Jýyrda elorda tórinde ornalasqan Ulttyq mýzeıde Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Bozoq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy mekemesiniń uıymdastyrýymen belgili arheolog, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ «Arheologııa jáne dala órkenıetteri» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Vıktor Zaıberttiń úsh tilde (qazaq, orys, aǵylshyn) jazylǵan «Botaı» atty kitabynyń tusaýkeser rásimi ótti.
Botaı mádenıeti – elimiz aýmaǵynda eneolıt (eneo – mys, lıtos – tas), ıaǵnı mystas dáýirine jatatyn birden-bir eskertkish. Ornalasqan aýmaǵy – Soltústik Qazaqstan oblysy, Aıyrtaý aýdany Qazan aýyldyq okrýgine qarasty Nıkolskoe eldi mekeninen ońtústik-shyǵysqa qaraı birjarym shaqyrym jerde. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, sonaý jetpisinshi jyldary osy qonysqa jaqyn jerde aǵyp jatqan Iman-Borlyq ózeniniń jaǵasynda oınap júrgen balalar súıekten, tastan jáne balshyqtan jasalǵan buıymdardy taýyp alady. Ejelgi dáýirge jatatyn bul dúnıelerdi jergilikti mekteptiń dırektory, tarıh pániniń muǵalimi Eslámbek Zákárııauly Kókshetaý qalasyndaǵy tarıhı-ólketaný murajaıyna tapsyrady. Arada biraz jyl ótken soń Kókshetaý murajaıynan atalǵan jádigerlerdi kórgen Qyzyljar pedagogıka ınstıtýtynyń jas ǵalymy V.Zaıbert dereý at basyn Botaıǵa buryp, arnaıy ekspedısııa uıymdastyrady. Nátıjesinde, dúnıejúzilik arheologııa tarıhyna jańa betburys jasaldy.
Qonysqa alǵash ret 1980 jyly qazba jumysy júrgizildi.
– Osy ýaqytqa deıin barlyǵy 15 myń sharshy metr aýmaqtyń mádenı qabaty arshyldy, – deıdi «Botaı» kitabynyń avtory, ataqty arheolog Vıktor Fedorıvıch. Sondaı-aq sońǵy jyldary qonysqa qarqyndy qazba jumystary júrgizilýde eken. Atap aıtqanda, 2017 jyly 570 sharshy metr, 2018 jyly 224 sharshy metr aýmaq topyraqtan tazartylyp, segizburyshty jazdyq baspana jáne adam qańqasy, sonymen qatar tastan, súıekten jasalǵan 1000-ǵa jýyq artefakt tabylsa, 2019 jyly 312 sharshy metr aýmaqqa arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip, alty jáne jetiburyshty qurylys qańqasy anyqtalypty. Bulardyń shuńqyrlyq tereńdigi qazirgi jer qyrtysynan 90-110 metr, bólmelerdiń aýmaǵy 50-60 sharshy metr ekeni anyqtalǵan.
Sonymen qatar osy jyldary syıymdylyǵy 0,2-0,3 jáne 20-39 lıtr bolatyn qysh ydystar jáne 200 myńnan astam ártúrli artefakti tabylsa, osylardyń 80 paıyzy – tas quraldar. Jylqynyń astyńǵy jaq súıeginen jasalǵan qol oraqtar men shaǵyn shalǵylar, aǵash óńdeıtin úskiler, kıim tigetin teben ıneler, teri sylatyn qyrǵyshtar jáne 44 dana oıý bádizdelgen buıymdar tabylǵan eken.
* * *
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda: «Elimizdiń soltústik óńirindegi eneolıt dáýirine tıesili Botaı qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin dáleldedi» dese, Botaı mádenıetiniń qundylyǵy jaıly arheolog V.Zaıberttiń tujyrymdamasynda: «Botaı qonysy Ortalyq Azııa dalasynda jylqyny qolǵa úıretýdiń eń alǵashqy arheologııalyq dáleli ispettes. Sonymen qatar qonystan tabylǵan keramıkalyq ydystardan lıpıd pen sút maılarynyń qaldyqtary tabylýy – munda jaıylymdyq jylqy sharýashylyǵy bolǵandyǵynyń bir dáleli. Iаǵnı b.z.d. IV myń jyldyqta qazaq dalasynda jylqy qolǵa úıretilip, qymyz daıyndaldy. Sonymen qatar botaılyqtar qola dáýirine deıin eki myń jyl buryn mys qural-saımandardy paıdalandy. Olarda sýretshilik, zergerlik óneri erekshe damydy. Keıbir artefaktilerdiń jasalý sheberligi tańǵaldyrady. Bul mádenıet sońǵy alty myń jyl ishinde, andronov, saq-sarmat, qańly, túrik-qypshaq, t.b. eýrazııalyq dalalyq mádenıetter arqyly júıeli damyp, olardyń tarıhı-mádenı, etnostyq, antropologııalyq ereksheligin boıyna sińire otyryp, qazirgi túrik etnosyna qosyldy», deıdi.
* * *
Osy oraıda, aıtpaǵymyz jylqy adamzat órkenıetindegi, ásirese dala órkenıetindegi damýdyń eleýli kórsetkishteriniń biri ekeni anyq. Jylqyny qolǵa úıretý kóshpeli sharýashylyq pen dala órkenıetiniń negizin qalady. Qolǵa úıretilgen jylqynyń turmysta mańyzy zor. Ol – et jáne qymyz óndirý, salt miný, arba-shanaǵa jegý, jaýyngerlik jáne saıys ónerine baǵyttalyp ósirilgen.
Eýropalyq ǵalymdardyń zertteýine qaraǵanda, adam balasy jylqyny qolǵa úıretkenine 5500 jyldan asypty. О́rkenıet tarıhynda jylqylar alǵash ret qazirgi Ýkraına topyraǵynda qolǵa úıretildi degen tujyrym bolǵan edi. Alaıda sońǵy zertteýlerdiń qorytyndysy órkenıettiń Azııadan bastalǵanyn dáleldedi.
Aǵylshyn zertteýshisi Kımberleı Broýn «Los Anjeles Taıms» gazetine silteme jasaı otyryp, Horse atty jýrnalǵa jazǵan eńbeginde, jylqy túligi eýropalyqtar oılaǵannan kóp buryn Azııada qolǵa úıretilgenin meńzegen.
Aǵylshyn zertteýshisiniń pikiri Botaı qonysy mańyna júrgizilgen qazba jumystary barysynda dálelin tapty. Atalǵan arheologııalyq jańalyqtyń qundylyǵy jaıly eýropalyq National Geographic News atty ǵylymı basylym: «Qazirgi kúni Qazaqstan dep atalatyn eldiń jerin mekendegen dalalyq ólke turǵyndary alǵashqy bolyp jylqyǵa minip, onyń sútin ishken...» degen baılam jasady.
Basylymnyń bulaı túıin jasaýyna sebep bolǵan dúnıe: Botaıdaǵy qazbadan tabylǵan jylqylardyń tisteri mújilgen ári oǵan syzat túsken. Osyǵan qarap ǵalymdar, jylqynyń miniske paıdalanylǵanyn, aýyzdyqtalǵanyn anyqtap otyr. Sonymen qatar jer astynan tabylǵan ydystardyń túbinde kepken qymyz qaldyqtarynyń izi qalǵan.
Osy dálel-derekterdi negizge alǵan AQSh-tyń Nıý-Iork qalasyndaǵy Hartýık ýnıversıtetiniń zertteýshisi Davıd Antonı: «Eger botaılyqtar bıeni saýyp, sútin paıdalanǵan bolsa, bul jylqylar jabaıy emes, ıaǵnı qolǵa úıretilgen janýarlar» dep túıin sózin aıtqan. Sondaı-aq Botaı qonysy mańyna arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen ulybrıtanııalyq jetekshi ǵalym, Ekseter ýnıversıtetiniń qyzmetkeri Alan Oýtram: «Bizder tapqan jańalyqtan túıgenimiz, baıyrǵy adamdar biz oılaǵannan da ónertapqysh ekenin kórip otyrmyz», deıdi.
Qysqasy, bizdiń jyl sanaýymyzdan 3600-3700 jyl buryn eneolıt dáýirinde ómir súrgen botaılyqtar Esildiń jaǵasyn mekendep, jylqyny qolǵa úıretip, onyń etin tutynyp, qymyzyn iship kúneltken. Zertteýshiler osyndaǵy jylqy súıeginiń bir jerge asa kóp mólsherde shoǵyrlanǵanyna qarap, botaılyqtar jylqy malyn býdandastyrýdy da meńgerdi degen oqshaý tujyrym jasaıdy.
Sol sekildi fransýzdyń ataqty shyǵystanýshy ǵalymy, akademık Rene Grýsse óziniń «Dala ımperııasy» atty eńbeginde «eń alǵash jylqy malyn qolǵa úıretýshiler kóshpendiler bolǵan» deı otyryp: «Saıyn dala – jylqynyń otany. Dalalyqtar jaratylysynan at qulaǵynda oınaǵan sarbazdar hám at ábzelderin oılap tabýshylar da osylar...» deıdi.
Iаǵnı ejelgi dáýirde jylqy túliginiń qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgeni bul maldyń erekshe qasterlenip, ómir súrý joralǵysynyń ajyramas bir bóligine aınalǵanyn kórsetedi. Tipti qazaq halqy áli kúnge deıin jylqynyń sútin qymyz retinde paıdalanyp otyrǵany – qazaq dalasynda sonaý ejelgi dáýirden beri úzilmeı jalǵasyp kele jatqan dástúrdiń aıǵaǵy.
Adamdardyń jylqy malyn qolǵa úıretkeni emes, birinshi kezekte ony kólik quraly retinde tutynǵany tarıhı mańyzdy. Sebebi adamdar jylqyny erttep mingennen bastap adamzat tarıhynda úlken silkinis jasaldy. Qazirgi tehnıka dáýiri órkendegen zamannyń ózinde jylqy túligi tarıhı, sharýashylyq mańyzyn joǵaltqan joq.