańyn dúrbimen baqylap turǵan komandırler túgel kóredi. Ybyraıymnyń tájirıbesi ózge mergenderge úlgi-ónege retinde usynylady. «Baqsaq baqa eken» degendeı, dál osyndaı «tory attan» jasalǵan surqııa jaýdyń aldamshy pozısııalary basqa maıdan dalalarynda da keńinen paıdalanylǵan eken.

Qyryq úshinshi jyldyń jazynda Ve­lıkıe Lýkı qalasynyń mańynda jalpy­armııalyq slet shaqyrylyp, onyń aıasynda mergender jarysy ótkiziledi. Bul sletke Úshinshi ekpindi armııa Saıası bóli­mi­niń bastyǵy general-leıtenant F.Lısı­syn da qatysady. Jeńisti Berlınde aıaqtaǵan bul qolbasshy «V te groznye gody» degen áskerı memýar jazǵan. Ol da óz kitabynda qazaqtyń qos batyry Yby­raıym men Mánshúkti aıryqsha atap: «Ar­mııada qazaq halqynyń dańqty ókilderi Yby­raıym Súleımenov pen Mánshúk Máme­tovanyń esimderi jıi atalatyn. Erlikteri ańyzǵa aınalǵan bul batyrlar kim edi? Surmergen Ybyraıym Súleımenovpen men Nevel shabýyldaýshy operasııasy bastalýynan kóp buryn tanysqan edim. Jaıdary, jasóspirimderge tán ómirge degen qushtarlyǵymen erekshelenetin ol áskerı tabystarynyń bári ózine op-ońaı kelgendeı, tipti ár qadam basqan s­aıyn ony eshqandaı qaýip-qaterdiń kútip tur­ma­ǵ­anyndaı jaıbaraqat áńgimelegen bolatyn. Ol gıtlershilderdi aıaýsyz qyrdy. Nevel operasııasynda onyń esebine eki júzden astam fashıst basqynshylarynyń kózi joıylǵany jazylǵan bolatyn. Otan úshin bolǵan shaıqastarda ataqty mergen úsh ret jaralandy. Jaraqaty jazyla sala ol únemi maıdan shebine umtylatyn. Nevel úshin bolǵan aıqastarda onyń óltirgen jaýynyń sany kóbeıe tústi. Qarýlas dostarymen mergendik tájirıbesimen bólisip, kóptegen jas sarbazdardy dál kózdep atý ónerine baýlydy», – dep jazady (Lısısyn F.Iа., V te groznye gody. M., 1978, 136-137 better).

Armııa Saıası bóliminiń bastyǵy erekshe ańǵarympaz jan eken. Birinshiden, Ybyraıymmen qatar qazaqtyń aıaýly qyzy Mánshúk Mámetovanyń esimin iltıpatpen eske alyp, onyń erligine de arnaıy toq­talyp ótedi. Ekinshiden, Ybyraıymǵa ke­listi minezdeme beredi. Úshinshiden, onyń úsh ret jaralansa da qaıtpas qaısarlyqpen qan maıdanǵa oralǵanyn jazady. Bul – batyr týraly estelikterde kezdespeıtin tyń derek. Áskerbasy surmergen óltirgen nemister sanynyń «eki júzden astam» ekenin jáne ony Nevel úshin bolǵan urystarda odan da eseleı túskeni týraly qundy maǵlumat keltiredi.

Oraıy kelgende aıta keteıik, surapyl jyldardaǵy maıdan gazetterinde mergenniń fotosýretteri de kóp jarııalandy. Solarǵa qarap-aq biz Ybyraıymnyń ataqty Qaztýǵan jyraý aıtqandaı, «budyraıǵan eki shekeli, muzdaı úlken kóbeli, býyrshynnyń buta shaınar azýy» deıtin naǵyz azamat erdiń ózi bolǵanyn ańǵaramyz.

Jalpy, Uly Otan soǵysy kezinde kórsetken erligi úshin 12 777 adam Keńes Odaǵy Batyry ataǵyn alypty. Altyn Juldyzǵa jetpese de jeteǵabyl erlik kórsetip, omyraýyn orden, medalǵa toltyrǵan erjúrek jaýyngerler, ofıserler men generaldar qanshama?! О́zderi de sol qan maıdannyń ótinde bolyp, er­liktiń ǵalamat úlgilerin kórgen, násili bas­qa, ulty bólek eki birdeı qolbasshy Yby­raıymnyń erligine kelgende alalyq jasamaı, aqıqattan attamaı, ádil baǵa beredi. Ádette, qysqa da nusqa buıryq berip úırengen áskerı adam, onyń ústine susy basym, sesi kúshti general ataýly maqtaýǵa sarańdaý bolady. Biraq ekeýi de Ybyraıymnan madaqty aıamaǵan. Sebebi, jasaǵan erligine kózderi jetken, qahar­mandyǵyn qapysyz tanyǵan.

 

Dańqty mergen

Qyryq úshinshi jyldyń jazynda Sú­leımenov jaıratqan jaýynyń sa­nyn 239-ǵa jetkizdi. Búgingi zaman oqyr­man­dary ishinde: «Ony kim sanap otyr eken? Mólshermen jazylǵan shyǵar, – dep oılaıtyndar da bolýy múmkin. Anyqtama bere ketsek artyq bolmas. Soǵys kezinde ár snaıperdiń arnaıy kitapshasy boldy. Ony urys aıaqtalǵan soń vzvod, rota komandıri tekserip, tıisti maǵlumatty túsirip, qolyn qoıyp, rastap otyrǵan. Áskerı qujat bolǵan soń buǵan erekshe mán berilgen. Onyń ústine Ybyraıym jaı mergen emes, óz aldyna bólek, jeke-dara josparmen áreket jasaıtyn «baqylaýshy mergen» bolǵan. Nemister ony syrtynan «dala mergeni», «janalǵysh azıat» dep atap, qatty seskengen. Tipti Súleımenovti atyp túsirgen nemis snaıperine mol syıaqy men marapat ta taǵaıyndaǵan. Vermahtyń eń úzdik mergenderin shaqyryp, áldeneshe ret qazaq batyryna qarsy qoıǵan. Sol jekpe-jektiń bárinde Ybyraıymnyń mereıi ústem bolǵan.

Osylaısha qazaq jaýyngeriniń dań­qy sharyqtap, shyrqaý shyńǵa jetkende – 1943 jyldyń 9 shildesinde Úshinshi ekpindi armııanyń qolbasshysy, general-leıtenant K.N.Galıskıı, armııa Áskerı keńesiniń múshesi, general-maıor A.I.Lıtvınov, armııanyń shtab bastyǵy, general-maıor F.Iа.Zýev qol qoıyp, armııa kadr bóliminiń bastyǵy, polkovnık Kasıanov mórmen kýálandyrylǵan baqylaýshy mergen, star­shına Ybyraıym Súleımenovti Keńes Oda­­ǵynyń Batyry ataǵyna usyný týra­ly marapat qujaty belgilengen tártip bo­ıyn­sha Kalının maıdanynyń qolbasshysy general-polkovnık A.I.Eremenkoǵa joldanady.

Y.Súleımenovtiń talassyz marapa­ty­nyń taǵdyryn keıin marshal, Keńes Oda­ǵynyń Batyry atanǵan, al 1943 jyl­dyń sáýirinen Kalının maıdanynyń qol­bas­shysy bolǵan Andreı Ivanovıch Ere­menko sheshedi.

Meniń soǵys tarıhyna qatysty kóptegen áskerı muraǵatty aqtara júrip baıqaǵanym, Keńes Odaǵynyń Batyry sııaqty mártebeli ataqqa usynylǵanda úmitkerdiń maıdanǵa kirgen kúninen bastap, barlyq erlikteri túgeldeı tizbektelip, egjeı-tegjeıli baıandalady. Al Y.Súleımenovtiń eki betten turatyn formýlıardaǵy marapatynyń bar sıpattamasy bas-aıaǵy bir tutam abzas jáne bir sóılemnen ǵana quralǵan. Asa mańyzdy qujat bolǵan soń bir sózin de qal­dyrmaı jáne ornalasý retin buzbastan qaz-qalpynda keltireıik:

«Snaıper 100 OS Br. – starshına Sýleı­menov Ibraım rojdenııa 1911 goda, v Deı­stvýıýsheı armıı s noıabrıa 1942 goda. Ýchastnık boev za Velıkıe Lýkı. Ýnıch­tojıl 239 nemsev. Podgotovıl bolshoe chıslo snaıperov, popýlıaren v voıskah Armıı. Nagrajden ordenom «Krasnaıa Zvez­da» ı medalıý «Za boevye zaslýgı» (RFQMOÁ, 33-qor, 686043-tizim, 49-bet).

Mine, bar bolǵany osy. О́te asyǵys ári saýatsyzdaý toltyrylǵan.

О́z basym bolǵan oqıǵany bylaı shamalaımyn. Komandarm armııany aralap júrip, Y.Súleımenovpen tanysady. Qara­maǵyndaǵy jaýyngerler sapynda osyndaı ǵalamat erligimen dańqy shyq­qan mergenniń áli kúnge deıin laıyqty mara­patqa usynylmaı júrgenine tań-tama­sha qalǵan ol dereý ony Batyr ataǵyna usy­nýǵa tapsyrma beredi. Komandarmnyń tap­syrmasyn jyldam oryndaýǵa kirisken áskerıler sol sátte-aq tıisti qujatty da­ıyndap, ony jedel telegrafpen maıdan shtabyna jóneltedi. Muny Kalının maıdany shtabynyń qyzmetkeri qara sııamen toltyryp, marapat qaǵazynyń birinshi betine jazǵan «sostavleno po telegrafnomý predstavlenııý 3 ýd. armıı» degen sóılem rastaıdy.

Marapat qujatynyń ekinshi betinde eki adamnyń qoly bar: birinshisi A.I.Eremenko bolsa, ekinshisi – áskerı keńes múshesi, general-leıtenant D.S.Leonov (1944 jyly Joǵarǵy Bas qolbasshy Stalınniń Bas shta­by bastyǵynyń orynbasary deńgeıine deıin joǵarylatylǵan). Eki generaldyń shıyra qoıǵan qoldarynyń ústinde: «Dos­toın nagrajdenııa ordenom Lenına» degen jalqy sóılemnen turatyn kelte sheshim jazylǵan. Komandarm usynysy men maı­dan shtabynyń qorytyndylary bir kún­de, ıaǵnı 1943 jyldyń 9 shildesinde ja­salǵan. Bul qujattyń tym shuǵyl, asyǵys toltyrylǵanyn dáleldeı túsedi.

Marapat tarıhyn tolyq qamtyp, táp­tishtep keltirýimizdiń sebebi qatynas qaǵazy Úshinshi ekpindi armııadan maıdan shtabyna jóneltilisimen «súıinshiletken» qýanyshty habar Qazaqstanǵa da jetedi. Ańqyldaǵan aǵaıyn Ybyraıymdy Batyr retinde qur­mettep, óleń-jyrǵa qosady. Qazaqtyń uly aqy­ny Jambyl atamyzdyń ózi batyr ulyna jyr arnaıdy. Tipti maıdan gazetteri men keıbir lıstovkalarda Y.Súleımenovti Keńes Odaǵynyń Batyry dep kórsetken.

Y.Súleımenovtiń qujaty Batyr ata­ǵyna usynylǵan kezde jaýyngerler mun­daı bıik marapatty óte sırek ıele­ne­tin. О́ıtkeni soǵystyń alǵashqy ke­zin­de tutqıyldan tıgen jaýdan oısyraı je­ńilip, endi ǵana esin jıyp, qarymta sha­býylǵa kóshken keńes áskerleriniń jappaı jeńiske jetken operasııalary sırek edi. Jaýdyń beti qaıtqanmen, olardyń qalyń tobyry Máskeýdiń irgesinde turdy. Tipti Ybyraıym azat etýge qatysqan Ve­lı­kıe Lýkı qalasy Máskeýden nebári 470 shaqyrymda ornalasqan. Sondyqtan jaýyngerlerdiń erlik rýhyn kóterý úshin batyrlyǵy daýsyz, saıypqyran sarbazdar ǵana eń mártebeli marapatqa usynyldy. Onyń ústine Ybyraıymdy ataǵy alysqa ketken qolbasshy Galıskıı bastaǵan úsh birdeı general qoldady. Sondyqtan ás­ker­degi azamattar da, tyldaǵy aǵaıyn da máseleni «birjolata sheshildige» sanap, qurmet-qoshemetti bastap ketkende, Y.Súleımenovti Lenın ordenimen nagradtaý týraly jarlyqtyń ózine de áli qol qo­ıylǵan joq edi.

Komandarm marapatqa usynǵan qujat maıdan shtabyna ketkende armııanyń Saıa­sı bólimi Ybyraıymnyń jerlesterine qýa­nyshty jedelhat joldaıdy. Oblys bas­shylary qazaqı dástúrmen batyrdyń ata-anasyn quttyqtap, kóptegen eldi mekenderde áskerı-patrıottyq sıpattaǵy túrli mıtıngiler ótkizilip, jerlesteri batyrǵa rızashylyq pen maqtanyshqa toly hattar jiberedi. Ol hattardyń birsypyrasyna Ybyraıym men onyń áskerı bólimindegiler jaýap jiberedi.

Reti kelgende aıta ketýimiz kerek, Yby­raıym mektep tabaldyryǵyn attamaǵan jan, biraq óz betinshe saýat ashyp, sol kezdegi qoldanystaǵy latyn álipbıimen hat-habar jazatyndaı dárejege jetken. Jambyl oblystyq muraǵatynda onyń ata-anasyna jazǵan birneshe hattary saqtalǵan.

 

Qos qaharman

Qyryq úshinshi jyldyń kúzine qaraı Úshinshi ekpindi armııa Nevel baǵytyndaǵy shabýyldy údetti. Bul kezde mergen nysanasyna ilingen jaýdyń uzyn sany da arta tústi. Sol tustaǵy maıdan gazetterinde Súleımenov jaıly kóptegen maqalalar jarııalandy. Barlyq jaýyngerler men mergenderdi Ybyraıym Súleımenovten úlgi-ónege alýǵa shaqyrǵan arnaıy jaýyn­gerlik paraqshalar shyǵaryldy.

Qyryq úshinshi jyldyń qazan aıynda Úshinshi jáne Tórtinshi ekpindi armııa áskerı-áýe kúshteriniń qoldaýymen Neveldi birjolata jaýdan azat etý ope­rasııasyna kirisedi. Tyńǵylyqty daıyn­dyq­pen, tutqıyldan bastalǵan qýatty soq­qynyń nátıjesinde nemisterdiń jantalasa qorǵanǵanyna qaramastan keńes áskerleri 6-7 qazanda qalany jaýdan bosatady. Yby­raıym Súleımenov bul shaıqasta da alǵy shepten tabyldy.

Nemister Neveldi tastap shyqqanmen iri temir jol toraby ornalasqan qalanyń batys jaǵyndaǵy Izocha stansasynyń tú­bine toptasyp, tas-túıin qorǵanysqa kó­shedi. Dál osy stansany bosatýǵa arnalǵan keskilesken urystar temir jol boıyndaǵy Stýpenchataıa vysota dep atalatyn jotada 1943 jyldyń 15 qazanynda bolady.

Jotanyń sol qaptalyndaǵy okopqa «Mak­sım» pýlemetimen qazaqtyń batyr qyzy Mánshúk Mámetova, al oń qanatyndaǵy snaı­perlik atýǵa laıyqtalyp qazylǵan úsh okopqa Ybyraıym Súleımenov jaıǵasady. Kóp uza­maı, «Silkintip zeń­birekter jerdiń júzin, oq borap, snarıadtar qaqqanda yzyń», – dep aqyn jyrlaǵandaı, alapat aıqas bastalady. Antalaǵan jaýǵa kezektese oq jaý­dyrǵan qos qaharman aqyrǵy demi bitkenshe erliktiń máńgi óshpes úlgisin kórsetedi. Qaýmalaǵan dushpanǵa qyrǵyn maıdan ashyp, qaıta-qaıta shabýylǵa shyqqan nemis­terdi baýdaı túsirgen Mánshúk pýlemetiniń daýy­sy óshkende, Ybyraıym bar yza-kegin bo­ıyna jınap, sońǵy patrony qalǵansha an­dyzdaǵan jaý­men arystansha arpalysady. Osy shaıqasta aǵaly-qaryndasty batyrlar erlikpen qaza tabady.

Qarýlas dostary qazaqtyń qos batyryn Neveldiń qaq ortasyndaǵy parkke arýlap qoıyp, qalalyq atqarý komıtetiniń 1943 jylǵy 1 qarashadaǵy №1 sheshimimen eki kóshege M.Mámetova men Y.Súleımenovtiń esimderin beredi jáne bul kósheler kúni búginge deıin osy batyrlardyń atynda.

Y.Súleımenov erligine qatysty maǵ­lu­mat tolyq bolýy úshin aıtar bolsaq: Izocha stansasy úshin shaıqasta mergen jaı­­ratqan jaýynyń sanyn 289-ǵa deıin jet­­kizse de eshqandaı marapatqa usy­nylmaıdy.

Osyǵan qarap, Úshinshi ekpindi armııa basshylyǵy óz usynystarynyń tolyq qol­­daý tappaǵany, marapat deńgeıi bir dá­­re­jege tómendetilip, Lenın ordenimen shek­­telgendigi jóninde habardar bolmaǵan sııaqty degen boljam jasaýǵa bolady. Olar ózderi usynǵan jaýyngerdiń er­ligi taı­­ǵa tańba basqandaı anyq kórsetil­ge­n­­­dikten, KSRO Joǵarǵy Keńesi báribir áýel­­­gi usynysty qýattap, ádiletti she­shim qa­­byldaıdy dep sengen. Áıteýir, Yby­ra­ıym Izocha úshin shaıqasta erlikpen qaza tap­­­qan­da áskerı komandovanıe múlde únsiz qalǵan.

Osy tusta bárimiz bala kúnnen esimin jyrǵa qosqan aıaýly Mánshúk apamyz týraly keıbir muraǵattyq derekter jóninde oı bólise ketkendi jón sanadyq.

Armııa basshylyǵy qazaqtyń batyr qyzyn Nevel túbindegi erligi úshin áýelde 1-dárejeli Otan soǵysy ordenine usynýmen shektelgen. Bul kezde onyń dańqy óz eliniń aspanynda asqaqtap turǵan bolatyn. Batyr qyzdyń erligin kópe-kórneý tómendetý res­pýblıka basshylyǵyn alańdatady. Onyń ústine halyq Mánshúkti áldeqashan batyrlar qataryna qosyp qoıǵan. Sol kezde – 1944 jyldyń 29 qańtarynda KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń tóraǵasy M.I.Kalınınniń atyna Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy N.Skvorsov, Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń tóraǵasy Á.Qazaqbaev, Qazaq SSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy N.Ońdasynov qol qoıǵan Mánshúk Mámetovany Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyný jóninde qujat jiberiledi. Qujatta batyr qyzdyń maıdandaǵy barlyq erligi egjeı-tegjeıli baıandala kelip: «О́zi­niń jaýyngerlik erligi úshin qaharman pýlemetshi qaıtys bolǵannan keıin komandovanıe tarapynan 1-dárejeli Otan soǵysy ordenine usynyldy», – dep jazylǵan (RFQM, 33-qor, 793756-tizim, 29-bet).

Qolynda úlken bıligi bar Kalının aqsaqaldyń bul usynysty soǵys jyldarynda Qorǵanys halyq komıssary qyzmetin atqarǵan Stalınniń orynbasaryna nemese Bas shtab bastyǵyna joldaýyna ábden bolatyn edi. Biraq sonyń ózine júregi daýalamaǵan dármensiz tóraǵa hatty 1944 jyly 7 aqpanda Qorǵanys halyq komıssarıatynyń Kadr basqarmasynyń bastyǵy F.N.Golıkovke joldaıdy. Arada bir kún ótkende Znamenskıı esimdi podpolkovnık qol qoıǵan, M.Mámetovanyń erligin rastaıtyn anyqtama KSRO Joǵarǵy Keńesine jóneltiledi (memlekettegi ekinshi adamnyń bedeliniń sıqy osy anyqtamaǵa qol qoıǵan kisiden-aq aıqyn kórinip tur).

Halqymyzdyń tilegine saı respýblıka basshylyǵynyń barynsha qozǵaý salýynyń arqasynda qazaqtyń erjúrek qyzyna KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1944 jyldyń 1 naýryzdaǵy jarlyǵymen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Bul kezde Ybyraıymdy Lenın ordenine usynǵan qujat Kalının aqsaqal tarapynan áli qaral­maǵan da edi.

Surmergendi dáripteýdi Máskeý keshe­ýildetkenmen jerlesteri umytqan joq. Jambyl oblystyq atqarý komıtetiniń 1944 jylǵy 21 qańtardaǵy qaýlysymen Jambyl qalasyndaǵy ortalyq kóshelerdiń birine, Jambyl aýdanyndaǵy ujymshar men aýyl­dyq keńeske Ybyraıym Súleımenov esimi berilip, mergenniń ata-anasyna arnap ulynyń atyndaǵy kósheden jańa úı tur­ǵyzyldy. Bul naǵyz batyrǵa laıyq qurmet edi.

Mánshúk mártebeli ataqqa jetken soń jerlesteri «endigi kezek Ybyraıymǵa da keldi-aý» dep Máskeýdiń sheshimin taǵat­syzdana kútti. Aqyr sońynda onyń ma­ra­patqa usynylǵanyna týra bir jylǵa jýyq ýaqyt ótkende KSRO Joǵarǵy Ke­ńesi Prezıdıýmynyń 1944 jylǵy 4 maý­sym­da­ǵy jarlyǵymen starshına Yby­ra­ıym Sú­leı­menovke Lenın ordeni berildi. Árı­ne, bul da úlken nagrada, biraq búkil el kút­ken Altyn Juldyz emes edi.

 

El esindegi erlik

Jarlyq jarııa etilgende soǵys qımyl­dary KSRO shekarasynan asyp, Eýropa tórine qaraı aýysqan bolatyn. Jańa jeńistermen jigerlengen keńes áskerleri qashqan jaýdy tyqsyra qýyp, erliktiń eren úlgilerin kórsetedi. Jańa batyrlar, keýdesine Altyn juldyzdy qos-qostap qadaǵan qaharman erler shyqty. Jeńis kúni jaqyndaǵan saıyn Otan qorǵaýshylardyń omyraýlary orden, medaldarǵa tolyp, soǵystyń alǵashqy kezeńinde esimderi jar­qyrap shyqqandardyń erligi kómeski tarta bastady. Biraq nebári bir jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde 289 jaýdy jalǵyz ózi jer jastandyrǵan Ybyraıymnyń tańǵajaıyp erligin jerlesteri de, qarýlastary da, tipti dańqty qolbasshylar da umytqan joq.

Soǵystan keıin ataq-dańqy kúlli álem­ge jaıylǵan Jeńis marshaldary – G.Jý­kov, I.Konev, S.Tımoshenko, K.Rokossov­skıı, V.Sokolovskıılerdiń estelikteri­nen quralyp, keıin jıyrma shaqty ret qaıta basylǵan «Bıtva za Moskvý» atty bedeli zor, bereri mol, abyroıly jı­naq jaryqqa shyqty. Dańqty qolbas­shy­lar jazǵan osy kitaptaǵy esteliginde general-leıtenant F.Lısısyn: «Meniń qoıyn dápterimde myna bir oqıǵa týraly jazbalar saqtalypty. Velıkıe Lýkıdiń mańynda jaz aıynda ótken mergenderdiń armııalyq jıynynda dańqty mergen Súleımenov sóz sóıledi. Ol: «Men nege Moskvany qorǵadym? Men qazaqpyn, me­niń Qazaqstanym Moskvadan alysta. Moskva – barlyq keńes adamdarynyń astanasy. Ol meniń de astanam. Mine, meniń Moskvany qorǵaýym osydan shyǵady. Men eger jaýdy toqtatpasa, qurtpasa, olar meniń Qazaqstanyma da jetýi múmkin dep oıladym. Men bizdiń topyraǵymyzdy tap­­taǵan sońǵy gıtlershildi jer jastan­dyr­maıynsha tynym tappaıtyn bola­myn. Qazir 239 fashıstiń kózin joıdym. Bar­shalaryńyzdy basqynshy jaýdy aıaýsyz qyryp-joıýǵa shaqyramyn», – dedi. Mine, jeńis týyn Moskvadan Berlınge deıin jetkizgen dál osyndaı erler bolatyn», – dep jazdy («Bıtva za Moskvý, M., 1958, s. 290-bet).

Qolbasshy esteliginen biz júregi «men qazaqpyn», «meniń Qazaqstanym» dep soq­qan ańqyldaǵan aqjúrek batyrdyń, jaýmen qasyq qany qalǵansha shaıqasqan qahar­mannyń beınesin kóremiz. Ol Berlınge jete almady, biraq óshpes erligimen Jeńis týyn jelbiretkenderge jarqyn jol ashty.

Keńes Odaǵy sııaqty ortaq Otan men onyń astanasy Máskeýdi orystarmen qatar, erlik pen janqııarlyqtyń eren úlgisin kórsetken Baýyrjan Momyshuly, Ybyraıym Súleımenovteı Uly dala ulandarynyń qorǵaǵanyn qazaq jerine kóz alartýshylar umytpaýy kerek.

«El úmitin er aqtar, er ataǵyn el saqtar» deıdi halyq danalyǵy. Ybyraıym eliniń úmitin molynan aqtady. Týǵan halqy da onyń er ataǵyn esinde saqtaýmen keldi. Oǵan uly jyraý Jambyl atamyz bastaǵan aqyn­dar jyr arnap, Baltabaı Adambaev das­tan jazdy. Belgili jýrnalıst, soǵys jyl­darynyń ózinde Ybyraıym týraly maı­dandyq gazetke alǵash maqala jazǵan Qasym Sháripov aǵamyz «Ybyraıym Sú­leımenov» atty kitapsha shyǵardy. Mergendi talaı kórip, syz okopta syrlasqan, Halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyz óziniń kóptegen maıdan jazbalarynda Ybyraıym dosynyń erligin tamyljyta tarqatty.

Qazaq – ótken tarıhta esesi kóp ketken halyq. Altyn Juldyz Ybyraıymǵa ǵana emes, esimi ańyzǵa aınalǵan batyr Baýyrjan Momyshulyna, Reıhstagqa Jeńis týyn qadaǵan Raqymjan Qoshqarbaevqa, dańqty partızan Qasym Qaısenovke de buıyrmady. Mundaı ádiletsizdikke ár qazaqtyń ishi qazandaı qaınaǵanymen, ol zamanda aqyryp teńdik suraıtyn múmkindigi bolmady.

Ádildik Qazaqstan basshylyǵyna N.Á.Na­­zarbaevtaı elin súıgen, eli súıgen qaı­ratker kelgen soń ǵana ornyǵa bastady. Ol óziniń zor bedelin sala júrip, 1990 jyly Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn áperdi.

Kóp uzamaı qolymyz táýelsizdikke jet­ti. Eliniń eki tizgin, bir shylbyryn erkin ustaǵan Elbasy áýeli Reıhstagqa Jeńis týyn birinshi bolyp tikken Rahymjan Qosh­qarbaevqa «Halyq qaharmany» ata­­ǵyn berip, keıin partızan jazýshy Qasym Qaısenovtiń keń keýdesine Batyr Jul­dyzyn óz qolymen taǵyp, bar qazaqtyń rýhyn asqaqtatty.

Ult ustazy Ahmet Baıtursynov: «Ulym deıtin el bolmasa, elim deıtin er qaı­dan ­týady», – degen eken. Ybyraıym Súleı­menov sońǵy demi bitkenshe «qazaǵym, elim» dep ótti. Endi sol júregi «elim» dep soqqan esil erdiń joǵyn izdeý dástúri bizdiń býynǵa da kelip jetti.

Ekinshi jahan soǵysynda quralaıdy kózge atqan mergender az bolmaǵan. Solar­dyń qatarynda Qıyr Shyǵystyń qarly-borandy ný ormandaryn mekendeıtin, barlyq sany qazaqtyń bir aýylynan aspaı­tyn nanaı degen ójet halyqtyń Mak­sım Passar degen mergen uly bar eken. Kóz­degenin múlt jibermeıtin ataqty Dersý Ýza­lanyń inisi bir ózi 237 nemisti atyp túsi­rip, 1943 jyly Stalıngrad shaıqasy kezinde erlikpen qaza tabady. Osy erligi úshin ol «Qyzyl Tý» ordenimen marapattalypty.

Nanaılar namysqoı halyq bolyp shyq­­ty. Erligimen ózgeden ozyp turǵan batyr ulyn umytpaǵan. Úzdiksiz suraý salǵan. Ádildik izdep, KSRO-nyń, Reseıdiń keshegi-búgingi basshylaryna bastyrmalata, toqtaýsyz ótinish joldaýmen bolǵan. Aqyr sońynda, izdegen muratyna jetip, Reseı Prezıdenti V.Pýtınniń 2010 jylǵy 16 aqpandaǵy Jarlyǵymen M.Passarǵa «Re­seı batyry» ataǵyn ápergen.

Osydan eki jyldaı ýaqyt buryn eli­mizdegi joǵarǵy bılik aýysty. Elba­synyń senimdi serigi, álem tanyǵan qaıratker azamat Q.K.Toqaev búkilhalyqtyq saılaýda el Prezıdenti bolyp saılandy. Qasym-Jomart Kemeluly «Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý» degen ár qazaqtyń júregine jaqyn urandarmen Qazaq elin jańa bıikterge bas­tady.

О́zi de jeńimpaz áke, maıdanger jazý­shynyń uly qolyndaǵy bıliktiń pármeni­men esimderi árdaıym el júreginiń tórinen oryn alǵan joǵarydaǵy qaharmandar qataryna óshpes erlik jasap, ólmes dańqqa bólengen Ybyraıym Súleımenovti qosar bolsa, ata dástúriniń tamasha Sabaqtastyǵy jarasymdy jalǵasyn taýyp, el ańsaǵan Ádildik saltanat qurar edi. Bul táýelsizdigimizdi kóziniń qarashyǵyndaı qorǵaýǵa umtylǵan jas urpaqty jańasha О́rleýge bastar edi.

«Ejelden er degen dańqy shyqqan» elimizdiń jasampaz rýhy árdaıym bıik bolyp, babalar erligimen órnektelgen kók týymyz tek ashyq aspan astynda ǵana jel­biresin, aǵaıyn!

 

Muhtar QUL-MUHAMMED

 

SÝRETTERDE: «Budyraıǵan eki shekeli, muzdaı úlken kóbeli» mergen Ybyraıym Súleımenov; Y.Súleımenovti «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyna usynǵan marapat qujaty; Ybyraıym Súleımenovtiń maıdan dalasyn sharlap ketken fotosýreti; Y.Súleımenovti «Qyzyl Juldyz» ordenine usynǵan marapat paraqshasy.