Jahandyq bilim sarapshylary pandemııa jaılaǵaly bilimdegi daǵdarystyń bastalǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp jatyr. Jaqynda jarııalanǵan PISA – Bilim alýshylardyń jetistigin halyqaralyq baǵalaý baǵdarlamasynyń kórsetkishteri qashyqtan oqytýdyń 3 aıdaǵy nátıjesi boıynsha damyǵan elderdiń ózinde bilim sapasynyń aıtarlyqtaı nasharlap ketkenin kórsetti. Máselen, álemde bilim berý sapasy jóninen aldyńǵy qatardan túspeıtin Aýstralııa oqýshylarynyń matematıkalyq saýattylyǵy 16,7%, al oqý saýattylyǵy 11,5%-ǵa tómendepti. Alpaýyt AQSh-ta 2019-2020 jyldar boıynsha bilim alýshylardyń kórsetkishi matematıkadan 30%, oqý saýattylyǵynan tipti 50%-ǵa nasharlap ketken.
Kóleńkede qalǵandar
Bul kórsetkishter pandemııaǵa deıin mektepke qatynap oqyp júrgen qalypty balalardyń bilim deńgeıine qatysty. Aqyl-oıynda aýytqýy joq, 12 múshesi saý, oqýda esh kedergige kezikpeıtin, úırenýge umtylyp turatyn talapty balalardyń ózin qashyqtan oqytýǵa qınaldyq, sapanyń túsip ketkenin kórdik. Al erekshe balalar, ásirese úıde oqıtyndar qalaı bilim alyp jatyr? Dál osy másele kóleńkede qalyp qoıǵandaı.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetinshe, búginde elimizde erekshe bilim berýdi qajet etetin 18 jasqa deıingi 161 myń 826 bala bar. Bul – tirkelgenderi ǵana. Áli anyqtalmaı, sonyń sebebinen tizimge ilige almaı, múgedektik anyqtamaǵa qoly jetpeı nemese alýǵa júregi daýalamaı júrgen jandar qanshama. Endi osy tizimdegi 12 864 bala orta bilimdi úıden alyp otyr. Biraq sol úıden oqý degenniń ózi aty bar da, zaty joq sıpatynda sekildi.
Ata-ana erekshe bilim bere almaıdy
Eki birdeı erekshe balany ósirip otyrǵan ana Tolqyn Baımahanova qazir 2-synypta oqıtyn qyzy Begimniń oqýǵa qushtar ekenin jetkizdi.
«Osydan 8 jyl buryn egiz bosandym. Jaratqannyń jazǵany shyǵar, ekeýi de erekshe bala boldy. Begimniń syńary – Sezim, ol tyryspasy bolǵandyqtan, oǵan qosa aýyr dıagnozyna baılanysty oqı almaıdy. Tósek tartyp jatady. Al Begim qoıanjyryq bolyp týdy, onyń ústine skolıoz (omyrtqasy qısaıǵan).
Sol jyryǵyn túzetemiz dep 3 ret operasııaǵa tústi. Operasııanyń bári de durys bolmady, jóndi nátıje bermedi. Sonyń saldarynan júregindegi jaryǵy úlkeıip ketti. Operasııa basymen baılanysty boldy ǵoı, sodan qulaǵyna zaqym kelip, nashar estıtin bolyp qaldy. Qazir qulaqqa kıetin arnaıy apparatpen júr. Omyrtqasyn túzetýge de bolady. Alaıda ondaı kúrdeli operasııany ázir kótere almaıdy. Sol sebepti uzaq otyrýǵa bolmaıdy, beli aýyrady. Osynyń bárine qaramastan, Begim bilimge qushtar, jańa nárseni bir úıretse, qaǵyp alady. Alaıda oǵan úıretetin adam kóńilinen shyǵýy kerek. Kishkentaı kezinde tipti jańa oıynshyqtyń ózinen qorqyp jylaıtyn. Qyzylorda qalasyndaǵy №198-mekteptiń arnaıy pedagogteri úıge kelip oqytady. Begim muǵalimderin jaqsy kóredi. О́kinishtisi, pandemııa bastalǵaly muǵalimderi úıge kele almaı qaldy. О́tinish aıtqanymyzdyń nátıjesinde synyp jetekshisi ǵana onlaın sabaǵy bastalmaı turǵanda kelip ketetin boldy», deıdi T.Baımahanova.
Osy maqalany jazý barysynda erekshe balasy bar birneshe ata-anamen sóılestik. Sonyń ishinde biri (aty-jónin kórsetýden bas tartty) karantın kezindegi qashyqtan oqýda balasynyń úlgerimi tym tómendep ketkenin jetkizdi. Ata-ananyń aıtýynsha, oǵan birden-bir sebep – oqýshynyń muǵalimnen tikeleı sabaq almaǵany.
«Aqyl-oıynyń aýytqýy bolsa da 4-synypta oqıtyn ulym sabaqty jaqsy oqıtyn. Árıne qatarynan kesh damydy. Biraq óz deńgeıine saı oqý baǵdarlamasynan qalys qalǵan emes. Erekshe balalarǵa erekshe bilim kerek. Muǵalimderi tapsyrmany maǵan jiberedi, sony oryndatamyn. Deni saý balanyń ózin oqytý qıyn. Al mundaı balalarǵa birdeńe úıretý úshin men arnaıy maman bolýym kerek qoı. Sony mektebine habarlasyp, dırektoryna birneshe ret aıttym, biraq nátıje bolmady. Keıin barýdy da, habarlasýdy da qoıdym. Olardyń qulaǵy tynysh, biraq meniń júregim jaı tabar emes. О́ıtkeni kún saıyn keri ketip bara jatqan balamdy kórip, kóńilim qulazıdy», dedi aty-jónin kórsetýden bas tartqan ana.
Mektep múddeli me?
Respýblıkadaǵy oqýshylar pandemııa kezinde qashyqtan oqytý formatyna kóshti. Degenmen shaǵyn jınaqtalǵan mektepterde bala sanynyń azdyǵyna qaraı dástúrli formatta oqytý jalǵasyp keledi. Oǵan qosa oqýshylary kóp mektepterdiń ata-analaryna bastaýysh synyptaǵy balalaryn mektepke jiberýge ruqsat berildi. Iаǵnı ata-ana balasyn úıden oqyta ma, álde mektepke jibere me – ózi sheshedi. Osyndaı tańdaý quqyǵy erekshe balalary bar ata-analarǵa berilmeı otyrǵany ókinishti. Bylaı qarasańyz, bir pedagogte erekshe bilim berýdi qajet etetin sanaýly bala ǵana bolady. Ári olar 1 bólmede, 1 jerde topyrlap jınalmaıdy da. Iá, arnaıy mektep-ınternattary sanıtarlyq talaptardy saqtap oqýdy dástúrli formatta jalǵastyrdy. Al úıden oqıtyn balalar she?
Dál osy suraqty Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim berý ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Áıgerim Merekeqyzyna qoıyp kórdik. Ol: «Ata-ana eń áýeli onsyz da ımmýnıteti tómen erekshe balasynyń amandyǵyn oılaǵany jón. Qanshama jol júrip, birneshe adammen baılanysta bolǵan muǵalim oqýshynyń úıine kelip sabaq bergende balaǵa vırýs juqtyryp ketse, jaǵdaı múldem qıyndaı túsedi ǵoı. О́zderińiz biletindeı, koronavırýsty jeńe almaı ajal qushqandardyń basym bóligi – qandaı da bir syrqattyń túrimen tizimde turǵandar. Bizde epıdemııalyq ahýal turaqtanǵan óńirler bar. Ondaı oblystardaǵy mektepterdiń erekshe balalaryna muǵalimderinen kózbe-kóz sabaq alýyna bolady. Degenmen arnaıy pedagogterdiń jumysyn burynǵydaı jalǵastyrýyna ruqsatty biz emes, sanıtar dárigerler beredi. Bul másele mektep dırektory, ata-ana, sanıtar dárigerdiń ózara kelisimimen sheshiledi. Biz óz tarapymyzdan qashyqtan oqytý jaǵdaıynda qandaı jańasha ádis-tásilder qoldanýǵa bolatyny jóninen arnaıy pedagogterge vebınar arqyly keńester berdik», dep jaýap berdi.
Iá, bul másele úsh jaqty kelisimmen sheshiledi. Epıdemııalyq ahýaldyń turaqtalǵanyna qaraı óńirdiń bas sanıtary arnaıy pedagogke erekshe oqýshylaryn úıine baryp oqytýyna ruqsat berer. Ata-ana da balasynyń betpe-bet bilim alǵanyn qalaıtyny sózsiz delik. Alaıda mektep múddeli me? Máseleniń mánisi osynda sekildi. Kelesi jaıt, aqıqaty kóńildi kúpti etip, kúrsintken oqıǵa osy oıǵa bekintti.
Qabyrǵasyz úı sekildi
Joǵaryda atalǵan ortalyq óziniń resmı saıtyn basqa memlekettik mekemelerge uqsamaı, jaýapkershilikpen júrgizedi eken. О́ıtkeni saıt qoldanýshylary ınklıýzıvti bilim berýge qatysty suraqtaryn qoısa, mindetti túrde jaýap beriletini kórinip tur. Sonyń ishinde bir ata-ana jarty jyl buryn, ıaǵnı 2020 jyldyń 28 mamyrynda:
«Meniń ulym Baqqalı Ábdihamıt Ahanuly 1998 jyly týǵan. Múgedektigine baılanysty úıde oqydy. 2009-2012 jyldar aralyǵynda S.Seıfýllın atyndaǵy orta mektepte 5-6-7-synyptardy oqý kerek edi. Biraq muǵalimder úıge kelip sabaq bermedi. Sabaq berildi dep jalǵan qujattar jasap, 3 jyl boıy memleket qarjysyn jep kelgen. Jambyl oblystyq Bilim salasyn baqylaý departamenti tekserdi, biraq eshqandaı shara qoldanbady. Mektep dırektoryna 37 myń teńge aıyppul salýmen shekteldi. Balamnyń oqymaı qalǵan 3 jyly endi ne bolady? Múgedek balamnyń jaǵdaıyn kim oılaıdy?», dep suraq qoıypty. Aýyr saýal.
Á.Merekeqyzy basqaryp otyrǵan ortalyq ata-anaǵa balany úıde oqytýda tegin kómek alý úshin oblystyq Psıhologııalyq-medısınalyq-pedagogıkalyq keńeske qaıta ótinish jasaýdy usynǵan. Sodan soń: «Memleket aqshasyn qaıtaryp alýǵa qatysty aıtarymyz, oblystyq Bilim salasyn baqylaý departamenti sizdiń balańyz bekitilgen mektepten aıyppul óndirip aldy», dep jaýap beripti.
Aqsha qaıtarylǵan shyǵar-aý, al bilim qaıta berile me? О́tken jyldardyń esesi qaıtaryla ma? Qaıtadan oqytady desek te, ýaqytty keri qaıtara almasy anyq. Bilim balaǵa jasyna saı berilýi tıis. Oqý baǵdarlamasy balanyń jas ereksheligin, psıhologııalyq, aqyl-oı qabiletin eskerip ázirlengen ǵoı. Endi 20 jastan asqan adamǵa 7-synyptaǵy baǵdarlamany oqytýdyń ne máni bar? Negizgi bilim alatyn mańyzdy jyldary «urlandy». 4 tireýishimen tóbesi jabylyp, qańyrap qalǵan qabyrǵasyz úı sekildi. Oısyrap turǵan bilimniń ornyn kim, qaıtip toltyrady?
Qoǵam shettetpese, múmkindik shektelmeıdi
Balalardyń sereberaldy paralıchi (BSP) dıagnozymen týyp, arbaǵa tańylsa da, jaqsy oqyǵan jambyldyq Jumabek Kúletovti muǵalimderi mekteptegi úlgerimi nashar synyptastaryna úlgi etetin. Tipti synyptastary ony emtıhan tapsyrýǵa kómektesý úshin oqý oshaǵyna ózderi kóterip ákelgen kezderi bolypty. Al qalǵan ýaqyttyń bárinde úıden oqydy.
«Jambyl oblysynyń Jańatas qalasynda Abaı atyndaǵy mektepti 11 jyl boıy úıden oqyp bitirdim. Úzdik boldym, matematıka, fızıka, ınformatıka pánderin jaqsy kóretinmin. 11-synypty bitirerde synyptastarym emtıhanǵa kómektes dep meni úıden ózderi alyp ketken kez boldy. Kómekteskim kelgen, biraq múgedek jan emtıhannan bosatylǵan dep meni olarmen birge emtıhanǵa qatystyrmady. Úıden bilim alǵanda muǵalimder aptasyna 1-2 ret kelip oqytatyn. Eńbekke baýlý, mýzyka, dene shynyqtyrý sekildi sabaqtardy oqymadym. Mektepte pandýs, jedel saty bolǵanda qatynap oqıtyn edim. Onda bilimim qazirgiden de tereń bolar ma edi. Múmkindiginshe balany qatarǵa qosyp, mektepte oqýyna jaǵdaı jasaǵan jón. Ár bala mektepte oqýǵa laıyq qoı. Múgedek balalar saý balalarǵa qarap talaptansa, saý balalar da múgedek balalarǵa qarap úlgi alar edi», deıdi J.Kúletov.
Aptasyna 1-2 ret muǵalimniń tóbesin kórse de synybynda úzdik boldy. Rasymen mektepke kún saıyn baryp, sabaqtardy qaldyrmaı oqysa, bári basqasha bolar ma... Emtıhannan shettetpese, múmkindigi shektelmes dersiz. Degenmen osy alǵan bilimimen-aq alǵyr, qabiletti keıipkerimiz Jambyl oblysynyń Qarataý qalasyndaǵy kolledjge oqýǵa túsip, baǵdarlamashy mamandyǵyn alyp shyqty. Qazir kompıýter jóndep, baǵdarlama ornatyp nápaqasyn taýyp otyr.
«Bolashaqta IT mamandyǵy boıynsha joǵary oqý ornyna túsip, bilimimdi jetildirgim keledi. Áttegen-aıy, ýnıversıtetterde pandýs, jedel saty joq. Al qashyqtan bilim alý, úıden oqý degenińiz oqytýshylardy kózben kórip, oqý ornyna baryp oqyǵanǵa jetpeıdi», deıdi J.Kúletov.
Túıin
Osydan keıin álemdegi 70-ke jýyq eldiń adam quqyqtary boıynsha túrli monıtorıngter men zertteýler júrgizetin úkimettik emes uıym Human Rights Watch-tyń 2019 jylǵy zertteýindegi «Qazaqstannyń Konstıtýsııasy barlyq balanyń jalpy jáne arnaýly orta bilim alý quqyǵyna kepildik beredi. Biraq Human Rights Watch keı balalardyń shyn máninde eshqandaı bilim almaıtynyn anyqtady», degenine senbeske shara joq. Oǵan 3 jyl boıy úıden tıisti bilimin ala almaǵan Abdýhamıt Ahanulynyń, úıde oqyǵandyqtan eńbekke baýlý, mýzyka (bálkim sheber nemese mýzykant bolar ma edi) sekildi adam ómirindegi mańyzdy pánderdi oqı almaǵan Jumabek Kúletovtiń jaǵdaıy dálel bolady.
Bilimniń kókjıegi keńeımese, qanshama myńdaǵan balanyń keıbir sabaqtarǵa qatysý múmkindiginen aıyrylǵan erekshe bilim alýshylardyń quqyǵy shektele beredi.
Balalar múmkindiginshe oqý oshaǵyn kózimen kórip, ondaǵy aýrany sezinip, mekteptiń ózinde oqysa deımiz. Biraq pandemııa jaılaǵannan beri sóz basyndaǵy Begim sekildi 12 myńnan asa bala muǵalimdi úıde kórý múmkindiginen de aıyrylyp qaldy ǵoı...