Byltyr kúrdeli jóndeýden ótip, jyl aıaǵynda ǵana jumysyn qaıta bastaǵan Arqalyqtaǵy Dala ólkesi tarıhy mýzeıinde «Tobyl-Torǵaı áýeni» atty antologııalyq jınaqtyń tusaýkeseri ótti. Alǵysózin belgili jyraý, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Almas Almatov jazǵan jańa kitaptyń tanystyrylymyna indetke baılanysty shekteý talaptaryna sáıkes sanaýly ǵana adam qatysty. Jıyndy qala ákiminiń orynbasary Túbekbaı Ǵapsalyquly ashyp, antologııa avtorlary men mýzeı ujymyn quttyqtady. Qostanaıdan osy sharaǵa arnaıy kelgen oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Erlan Qalmaqov jınaqtyń Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń negizinde qolǵa alynǵan jumystardyń nátıjesinde jaryq kórip otyrǵanyn atap ótti.
– Atalǵan maqalada Tuńǵysh Prezıdent qazaq ádebıetiniń ata qory, asyl qazynasy – dala folklory men halqymyzdyń rýhanı ómiriniń ózegi, jan azyǵy bolǵan dástúrli án men kúıimiz jaıly qundy pikirler aıtqan edi. Elbasy maqalasy jaryq kórgennen beri Arqalyq qalasyndaǵy Dala ólkesi tarıhy murajaıy ultymyzdyń folklory men dástúrli mýzyka ónerine baılanysty birqatar jumysty qolǵa alyp, ıgi isterdi atqaryp keledi. Onyń bir mysaly – 2019 jyly jaryq kórgen «Eski sóz – el murasy» atty folklor jınaǵy. Mine, búgin sol jumysymyz jalǵasyn taýyp, ertede osy óńirde ótken ánshi-kúıshilerdiń murasy jınaqtalyp, «Tobyl-Torǵaı áýeni» degen atpen baspa betin kórip otyr. Bul keıingi jyldary qolǵa alynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aıasyndaǵy «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» arnaıy jobasynyń údesinen de shyǵyp turǵan mýzeıdegi salmaqty eńbekterimizdiń biri, – dedi basqarma basshysy.
Joba avtory Batyrlan Saǵyntaevtyń sózinshe, Tobyl-Torǵaı óńirindegi án men kúı, jyrshylar maqamy men baqsy saryndary sekildi mýzyka úlgileri eń alǵash HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda jazylyp alyna bastaǵan. «Bul rette belgili etnograf S.Rybakovtyń eńbegi eskerilýi tıis. Etnograf ǵalym retinde birneshe ekspedısııaǵa qatysqan Rybakov 1902-1908 jyldary Torǵaı oblysynda ákimshilik qyzmette júrip, júzden asa mýzyka týyndysyn notaǵa túsiredi. Biraq, ókinishke qaraı, Rybakov notaǵa túsirgen án-kúıler áli kúnge tabylmaı otyr. Esesine A.Zataevıchtiń eńbekterinde Tobyl-Torǵaı óńiriniń mýzykalyq murasy birshama jaqsy qamtylǵan. Máselen, Zataevıch eńbeginiń «Kýstanaıskaıa gýbernııa» bóliminde 130, «Týrgaıskıı ýezd» bóliminde 63 án-kúı berilgen. Qazaq zertteýshilerinen T.Bekhojınanyń «Qazaqtyń 200 áni» kitabynda Tobyl-Torǵaı aımaǵynan jazylyp alynǵan onnan asa mýzykalyq shyǵarma basylyp shyqty. N.Naýshabaev, Q.Qanjyǵalın sekildi ónerpazdardyń áýenderi jeke jınaqtarda jaryq kórdi. Mýzyka antologııasyndaǵy shyǵarmalar negizinen osy jınaqtardan alyndy. Munyń syrtynda, mýzyka mamandarynyń, kitapqa engen ónerpazdarymyzdyń urpaqtarynyń qolyndaǵy aýdıojazbalardy da paıdaǵa asyrdyq. Kitapqa 90 nota engizildi. Bulardyń barlyǵy avtorlyq shyǵarmalar», dedi joba avtory.
Jańa jınaqta HIH-HH ǵasyrlarda ómir súrgen, óńirge belgili dástúrli án-kúı óneri ókilderiniń, olardyń ishinde búginde esimderi el jadynan óshe bastaǵan Qapaq sal, Sát Esenbaıuly, Qutjan Qanjyǵalın syndy ónerpazdar da bar, 90-nan astam týyndysy mátinimen qosa áýeni nota tiline túsirilip, árqaısysyna jeke arnaıy ǵylymı túsinikteme berilgen. Sonymen qatar Tilep Aspantaıuly, Baýbek Esirgepuly, Aryq baqsy, Zákárııa Káribaev, Hamıdolla Shátkenov, Qazbek Ábenov syndy esimderi Torǵaı óńirine máshhúr dástúrli qylqobyz oryndaýshylary týraly keń maǵlumat alýǵa bolady. Mysaly, ataqty Qoılybaı baqsynyń batasyn alǵan Tilep baqsynyń ómiri men qobyzshylyq óneri týraly tyń derekter oqyrman sanasyna sáýle túsireri haq. Qurastyrýshy Tileptiń «Allamjar» degen kúıi bolǵandyǵy týraly derek bar ekenin tilge tıek ete kelip, onyń baqsylyq, qobyzshylyq ónerin jalǵastyrǵan urpaqtary jaıynda: «Tilepten keıin onyń qobyzyn ustaǵan balasy Baıtóles Tobyl boıyndaǵy Baǵylandy jármeńkesinde kúı tartysqa túsip, osy «Allamjar» kúıin oryndap baıraqty báıgesin jeńip alǵan. Baıtólesten keıin qobyzdy Tileptiń inisi Baıǵabyldan taraǵan Raıymbek baqsy ustaǵan. Raıymbek ómirden ótken soń aǵasy Halyq qobyzdy jasyryp tastaǵan. Keıin qobyzdy osy áýlettiń jıenshary Jubatqan alǵan. Qazir Tilepten qalǵan qobyz Jubatqan áýletinde saqtaýly tur», dep tarqatady. El ishinde Baýbek baqsy atalyp ketken Baýbek Esirgepuly týraly derekterdiń de ǵylymı mańyzy salmaqty. Jınaqta Baýbekten qalǵan «Saryn», «Aqqý», «Qońyrjaı» syndy qobyz kúıleri, Baýbektiń kúılerin jetkizýshi Qazbek Ábenov týraly da sóz bolady. B. Saǵyntaev: «Qazbektiń bel balasy, ózi de mýzyka mamany Borash aǵamyzben sóıleskenimizde, Baýbektiń sarynyn Qazbektiń damytyp tartyp, tolyq kúı formasyna jetkizgenin aıtqan edi. Borash aǵamyz ákesiniń Baýbek kúıi dep «Qońyrjaıdy» ǵana oryndap, keı rette Baýbektiń kúıi dep oryndalyp júrgen «Aqqý» kúıin Qazbek murasynyń qatarynda ataǵan bolatyn. Bir qyzyǵy osy «Qońyrjaı» men «Aqqý» kúıleriniń oryndalý mashyǵy uqsas keledi», dep topshylaı kelip, «...Bizdiń bilerimiz Baýbek atyna telinip oryndalatyn bul kúıler Tobyl-Torǵaı topyraǵynda ǵana emes, jalpy qazaq dalasynda týǵan qobyz kúıleriniń kórnektileriniń sanatynan ekeni anyq», degen toqtamǵa keledi. Jalpy, qurastyrýshy óz túsiniktemelerinde kóptegen eńbekke silteme jasap, ár oıyn ǵylymı turǵydan negizdep otyrady.
Antologııadaǵy Ahmet Baıtursynuly Semeı óńirinde júrgende jazdyryp alyp, keıin Zataevıchke tapsyrǵan «Kámshat bórik» ániniń tarıhy da tańǵalarlyq. Qurastyrýshy «Qazaqtyń 1000 áni» jınaǵyna halyq áni retinde engen «Kámshat bóriktiń» avtory – Baıqadam Qaraldın degen paıymdaý jasap, oǵan negiz bolatyn derekterdi keltiredi.
Tusaýkeser rásiminde jınaqqa engen Qapaq saldyń «Kekilik» kúıi oryndaldy. Bul kúı buryn-sońdy esh jerde jaryq kórmegen. Kóneden jetken kúmbirli sazdy oryndaǵan Ádil Ahan aldymen jınalǵandarǵa «Kekiliktiń» shyǵý tarıhyn baıandap berdi.
– Qapaq saldyń shyqqan tegi Arǵynnyń Mergen dep atalatyn rýy. Qapekeńe týys Myrzaǵalı О́tegenov degen bilikti azamat Qostanaıdyń Meńdiǵara aýdanyndaǵy «Zarıa» atty kolhozdy basqaryp turǵan shaǵynda 1937 jyldyń zulmatyna iligip, halyq jaýy degen jalamen atylyp ketedi. Myrzaǵalı ustalǵannan keıin onyń Halyq atty ulyn Qostanaıdaǵy balalar úıine tapsyrǵan. Myrzaǵalıdiń jary Ulysh Torǵaıǵa baryp, týystaryn panalap, arada birshama ýaqyt ótkizip Qostanaıǵa qaıta kelgeninde balasyn taba almaı qalady. Keıin 1970 jyldardyń shamasynda Bıdash Qonarbaev esimdi azamat osy balaǵa izdeý salyp, Qaraǵandy oblysynda turyp jatqan jerinen taýyp alǵan. Halyq Ulyshtyń óz anasy ekendigine senińkiremeı: «Meniń anam kúı tartýshy edi, siz kúı tarta alasyz ba?» dep suraq qoıady. Ulysh kúı tartqan kezde, Halyq eńirep jylap kelip: «Osy kúıdiń áýeni únemi meniń qulaǵymda turdy. Radıoda kúı tartylyp jatsa, tura qalyp tyńdaýshy edim. О́ıtkeni sábı shaǵymda ákem men anam úıde otyrǵan kezinde kúı tartatyny esimde. Sonda osy kúıdi tartýshy edi, sizdiń meniń anam ekendigińiz ras eken», dep anasyn qushaqtapty. Osylaısha, bir kúıdiń arqasynda tar zaman talqysynda ajyrap ketken ana men bala qaıta qaýyshyp, Myrzaǵalıdiń uly Halyq óz týystaryn tapqan eken. Sondaǵy Ulysh tartqan kúı Qapaq saldyń «Kekilik» kúıi dep aıtylady, – dedi kúıshi.
Jıyn sońynda mýzeı basshysy Ashat Amanjoluly meımandarǵa jańa jınaqtyń bir-bir danasyn ustatty.
Tusaýkeserden keıin mýzeıdiń ulttyq saz aspaptary bóliminde «Ǵasyrlar pernesi» atty kórmeniń tanystyrylymy boldy. Kórmege murajaı qoryndaǵy dombyra, sherter, qobyz, sybyzǵy, sazsyrnaı, shańqobyz, dabyl, shyńdaýyl, asataıaq, jetigen, t.b. ulttyq saz aspaptary qoıylǵan. Munyń ishinde halyq aqyny Nurhan Ahmetbekovtiń dombyrasy, aıtysker, jyrshy Baqytjamal Ospanovanyń dombyrasy, belgili qobyzshy, kúıshi Qazbek Ábenovtiń qobyzy jáne elimizdegi eń alǵashqy etnografııalyq-folklorlyq «Sherter» kóne ult-aspaptar ansambline tıesili saz aspaptary bar.
Qostanaı oblysy,
Arqalyq qalasy