Edige batyr jaıynda birer sóz

Atap aıtar bolsaq, 1842 jyly Juma­ǵul men Arystanbaı aqynnan jazy­lyp alynǵan Shyńǵys pen Shoqan Ýálıhanovtar nusqasy, 1922 jyly Tashkentte jaryq kórgen Ábý­­bákir Dıbaev nusqasy, 1927 jyly Máskeýde jarııalanǵan Qanysh Sát­baev nusqasy, 1933 jyly «Qazaq­stan» bas­pasynda basylǵan «Batyr­lar jyry» jınaǵyna Sáken Seıfýl­lın usyn­ǵan nusqa, sondaı-aq Máshhúr Júsip, Muryn jyraý, Nurtýǵan jyraý, qa­ra­qalpaq halqynyń nusqasy bar.

El aýzyndaǵy:

Edige degen er eken,

Eldiń qamyn jer eken –

deıtin, nemese Edigeniń atynan:

Men túnergen qara bultpyn,

Nóserlep jaýmaı ashylman!

Eńseme emen shoqpar

Bitken bir ermin,

Elińdi shappaı basylman! – degen. Noǵaı Ordasyn bılegen Edige batyr týrasyndaǵy telegeı qazaq-noǵaı jyrlarynda epıkalyq ásireleý men ertegilik, ańyzdyq-ápsanalyq saryndar jetkilikti. Sandaǵan ǵasyrlardan beri halyqtyń tarıhı sanasyn tereńdetip, kórkemdik dúnıetanym júıesin, ádebı tilin kórkeıtip kele jatqany daýsyz.

Halyq jyrshylarynyń tógiltip, tamyljytyp, shynaıylyqpen aıtqan batyrlar týraly áńgimesi tutas bir ultty, urpaqty rýhanı sulýlyq­qa bólep tárbıeledi. Bul rette ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Ba­tyr­lar áńgimesiniń quny qandaı degen máselege kelsek, munda aıtý tıis: burynǵy jaýgershilik zamanda halyq – tán esebinde bolǵanda, batyrlar – jan esebinde bolǵan. Sondyqtan batyrlar týrasyndaǵy áńgime – halyqtyń jany, rýhy týrasyndaǵy áńgime» – dep jazady (A.Baıtursynuly Qazaq til biliminiń máseleleri. Almaty, 2013. 370-bet).

Edige batyrdyń ǵumyr keshken geo­grafııalyq ortasy – Edil bo­ıyń­­­daǵy shyǵys bóligin ıemdengen Noǵaı­ly jurty. Al Edildiń oń jaq tusy ıaǵnı batysynda Toqtamys hannyń ordasy tigilgen.

1399 jyly Er Edige Tevton ordeni rysarlary men Lıtva-Polsha ásker­leriniń qýatty jasaǵyn byt-shyt etip talqandaǵan.

Negizinde, Noǵaı ordasyn bılegen Edige – Altyn Orda memleketi tarı­hyndaǵy aıbarly tulǵa. Edige zamanynda qııat, kereı, mańǵyt, qońy­rat, qypshaq, qańly, keneges, úısin, naıman, arǵyn, shyryn sııaq­ty rý-taıpalar Noǵaı etnostyq quramyn quraǵany belgili.

1399 jyly Vorskla (Borsyqty) ózenindegi alapat shaıqasta Edige Toq­ta­mys handy bılikten taıdyrady. Ol Qyrymǵa, sonan soń Lıtvaǵa qashady, ony uly knıaz Vıtovt qabyldaıdy.

Ońtaıly sátti paıdalanyp, Altyn Ordany ýysyna túsirý maqsatynda Vıtovt 1) Lınka (Lıtva) men Polsha áskerin, 2) batys, orys knıazdarynyń áskerin, 3) Tevton ordeniniń rysarlaryn biriktirip, basyn qosyp joryq bastaıdy. Bular Vorsklo ózeninde Altyn Orda áskerimen bettesedi.

Vıtovt Qutlyq hanǵa: «Jaratý­shy meni jıhanǵa ámirshi etti, sen de maǵan baǵyn, bas iı, bala bol, men ákeń bolaıyn, áıtpese qulym bolasyń», deıdi.

Edige muny estip, Vıtovtty ózen jaǵasyna shaqyrtady.

Edige Vıtovtqa: «Uly Ordanyń hanyn bala qylyp baǵynýǵa ıkemdeısiń. Ras, Temir-Qutlyqtyń jasy senen kishi, biraq men – Edige, seniń jasyń menen kishi. Kel, sen maǵan bala bol, bas iı, alym-salyq tóle, elińdegi bar­lyq teńgege Ordanyń tańbasyn soǵa­tyn bol!» – dep, oıyn shegelep aıtady.

Soǵys órti osy mezette tutanady. Vıtovt ońbaı jeńiledi. Ataqty knıazdar men áskerbasylar ajal qushady. Osy bir jeńisten soń, Altyn Orda eńsesin tikteıdi. 1405 jyly Aqsaq Temir ólgen soń, Edige Syr men Horezmdi qaratady. Edige 1405 jyly Máskeýge joryq jasaıdy, baǵynyshty etedi, alym-salyq alady. Edige ishki jáne syrtqy saıasatta da alǵyr. 1399-1400 jyldary aqsha reformasyn jasaıdy, «Tóre», «Jasaq» deıtin quqyqtyq júıelerdi engizedi.

Edige Altyn Ordadaǵy bılikti 1410 jylǵa deıin myqtap ustaıdy.

1412 jyly Saraıdaǵy bılikti Toqtamys balasy Jálelıddınge buıyrdy. Han taǵyna otyrdy. Edige óz ulysyna oralady.

Edige 1416 jyly Vıtovtpen taǵy soǵysyp, Lıtva jerin oırandaıdy, Kıevti órteıdi.

Edigeniń osy bir qaharmandyq qımyldary jyrda naqty kórinis bergendeı:

Men, men dúrmin, men dúrmin,

Menmensigen minezden,

Táýba qylǵan er dúrmin.

Dosymnyń otyn sóndirmen,

Dushpanym otyn jandyrman.

О́zim demes námartqa

Shańqan boz at mindirmen.

Asylyn suramaı as bermen,

Atasyn suramaı dos qylman...

Taýǵa uıalar suńqarmyn,

Taý bókterleı shúıermin,

Turlaýsyz ósken qulanmyn,

Mezgilsiz jýsap órermin.

Buıyrǵynnan ashymyn,

Shárbat quısań tushymyn.

Býyrshynnan qattymyn,

Buıdalasań shóge alman.

Býrylsha attan asaýmyn,

Buǵalyq salsań toqtaman...

Iа bolmasa:

Qaraǵaıdan berik bitken terekpin,

Basymnan daýyl ursa teńselmen,

Qaraǵaıǵa qaınap bitken butaqpyn,

Baltalasań aıyrylman.

Emenge aıyr bitken butaqpyn

Eńkeıip kelsem ońdyrman...

Sadaq toly sary jebe,

Saýdyratyp tókkenmin.

Atanǵa tartsań aýyrmyn,

Tarazyǵa tartsań teń dúrmin.

1406 jyly Toqtamys han Sibir aımaǵyndaǵy Túmen jerinde Edigeniń qolynan qaza tabady.

1419 jyly Toqtamystyń balasy Qadirberdimen bolǵan soǵysta Edige ońbaı jaralanady, Qadirberdiniń ózi bul shaıqasta qaza tabady. Qansyraǵan Edigeni Toqtamys áýletiniń bir ámiri shaýyp óltiredi.

Jálelıddın Vorskla shaıqasynda Vıtovtpen tize qosyp, óz eline qarsy soǵysqan, jeńilip Lıtvaǵa qashqan. Jálelıddın 10 jyl ótken soń, Polon – Lıtvanııa birlestigi men Tevton ordeni arasyndaǵy ǵalamat soǵysqa 30 myń áskerimen qatysyp, 1410 jylǵy ataqty Grıýnvald shaıqasynda nemisterdiń birjola talqandalýyna múmkindik týdyrǵan (Dlýgosh Iаn. Grıýnvaldskaıa bıtva. M., - L., 1962. s.57, 90, 102, 180, 198; Len-Pýl. Mýsýlmanskıe dınastıı. SPb., 1899. s.189, 193; Maǵaýın E. El qamyn jegen Edige. Jyr mátini jáne zertteý. – Almaty: Atamura, 1996. 58-59, 64-65, 67 better).

Jınaqtaı aıtqanda, Edige batyr­dyń tarıhı hám kórkem tulǵasy mine, osyndaı. Bul rette kúni búgin­ge sheıin beımálim akademık Qajym Jumalıevtiń 1943 jyldyń 15 maý­symyn­da usynylǵan, ıaǵnı Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Ortalyq memlekettik mura­ǵatynda saqtalǵan «Rýkopıs dramy H.Djýmalıeva «Edıge batyr», drama 4 aktah, 6 kartınah» deıtin qol­jaz­basyn (Qor 1778, tizbe 1, is 218, 67-bet) aıtý­ǵa bolady.

 

Serik NEGIMOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor