Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqalasynda saıası reformalardyń el irgesin shaıqaltpaı, bereke-birligin buzbaı, baıyppen jáne birtindep iske asyrylatynyn aıta otyryp, «...eń tómengi deńgeıden bastap jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin nyǵaıtýǵa» kóńil aýdaryp, ózekti máselelerdi turǵyndar men jergilikti bıliktiń birlesip sheshýi qajetin atap ótti. Bul baǵyttaǵy mańyzdy qadamdar Memleket basshysynyń jetinshi shaqyrylymdaǵy Parlament Májilisiniń 1-shi sessııasynyń ashylýynda jarııalanǵan saıası reformalarynyń úshinshi paketinde naqty kórinis tapty.
Qazaqstanda parlamenttik oppozısııa ınstıtýtynyń zańdastyrylýy – buryn-sońdy bolmaǵan mańyzy zor qoǵamdyq-saıası oqıǵa. Ol – saıası júıeni jetildirýdegi úlken ári batyl qadam. Ras, bul – alǵashqy qadam. Onyń ústine keńestik totalıtarlyq júıeden shyqqan Qazaqstan úshin úırenshikti jaǵdaı emes. Bizde qajetti tájirıbe de, qalyptasqan dástúr de joq. Zańdyq turǵydan buǵan eshbir kederginiń joqtyǵyna qaramastan, jalpy oppozısııanyń praktıkalyq turǵyda keń qanat jaıýyna qunarly topyraqtyń da bolmaǵandyǵy belgili. Onyń qanatyn keńinen jaıýy úshin, aldymen tamyryn tereńge jiberýi shart. Ortalyq deńgeıde nemese biren-saran iri qalalar men irili-ýaqty eldi mekenderde, baspasóz quraldarynda kórinis tapqanymen, osyǵan deıingi ózderin oppozısııa sanaıtyn saıası kúshter bılikten tipten bólekteý oı aıtyp, ol saıası baǵyttyń keńistigin arttyrý deńgeıine áli jete qoıǵan joq. Bul jerde Konstıtýsııa sheńberinde olardyń bılikke talasý múmkindikteri týraly aıtýdyń ózi orynsyz.
Deıturǵanmen, eger biz qazaqstandyq qoǵamda basqa balamaly pikir múldem joq desek, ol da shyndyqqa janaspas edi. Sondyqtan biz kádýilgi turaqty áleýmettik bazasy bar, eldiń damýynyń basqa ońtaıly jolyn aıqyndap, ony halyqtyń basym kópshiligi túsinip, senip jáne qoldaıtyndaı dárejege jetken ınstıtýsıonaldyq pishini bar partııalar men qozǵalystar týraly aıtyp otyrmyz. Partııalardyń saıası kózqarastary ártúrli bolýy yqtımal, tipten olar parlamenttik partııa atanýy da múmkin. Alaıda olardy klassıkalyq turǵydaǵy oppozısııalyq partııalardyń qataryna jatqyza salǵan asyǵystyq bolar edi. Sebebi bulardyń kózqarastary ári ketkende konservatıvtik, lıberaldyq, ultshyl, sosıalıstik sııaqty uǵymdardy nemese túsinikterdi ǵana bildirýi múmkin. Al olardyń shyn máninde joǵaryda kórsetilgen baǵyttardaǵy konseptýaldy, metodologııalyq, ıdeıalyq, ıdeologııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda negizdelgen óz áreketterine degen senimderi bar ma? Jáne oppozısııalyq saıası kúshterdiń senim-nanymdary qazaqstandyq shyndyqpen úılesip, onymen qalaı kirige alady? Olar Memleket basshysy aıtqan «Táýelsizdik degen uly uǵym men qundylyqty tıisinshe qasterleýge daıyn ba?».
Mine, olaı bolsa, osynyń barlyǵyn túsinip, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý úshin saıasat jolyna túsken kúshterdiń, ásirese keń baıtaq Qazaqstan jaǵdaıynda áleýeti myqty bolýy kerek. Qoǵamdyq úderisterge belgili dárejede yqpal etip, strategııalyq josparlar men kún tártibinde turǵan ózekti máselelerdi ýaqtyly jáne sapaly túrde sheshýge daıyn bolǵany abzal. Sonda ǵana olar qoǵamdyq sahnadan oryn alyp, óz jaqtaýshylaryn taba alady. Basqasha bolýy múmkin emes. Saıası kúshterdiń basty súıenetini syndarly kózqaras pen ustanymdar bolǵany jón. О́ıtkeni qazaqstandyq áleýmettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası jáne etnodemografııalyq ahýal revolıýsııalyq qadamdar jasaýdy kótermeıdi. Áıtpese, «artyq qylam dep, tyrtyq qylý» ońaı bolǵanymen, onyń saldarynyń joıqyn bolatyndyǵyn da esten shyǵarmaǵan durys.
Endeshe, oppozısııanyń nyǵaıyp, tıimdi kúshke aınalýy úshin olar tamyryn tereńge jaıyp, búkil qoǵamdy, barlyq aımaqty, turǵyndardyń ártúrli toptaryn qamtýy kerek. Sol kezde ǵana olardyń tolyq qoǵamnyń atynan bolmasa da, onyń belgili bir tobynyń múddesin bildire alatyndaı deńgeıge kóterilýge múmkindigi paıda bolmaq. Bul jaǵdaıdyń da oppozısııanyń tolyqqandy saıası kúshke aınalýyna qajetti alǵysharttar týdyra almaýy múmkin. О́ıtkeni ol qoǵamdaǵy jalpy demokratııalyq úderisterdiń deńgeıine tikeleı baılanysty. Oppozısııanyń tolyqqandy qalyptasýynyń ózi osyndaı ahýaldyń pisip-jetilýine, olardyń da tamyrynyń tereńdep kúsh alýyna jáne sol tamyrdyń nárinen onyń qanshalyqty sýsyndaı alatyndyǵyna tikeleı baılanysty bolmaq. Sondyqtan oppozısııa bılikke uqsap, joǵarydan tómen emes, kerisinshe, tómennen joǵary qaraı uıymdastyrylyp, óz áreketinde kóldeneń qarym-qatynastardy da birge damytýy kerek sııaqty. Ol eldiń barlyq túkpir-túkpirin qamtyǵan kezde, qanatyn keńinen jaıatyn bolady. Saıası bedel de, tájirıbe de osylaı jınalmaq.
Al endi sol alǵysharttarǵa toqtalǵan jón bolar. Eń ókinishtisi, aımaqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası damýynyń deńgeıi men onyń qarqyny ortalyqtaǵydaı emes. О́ıtkeni halyqtyń jartysynan astamy órkenıettik damý úrdisinen shet qalyp otyr. Ondaǵy turǵyndardyń qoldary kúnkóristiń qamynan bosamaı, kúndelikti kúıbeń tirshilikten asa almaýda. Olardy balalarynyń bilim alýynyń sapasy, isherlik taza sýdyń bolmaýy men joldardyń joqtyǵy jáne taǵy da basqa tolyp jatqan áleýmettik máseleler mazalaıdy. Aýyl turǵyndary úshin naryq, demokratııa, táýelsizdik sana-sezim áli de saǵym bolyp kórinetinge uqsaıdy. Olar ózderinshe óz kúnderin ózderi kórip jatqandaı. Sonda turǵyndardyń jartysynsyz bılikti jartylaı bılik, partııalardy jartylaı nemese shala partııalar deýimiz kerek pe? Sonda olardyń ózderin búkil eldiń múddesin tolyqqandy túrde qorǵaımyz deýge moraldyq quqyǵy bar ma?
Endeshe, respýblıkanyń barlyq aımaǵyn reformalaýdyń, sonyń ishinde saıası reformalardyń da aýmaǵyna aınaldyrmaıynsha, turǵyndardyń áleýmettik belsendiligi artyp, bıliktiń jumysyna baqylaý ornamaıdy. Bılik organdarynyń qabyldaǵan sheshimi halyqtyń múddesin kózdemese, onyń paıdasy joq, ol turǵyndar tarapynan qoldaý tappaıdy. Bul keleńsizdiktiń jolyn kesý úshin jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytyp, demokratııalyq úderisterge qolaıly jaǵdaı týdyrý qajet. Osy máseleler óz sheshimin tapqan kezde ǵana pikirdiń áralýandylyǵy týyp, buqaranyń saıası mádenıetiniń ósýine jol ashylady. Sonda ǵana turǵyndardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaıtyn úkimettik emes jáne basqa da qoǵamdyq uıymdardyń jumystary belsendi túrde júrgizileri anyq. Osylardyń barlyǵy shyndyqqa aınalýy úshin jergilikti basqarý men ózin-ózi basqarý máselesiniń ońtaıly sheshilýi qajet. Sonyń ishinde, ásirese, ózin-ózi basqarýdyń mańyzy kún sanap artyp otyrǵanyn esten shyǵarmaǵan jón.
Sondyqtan ákimshilik reformanyń barysynda jergilikti basqarý men ózin-ózi basqarý júıesin damytý máselesine úlken mán berildi. Ol kezeń-kezeńmen bılikti ortalyqsyzdandyrýdy jáne naqty quzyretterdiń bir bóligin jergilikti organdarǵa berýdi kózdedi. Alaıda bul suraq uzaq merzimge keıinge qaldyrylyp otyrdy. Jergilikti basqarý men jergilikti ózin-ózi basqarýdyń shyn máninde eki bólek ınstıtýttar bolýynyń sebebinen 1991-1993 jyldary qabyldanǵan arnaıy zańdar men alǵashqy Konstıtýsııa da jergilikti basqarý organdarynyń dúnıege kelýine jaǵdaı jasaı almady. Osydan keıin de jergilikti basqarý organdary jergilikti Keńestermen baılanystyryla qaralyp, bir-biriniń jumysyn qaıtalaýmen boldy. 1995 jylǵy Konstıtýsııadan keıin jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń sanatyna jatqyzyldy, jańadan dúnıege kelgen máslıhattar jergilikti jerlerdegi jańa ókildi organǵa aınaldy. Biraq onyń mártebesi onsha ózgere qoıǵan joq.
Bul jaǵdaıdy túbegeıli ózgertý úshin máslıhattar demokratııa jolyna túsýi kerek. Áıtpese, olar halyqtyń múddesin qorǵap, máselelerin sheshe almasa, qoǵamda bedelge de ıe bola almasy anyq. Endeshe, olar turǵyndar tarapynan áleýmettik qoldaý da taba almaıdy. Ony boldyrmaýdyń bir joly bar. Ol – jergilikti qoǵamdastyq, jergilikti ózin-ózi basqarý qyzmeti, jergilikti ókildi organ retinde məslıhattar jəne ákimderdiń úılesimdi jumys isteýi. «Birliksiz tirlik joq» degendeı bulardyń árqaısysy óz degenin istese, onda túıtkildi máselelerdiń qordalana túseri anyq. Aýyl turǵyndary ózderin tolǵandyratyn qoǵamdyq, etnosaralyq kelisimge, əleýmettik-ekonomıkalyq salaǵa qatysty problemalarǵa jaýap taba almaı jáne bıliktiń áreketine kóńilderi tolmaı, olardy burynǵysha synaýmen bolady. Al álsiz máslıhattar halyqtyń sózin sóıleýge shamasy kelmeı, atqarýshy bıliktiń yǵynda ketip, onyń yqpalynda qaldy. Olardyń qyzmetine kóńilderi kónshimegen adamdar depýtattardy da synǵa alýda. Sebebi onyń atqarýshy bılikten eshbir artyqshylyǵynyń joqtyǵyn túsingenge uqsaıdy. Məslıhattar depýtattarynyń óz saılaýshylarynyń emes, əkimderdiń arqasynda saılanǵandyqtaryna turǵyndardyń kózderi jetti. Osyndaı jaǵdaıda ókiletti organ retinde máslıhattardyń derbes ınstıtýtqa aınalýy múmkin emes edi. Al eger olardyń árqaısysy óz jumysyn tyńǵylyqty istep, halyqtyń múddesin keshendi túrde oılap, tıisti ister atqarsa, onda turmys ta túzeler edi.
Olaı bolsa, ákimshilik reformalar saıası reformalardan keıin ǵana júrgizilip, saıası qaıta qurýdyń nátıjesi bolýy kerek edi. О́z sheshimin kútip otyrǵan ózekti saıası máseleler kezinde kezekti ákimshilik reformamen almastyrylmaǵanda jergilikti basqarýdyń tıimdi qurylymyn jasaý memlekettik saıasattyń basty baǵyttarynyń birine aınalyp, biraz ister oń sheshimin tabar edi. Sonda ǵana ortalyq memlekettik organdar men jergilikti bıliktiń qyzmeti is júzinde jalpyulttyq strategııaǵa baǵynar edi. Sol kezde ǵana saıası reformalardy aınalyp ótýge múmkindik bolmaı, qoǵamdyq ómirde kóptegen problema týyndamas edi.
Osyndaı ustanymnyń saldarynan 2001 jyly qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý týraly» zań da shyn máninde memlekettik basqarýdy rettep, ózin-ózi basqarý máselesin taǵy da aınalyp ótti. О́ıtkeni 2000-jyldary júrgizilýi josparlanǵan saıası reformalar sheńberinde Parlamenttiń rólin kóterý barysynda bir mezgilde máslıhattardyń máselesi de qaralatyn bolyp uıǵaryldy. Osy kezderi ákimshilik reformasynyń basty mindeti aýyldyq deńgeıdegi áleýeti qaýqarly memlekettik bılik ınstıtýtyn qalyptastyryp, jergilikti ákimniń rólin arttyrýǵa baǵyttaldy. Sodan keıin ǵana baryp jergilikti ózin-ózi basqarý týraly zańdy qolǵa alýǵa kirisý kózdeldi. Sóıtip ýaqyt uttyryp aldyq.
Osy tusta sarapshylar men ǵalymdardyń máslıhattarǵa qatysty pikirlerine toqtala ketsek, artyq bolmas. Olar máslıhattardyń jergilikti ózin-ózi basqarýdy óz moınyna alýy úshin ony jergilikti memlekettik basqarý júıesinen shyǵarǵan durys degen pikir aıtýda. О́ıtkeni máslıhattardy turǵyndar tikeleı saılaıdy. Endeshe, máslıhattardyń saılanatyndyǵy men ákimderdiń de bolashaqta saılaný múmkindigin eskere otyryp, olardy jergilikti ózin-ózi basqarý organyna aınaldyrýdyń tolyq múmkindigi bar.
Túptep kelgende, máslıhattardyń áleýetti kúsh ekendigin túsinetin kez keldi. Biraq bıylǵy saılaýǵa deıin məslıhattardyń atqarýshy bılikke, ıaǵnı əkimderge təýeldiligi saqtalyp keldi. Budan bylaıǵysyn ómir kórseter. Alaıda ony eńserýdiń bir joly halyqpen tyǵyz baılanys ornatýda jatyr. Sonda ǵana bar problemalardyń keskinin dál anyqtap, olardy depýtattardyń oı-eleginen ótkizip, sheshýge múmkindik týary sózsiz. Jergilikti ókiletti organdar qoǵammen tyǵyz keri baılanys ornatý negizinde ǵana halyqqa óz sózin ótimdi ete alady. Osylaı ǵana qoǵamdy alańdatyp júrgen kókeıkesti máselelerge basa nazar aýdaryp, ony jan-jaqty talqylaýǵa azamattyq qoǵam ınstıtýttary men aýyl turǵyndaryn tartyp, olardy ortaq iske jumyldyrýdyń mańyzy artady. Ol jergilikti turǵyndardy áleýmettendirý úderisine tartyp, olardyń áleýetin jergilikti mańyzy bar áleýmettik jáne qoǵamdyq máselelerdi sheshýge baǵyttaýǵa alǵysharttar týǵyzady.
Azamattyq qoǵam demokratııany damytýdyń tóte joly bolmaq. Ol sonymen birge halyqtyń qoǵamdyq-áleýmettik, mádenı-rýhanı jáne saıası mádenıetin kóteredi. Qoǵamnyń áleýmettenýi barysynda osy tájirıbe azamattardyń boıyna sińip, olardyń arasyndaǵy baılanystardy damyta túsedi. Osyndaı úderistiń arqasynda dúnıege kelgen qoǵamdyq uıymdar azamattyq qoǵamnyń kúretamyryna aınalyp, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń róli arta bastaıdy jáne tıisti sana-sezimniń qalyptasýyna jaǵdaı týady. Sonda aýyl-aımaqtaǵy, jergilikti deńgeıdegi máseleler azamattyq qatysý arqyly sheshiletin bolady. Balama kózqarastar men pikirlerdiń oryn alýy negizinde oppozısııa tabıǵı túrde dúnıege kelip, jarııa sheshim qabyldaǵandardyń jaýapkershiligi artyp, basqarýdyń tıimdi júıesi qalyptasady. Bizdiń qoǵamǵa jasandy túrde paıda bolǵan, «taǵaıyndalǵan» oppozısııadan góri, tómennen, halyqtyń arasynan, qoǵamnyń qaınaǵan ortasynan ósip-óngen oppozısııa tıimdirek. Jergilikti jerden ysylyp, áleýmettik turǵyda shynyqqan oppozısııa barlyq deńgeıde qyzmet atqaryp, qalyń buqaranyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaı alady.
О́ıtkeni sheshim qabyldaýda, qoǵamdyq máselelerdi talqylaýlarda pikiri eskerilmegendikten, sheshim qabyldanǵannan keıingi áreketterdiń jan-jaqty oılastyrylmaǵandyǵynan azamattar bul úderiske atsalysýǵa sekemdenip, senimsizdikpen qaraýda. Sondyqtan bolar, olar belsendilikke kóp jaǵdaıda qulshynys tanytpaı, qalys qalyp otyr. Bılik organdary azamattyq qoǵam ókilderiniń jasaǵan saraptamasyn, usynys-pikirlerin tyńdamasa, olardy yntalandyryp, seriktesi retinde qabyldaı qoımasa, qoǵam qalaı alǵa basyp, onyń azamattarynyń belsendiligi qalaı artsyn? Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytpaıynsha, jalpy memleketti basqarý júıesiniń tıimdiligi ózgermeıdi. Tek memlekettik basqarý máselelerin retteýge ǵana baǵyttalǵan áreketterdiń qajetti nátıjege ákelmesi aqıqat.
Qazaqstandaǵy barlyq reforma men bastamanyń nátıjeleri oblystyq deńgeıden asyp, aýyldaǵy qaımaǵy shaıqalmaı otyrǵan halyqqa jetpeı jatatyndyǵy jasyryn emes. Onyń basty sebebi jergilikti áleýmettiń, jurtshylyqtyń áleýetiniń iske qosylmaýynda jatyr. О́ıtkeni qazir azamattyq qoǵamdy damytý úderisi tómennen joǵary qaraı emes, kerisinshe, joǵarydan tómen qaraı júrýde. Iаǵnı, joǵarydan «tańylyp» jatyr deýge de bolady. Ortalyq jergilikti jerlerdegi ózekti máseleler men múddelerdi ádette bile bermeıdi. Onyń sheshimderiniń tıimsiz bolyp jatatyndyǵy da sondyqtan. Ony naqty jaǵdaıdy bastarynan keshirip, ómirdiń ashysy men tushysyn óz basynan keshirip, soǵan shyn nıetimen ýaıym jep otyrǵan sol jerlerdiń turǵyndary ǵana jaqsy bilýi múmkin. Sondyqtan olar jergilikti jerlerdiń túıtkil máselelerin talqylaýǵa belsendi qatysyp, sheshim qabyldaý isine de aralasýy qajet. Ol úshin jergilikti ózin-ózi basqarý aýadaı qajet. Jalpy alǵanda, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń aýylǵa da, qalaǵa da, ıaǵnı búkil qoǵamǵa qatysy barlyǵyn eskergen jón. О́ıtkeni azamattyq birlestikter men turǵyndardyń ártúrli qaýymdastyqtary nemese qoǵamdastyqtary barlyq salalar men ákimshilik-aýmaqtyq birlikterde qurylyp, barlyǵy birlesip, qoǵam ıgiligine jumys istegeni abzal.
Parlamenttik oppozısııa ınstıtýtynyń bolýy demokratııany ilgeriletip, elimizde kóp partııalylyqty, sonyń ishinde saıası azshylyqty damytýda da jańa serpiliske jol ashary anyq. Ol kóp máseleniń basyn ashyp, saıası júıeni jetildirip, áleýmettik-ekonomıkalyq reformany ilgeriletetin bolady. Al eger oppozısııa, sonyń ishinde parlamenttik oppozısııa da, Qazaqstannyń táýelsizdigi men memlekettiliginiń nyǵaıýyna baǵyttalǵan saıası qózqarastary jáne qol jetkizgen naqty tabystary arqyly barlyq oblysta, ondaǵy aýyl-aımaqtarda óziniń jaqtastaryn taýyp, óz qataryna tarta bilse, onda olar tamyryn tereńge jiberer edi.
Japsarbaı QÝANYShEV,
qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy