Adam men bıznes quqyǵy – basty nazarda

Alqaly jıynda Prezıdent Ákim­shiligi Basshy­synyń orynbasary Erjan Jıenbaev sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres elimizdiń strategııalyq damýyndaǵy negizgi basym­dyq­tardyń biri ekenin aıta kelip: «Sońǵy jyly bul baǵytta at­qarylǵan jumys az emes, ol jú­­ıeli sıpatqa ıe bolýda. Mem­leket basshysynyń Jol­daýy arqyly jarııa etken tapsyr­malaryn oryndaý úshin qazir­diń ózinde quqyq qorǵaý organ­dary qyzmetkerleriniń, sýdıa­lardyń, para berýshiler men del­daldardyń jemqorlyǵy úshin ja­ýapkershilik qatańdatyldy. Asa aýyr jemqorlyq qylmys úshin shartty túrde merziminen buryn bosatý alynyp tastaldy. Qazaqstan GREKO halyqaralyq uıymyna qosyldy. Myqty qu­qyqtyq irgetas qalandy jáne reformalardy tabysty júzege asyrý úshin jemqorlyqqa qarsy sharalar men bastamalardyń barlyq toptamalarynyń múltiksiz ári shynaıy oryndalýyna qol jet­kizý óte mańyzdy. Adam men bıznes quqyǵyn qorǵaý basty nazarda qala beredi», dedi.

Jıynda baıandama jasaǵan Sy­baılas jemqor­lyqqa qar­sy is-qı­myl agenttiginiń tór­aǵa­sy Alık Shpekbaev 2020 jy­ly qarama­ǵyn­daǵy qyzmet­ker­lerdiń sybaılas jemqorlyq áre­ketteri úshin 6 saıası qyzmetshi otstav­kaǵa jiberilip, 9 saıası qyz­metshi, ákimshilik memle­ket­tik qyzmet laýazymyndaǵy 39 basshy jáne kvazımemlekettik sek­­tordyń 5 top-menedjeri tár­tip­tik jaýapkershilikke tartyl­ǵanyn jet­kizdi. Osy oraıda ol: «Barlyǵy basshy bolýǵa umtylady, biraq kez kelgeni qaramaǵyndaǵy qyzmet­keri úshin jaýapkershilik alýǵa daıyn emes. Osy turǵyda biz keńesip, agent­tik qyzmetkeri sybaılas jem­qorlyq quqyq buzýshylyqqa jol berse, onyń tikeleı basshy­syn at­qaratyn laýazymynan birden bo­satý týraly sheshim qabyl­da­dyq. Tek basshylar sybaılas je­m­­qor­lyq faktisin óz betinshe anyq­tap, jolyn kesken jaǵdaıda ǵana bul shara qoldanylmaıdy», dedi. A.Shpekbaevtyń aıtýyn­sha, Pre­zıdent tapsyrmasyna sáıkes bar­lyq óńir­de vo­lon­­terler men qoǵam bel­sen­di­leriniń arnaıy toptary 1,5 myń monıtorıng jasap, 10 myń dárihana, medısınalyq me­ke­meler men qoımalardy qam­tyǵan, gýmanıtarlyq kómekti soń­ǵy alý­shyǵa deıin jetkizgen. Pan­de­mııamen baılanysty 100 qyl­mys­tyq is tirkelgen, onyń jartysyna jýyǵy – daǵda­rysqa qarsy bó­­lingen qarajatty jymqyrý. ­2 mlrd ­teńgeden astam somaǵa qymbat baǵaǵa 132 О́JT apparatyn satyp alý faktileriniń joly kesilgen.

Jumysy jandana túsken «Adal­­dyq alańy» jalpyulttyq qoz­ǵa­lysynyń arqasynda 317 ákim­dik servıstik formatqa kó­ship, bul ba­ǵytta aýdandar men ob­lystyq mańyzy bar qalalar 100 paıyz qamtylǵan. 2300-den astam kedergisiz «front-keń­se» pen «openspeıstiń» ashylýy mem­lekettik mekemelerde qyz­­met alý prosesin neǵurlym yńǵaı­ly etýde. Joba memlekettik qyz­­metterdi sıfrlandyrýǵa aıtar­­lyqtaı serpin bergen. Ha­lyq­aralyq standart boıynsha ol ke­minde 90 paıyz bolýy qajet bolsa, Qazaqstanda sıfrlandy­rý 93 paıyzǵa jetip, osy salada­ǵy turmystyq jemqorlyq deńge­ıin tómendetken.

A.Shpekbaev kásipkerler jem­­­qor­lyq pen sheneý­nikter qy­­sy­mynan tolyqqandy ári shynaıy qorǵanys­qa senim arta alatynyn jetkizdi. «Transparency Kazakhstan zertteýine sáıkes, saýalnamaǵa qa­tysqan 5 kásip­kerdiń 4-i para ber­meı, bıznes júrgizedi, – degen ol áli de kóp­tegen problema bar eken­digin aıtty. – О́ki­nishke qaraı, bız­nes quqyq qor­ǵaý jáne baqylaý-qa­daǵalaý organdary tarapynan áli de qysym kórýde».

Byltyr Dúnıejúzilik banktiń Jemqorlyqty baqylaý ındıkatory boıynsha Qazaqstan­nyń paıyzdyq kórsetkishi eki esege artqan jáne Transparency International-dyń Sy­baı­las jem­qorlyqty qabyldaý ın­dek­sinde (SJQI) 38 ball ıele­nip, sońǵy eki jylda 124-orynnan 94-oryn­ǵa kóterilgen.

Sondaı-aq 2020 jyly túr­li dárejedegi 210 basshy qyl­mystyq jaýapkershilikke tar­tylǵany bel­gili boldy. «Barly­ǵy 722 adam sottaldy, onyń ishinde bir oblys ákimi, 4 oblys ákiminiń orynbasary, 2 jaýapty hatshy, 2 komıtet tóraǵasy, 1 elshi, 5 sýdıa, 10 aýdan ákimi jáne olardyń orynbasarlary, 5 vıse-mınıstr, 5 komıtet tóraǵasy men olardyń orynbasarlaryna, sonymen qosa kvazımemlekettik sektordyń 5 top-menedjerine qa­­tysty qylmystyq ister tergelýde», dedi A.Shpekbaev.

«Qylmystyq ister boıynsha ótelgen zalal somasy 50,7 mlrd teńgeni qurady. Bul 2019 jyl­dyń kórsetkishinen eki ese jo­ǵary». Buǵan qo­sa, memlekettik satyp alýdy monıtorıngileý, sybaılas jem­qor­lyq táýekelderin syrtqy taldaý jáne jobalyq qyzmet boıyn­sha júıeli jumys bıýdjet qarajatyn taǵy 40,9 mlrd teńgege utymsyz paıdalanýdyń aldyn alýǵa múm­kin­dik berdi. «Osylaısha, agent­tik ju­my­synyń 2020 jylǵy ekono­mı­kalyq jıyntyq tıimdiligi 95,6 mlrd teńgeni qurady», dedi agent­tik basshysy.

Alqaly jıynda jemqor­lyq­tyń aldyn alý sharalaryn qabyldamaı otyrǵan mı­nıs­trlikter ataldy. «2020 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha – bul Ishki ister jáne Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrlikteri, sondaı-aq Memlekettik kirister ko­mıteti. Muny Transparency Kazakhstan áleýmettik zertteýiniń já­ne qylmystyq-tergeý praktı­ka­synyń nátıjeleri rastaıdy. Elba­synyń «Adaldyq alańy» joba­syn barlyq óńirler men ortalyq memlekettik organdar deńgeıinde taratý týraly tike­leı tapsyrmasyna qa­ramastan, IIM turmystyq jemqorlyq ­problemasy tolyq she­shilgendeı, jobalyq keńseniń ashylýy­na kedergi keltirýde. Sy­baılas jem­qorlyq táýekelderi­ne syrtqy taldaý júrgizýden bas tartýy da túsiniksiz», dedi Alık Shpekbaev. Agenttik bas­shysynyń aıtýyn­sha, AShM jem­qorlyqqa qarsy keshendi monıtorıngtiń qorytyndylary bo­ıynsha burynǵydaı kóshtiń artyn­da qalyp otyr. Vedomstvo ási­rese aýyl sharýashylyǵy taýaryn ón­di­rýshilerdi sýbsıdııalaý tártibin je­til­dirýge qatysty agenttik usy­nys­taryn tolyq kó­lemde oryndamaıdy.

Otyrysta mektep baǵdarla­ma­syna «Adaldyq álippesin» en­gizý máselesi de sóz boldy. «Biz qa­zirgi tańda Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligimen negizgi mektep pán­deriniń baǵdarlamasyna para­sattylyq ıdeologııasyn engizýdi pysyqtadyq. Osy rette «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq ga­zeti» AQ basqarma tóraǵasy, agent­tiktiń Qoǵamdyq keńesiniń múshesi Darhan Qydyráliniń «Adaldyq álippesin» ázirleý týraly bastamasy nazar aýdarýǵa turarlyq. Bul qadam balalardy erte jastan adal ómir súrýge baý­lýǵa yqpal etedi», dedi agenttik tóraǵasy.

Alqa otyrysynda agenttik­tiń jemqorlyqqa qarsy is-qımyl boıynsha 1-departamentiniń bas­shysy Murat Ahmetov Almaty men Shymkent qalalarynyń mo­dýl­dik aýrýhanalaryna jum­salǵan qarjy tekserilip jat­qanyn aıtty. Agenttiktiń 2-de­partamenti­niń basshysy Sergeı Perov: «SQ-Far­masııa» boıynsha is aıaqtalyp, tanysýǵa berildi. Kúdikti bireý ǵana. Onyń áreketi saldarynan densaý­lyq saqtaý uıymdarynyń qalypty qyzmeti buzylyp, dárigerler vırýs ju­q­tyrdy. Kelisimshart somasy – 8 mlrd teńge», dedi.