Tabıǵatqa qarsy taǵylyqqa jańa Ekologııalyq kodekstiń talaby toqtam sala ma?

Atyraý – lastanǵan qalanyń biri

Mundaı pikirdi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵ­zum Myrzaǵalıev atyraýlyq ÚEU ókil­derimen, ekobelsendilermen kezdesýde bil­dirdi. Mınıstrdiń qatysýymen ótken aptada Atyraýda jańa Ekologııalyq kodekstiń normalaryn talqylaǵan keńes ótti.

– Bizdi aımaqtaǵy ekologııalyq jaǵ­daı alańdatady. Atyraý elimizdiń eń las­tanǵan qalalarynyń qataryna kiredi. Árıne, bul jaǵdaıdy jaqsartý qa­jet. Bul mańyzdy jumysta belsendi aza­­mat­tar tarapynan qoldaý, kómek qa­jet. Men qashanda syndarly dıalogqa ashyq­pyn, – dedi Maǵzum Myrzaǵalıev. – Biz Atyraýdyń ekologtarymen, qoǵam ókil­derimen birneshe ret kezdestik. Sondaı kez­desýlerdiń nátıjesinde Jol kartasy qabyldandy. Jańa Ekologııalyq kodekste osy baǵytta perspektıvaly múmkindikter ashylady. Eń mańyzdysy, kodeks iri las­taýshy kásiporyndardyń áleýmettik ja­ýapkershiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.

Mınıstrdiń orynbasary Ahmetjan Pi­rimqulovtyń deregine júginsek, ja­ńa kodekske sáıkes, 2022 jyldan bas­tap jergilikti atqarýshy organdar ta­bı­­ǵatty qorǵaý sharalarynan túsetin eko­lo­gııalyq tólemder esebinen 100% kóle­minde qarjylandyrylady. Máse­len, atmosferalyq aýanyń lastaný deń­geıi joǵary 10 qalanyń qataryna ki­retin Atyraýdaǵy jaǵdaıdy sheshý úshin Ekologııalyq kodeks sheńberinde «las­taýshy tóleıdi jáne túzetedi» qaǵı­datyn engizý kózdelipti. Munda eń ozyq qol­jetimdi tehnologııalarǵa kóshý, qor­shaǵan ortaǵa áserdi baǵalaýdyń ja­ńa tásilderin qoldaný, ekologııalyq zańna­many buz­ǵany úshin jaýapkershilikti qatańdatý, shyǵaryndylar monıtorınginiń avtomat­tandyrylǵan júıesin engizý, óndiris jáne tutyný qaldyqtaryn bas­qarýdy je­tildirý sııaqty baǵyttar iske asyrylady.

– Iri kásiporyndar 10 jyl ishinde ekologııalyq tıimdilik baǵdarlamasyna sáıkes eń ozyq qoljetimdi tehnologııa­lardy engizýi tıis. Osy kezeńde olar emıssııa úshin tólemnen bosatylady. Eger kásiporyndar ozyq qoljetimdi tehno­logııaǵa aýyspasa, onda emıssııalar úshin tólemder ósedi. Máselen, 2025 jyly 2 ese, 2028 jyldan 4 esege kóbeıse, 2031 jyldan bastap 8 ese ósedi. Ekologııalyq kodekske sáıkes ákimshilik jaýapkershilik te kúsheıtiledi. Sonyń ishinde qorshaǵan ortaǵa emıssııalar normatıvterinen asyp ketkeni úshin ákimshilik aıyppul 10 esege ulǵaıdy. Al qaldyqtardy jınaý nemese jaǵý kezinde atmosferalyq aýany qorǵaý jáne órt qaýipsizdigi talaptaryn saqtamaǵany úshin aıyppul 5 esege deıin artty, – deıdi ol.

Ekologııalyq kodekstiń mundaı jańa normalaryna qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi qoldaý bildirip otyr. Máselen, «Atameken Eko» qoǵamdyq qorynyń tó-r­aǵa­­sy, ekoambassador Arman Haırýl­lınniń aıtýynsha, kodekstiń 175-babyna sáıkes kásiporyndar anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıý týraly ekologııa departamentiniń nusqamalaryn qatań oryndaýy tıis. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda merzim aıaqtalǵan sátten bastap ósimpul esepteledi. Ekoambassadordyń aıtýynsha, bul – qajetti qadam.

– Buryn Kásipkerlik kodeks qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organdarǵa lastaný faktileri kezinde jedel áreket etýge múmkindik bermedi. Endi lastaýshy zattar shyǵaryndylarynyń normatıvterinen edáýir asyp ketýi týraly BAQ-taǵy jarııalanymdardy taldaý nátıjeleri jospardan tys tekserý júrgizý úshin negiz bolýy kerek. Ekologııaǵa qatysty másele týyndaǵanda, bıýrokratııaǵa jol berilmegeni jón, – dep esepteıdi A.Haırýllın.

«Teńizde» býdaqtaǵan tútin

Mınıstrdiń alańdaıtyndaı jóni bar. О́ıtkeni Atyraý óńirinde munaı-gaz óndiriletin ken oryndary kóp. Sonyń ishinde «Teńiz» kenishiniń alar orny erekshe ekeni daýsyz. Dál osy ken ornyn ıgerýge alǵash ret shetel ınvestısııasy tartylyp, birlesken kásiporyn quryldy. Sheteldiktermen birlesken kásiporyn eldiń, munaıly óńirdiń áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna úlesin qosyp otyr. Biraq ken ornynan óndiriletin munaı quramyndaǵy kúkirtten qorshaǵan ortaǵa keler qaýip kóp. Máselen, byl­tyrǵy 19 sáýirde áleýmettik jelide ken ornyndaǵy keshendi tehnologııalyq qondyrǵylardyń birinen «sary» tútin býdaqtaǵan vıdeo tarady.

Al qazan aıynda Qarabatan eldi meke­niniń tusyndaǵy «Bolashaq» munaı men gazdy keshendi daıyndaý qondyrǵysynda qara tútin býdaqtady. Osyǵan oraı ob­lys­tyq ekologııa departamentiniń qyz­­met­kerleri mobıldi jyljymaly zert­hanamen eldi mekeniniń aýmaǵyna bardy. Ekologtar aýany lastaýshy shy­ǵa­ryndylardyń (qara tútinniń) kózi «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı N.V.» kompanııasynyń «Bolashaq» munaı men gazdy keshendi daıyndaý qondyr­ǵysynyń fakeldi qondyrǵysy ekenin anyqtady.

Osy oraıda «Atameken Eko» qoǵam­dyq qorynyń tóraǵasy Arman Haırýl­lınniń málimetinshe, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi tabıǵat paıdalanýshylarǵa tym kóp emıssııa lımıtin beredi. Máselen, «Teńizshevroıl» JShS-niń byltyrǵy birin­shi jartyjyldyqtaǵy naqty shy­ǵa­ryn­dylary 28,073 myń tonnany, jyl­dyq lımıti 120,537 myń tonnany quraıdy. Al NCOC kompanııasy birinshi jartyjyldyqta ruqsat etilgen 108, 348 myń tonna lımıttiń 11,6 paıyzyn paıdalanypty.

Zaýyttan zaýal tónbese...

«AMО́Z» JShS ekologııa bóliminiń mamandarynyń málimetinshe, ótken jy­ly 1 qarashada saǵat 16.00-de elektr aqaýy­nyń saldarynan sarqyndy sýdy bıo­­logııalyq tazartý blogy tundyr­ǵy­shynyń shlamdy resırkýlıasııalaý sor­ǵysy toqtap qalǵan. Soǵan baılanysty tundyrǵyshtyń qum súzgisine shyǵatyn orynda qalqyma jáne orga­nıkalyq zattar (bıoshlam) shyǵaryn­dylary shamadan asty. Bul kezde qum súzgisi blogynda jóndeý jumystary júrgizilip, atalǵan blok tehnologııalyq shemadan ýaqytsha ajyratylypty. So­nyń saldarynan bıo­­logııalyq tazartý qury­lystarynan quramynda qalqyma jáne organıkalyq zattary bar sarqyndy sý normatıvti tazartylǵan sarqyndy sý arnasyna aǵyp ketken. Al saǵat 23.00-de bıologııalyq tazartý qurylystarynyń jumysy qal­pyna keltirildi. Sonymen qatar norma­tıvti-tazartylǵan sarqyndy sý arnasynda bıoshlamnyń býlaný óristerine odan ári ótýine jol bermeıtin bógetter ornatyldy. Qazirgi ýaqytta arnadaǵy bıoshlam vakýýmdyq mashınalarmen sorylyp, zaýytqa qaıta ákelindi.

Munaı óńdeý zaýyty qala irgesinde ornalasqandyqtan, turǵyndar odan qor­shaǵan ortaǵa tóner zaýal tónbegenin qalaıdy. Degenmen, álgindeı óndiris­tik aqaý óńir jurtshylyǵynyń alańdaý­shylyǵyn týǵyzdy. Sol sebepten, «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵa­sy­nyń munaı óńdeý jáne munaı hımııasy jónindegi orynbasary Danııar Tıesov Atyraý munaı óńdeý zaýytyna arnaıy keldi.

– Qala úshin kúrdeli oqıǵa oryn aldy. Buǵan zaýyt jaýapty. Qala turǵyndarynan keshirim suraımyz. «QazMunaıGaz» bas­shylyǵy jaǵdaıdy jiti baqylaýynda ustap otyr. Biz zaýytta aýqymdy jań­ǵyr­­tý jumystaryn júrgizdik. Biraq óki­nishke qaraı, qyzmetkerlerimizdiń sa­na-sezimi, óndiristik sıklder úshin je­ke jaýapkershiligi jaǵy áli de jań­ǵy­­rý ús­tinde. Bul qyzmetkerler de – osy qa­la­nyń turǵyndary. Olardyń jumysynyń ná­tı­jesi Atyraý turǵyndarynyń aman-saý­lyǵyna tikeleı áser etedi. Zaýyt asa qysqa merzim ishinde jaǵdaıdy túze­tip, aldaǵy ýaqytta osyndaı apattardy boldyrmaý jóninde tıisti sharalar qabyldaýǵa tıis, – dedi D.Tıesov.

Kásiporynnyń bas dırektory Shýhrat Danbaıdyń aıtýynsha, zamanaýı tehnologııalardy qoldanýdyń nátıjesinde byltyr atmosferaǵa lastaýshy zattar shyǵaryndysynyń lımıti 20 123 tonnany quraǵan. Alaıda naqtysynda atmosferaǵa shyǵarylǵan lastaýshy zattardyń kóle­mi 11 772 tonnamen shek­telipti. Al sar­qyndy sýlarmen las­taýshy zattardyń tó­gindileri úshin 23 231 tonna lımıt bel­gi­lense, jyl ishinde onyń kólemi 11 789 tonnany qurap otyr. Endi otyn gazyn tutynýdy jáne tıisti shyǵaryndyny qysqartý úshin munaıdy bastapqy óń­deý qon­dyrǵylarynyń keıbirinde tehnı­kalyq eskirgen ottyqtardy aýystyrý júrg­izilmek.

– Bizdiń zaýytta atmosferalyq aýadaǵy kúkirtti sýtektiń, azot pen kómirtek to­tyq­­tarynyń, kúkirttiń qostotyǵy men kómirsýtekterdiń quramyn baqylaıtyn tórt avtomatty baqylaý stansasynyń bazasynda ekologııalyq monıtorıng júıesi jumys isteıdi. Sondaı-aq bıyldan bastap benzol, ksılol, tolýol konsentrasııasyn baqylaıtyn qosymsha analızatorlar ornatyldy. Eko-monıtorıng esepteri saǵat saıyn «Qazgıdromet» RMK serverine, Atyraý qalasyndaǵy jáne zaýyttaǵy Led-ekrandarǵa beriledi, – deıdi Sh.Danbaı.

Byltyr zaýyt ujymy Atyraý qala­synyń 1 gektardan astam aýmaǵyn kógal­dan­dyrýǵa atsalysypty. Burynnan kó­gal­dandyrylǵan 224 ga aýmaqqa qoldaý kórsetip keledi. Al bıyl «Sasyq saı» men zaýyttyń býlandyrǵysh toǵanynyń 860 ga aýmaǵyn qosa alǵanda, jalpy aýda­ny shamamen 1421 ga jer ýchaskesin kógaldandyrýdy kózdep otyr. Osyǵan oraı qazir kásiporynnyń bastamasymen TAZALYQ jobasyn iske asyrý qolǵa alyndy.

– TAZALYQ jobasy qorshaǵan ortany qorǵaýǵa, ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa, turǵyndardyń ekologııalyq qaýipsizdik deńgeıin arttyrýǵa baǵyt­talyp otyr. Osy maqsatta zaýytta aǵyn­dy sýlardy tazartý qondyrǵylaryn ja­ńartý jobasy júzege asyrylýda. Bul aǵyndy sýlardy sapaly tazartýdy, lastaıtyn aǵyndy sýlardyń kólemin azaıtý men atmosferaǵa lastaýshy zattardyń býlanýyn toqtatýdy qamtamasyz etetin zamanaýı tehnologııalyq prosesterdi óndiriske engizýdi kózdeıdi, – deıdi kásiporynnyń bas dırektory Sh.Danbaı.

Onyń aıtýynsha, zaýyt úshin bul jobanyń ekonomıkalyq paıdasy joq. Biraq qaladaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin qajet. Sondaı-aq qor­shaǵan ortany qorǵaýǵa baǵyttalǵan is-sharalardyń ishinde zaýyt ELOÝ-AT-2, ELOÝ-AVT-3 qondyrǵylarynyń pesh­terindegi tehnıkalyq eskirgen ottyqtardy aýystyrý josparlanypty. Bul otyn gazyn tutyný men qondyrǵy peshterinde otyn gazyn jaǵý kezinde lastaýshy zattardy azaıtady.

– Birinshi kezektegi mindetimiz – qorsha­ǵan ortaǵa lastaýshy zattar shyǵa­ryn­dylarynyń deńgeıin tómendetý. Aımaqtyń ekologııasy aýanyń lastanýynan joǵary kórsetkishke ıe bolyp otyr. Sondyqtan óndiristik proseske jasyl tehnologııalardy engizý úshin keshendi sharalardy tezirek qabyldaý qajet, – deıdi mınıstr M.Myrzaǵalıev.

Aıyppul aýa bolmasa da...

Tabıǵat paıdalanýshylardyń kóbi qorshaǵan ortany qorǵaý zańdylyǵy buzylsa, aıyppul tóleýmen qutylýǵa beıim. О́ıtkeni búlingen tabıǵatty qal­pyna keltirgennen góri aıybyn aıyp­pulmen ótegendi jeńil kóretin sekildi. Máselen, Atyraý oblystyq ekologııa departamenti basshysynyń orynbasary-bas memlekettik ekologııalyq ınspektory Syrym Tilegenovtiń málimetinshe, byltyrǵy 9 aıda jalpy somasy 810 mln 57 myń teńge mólsherinde qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy óteý týraly 42 nusqama berilipti. Onyń ishinde 35 nusqamaǵa sáıkes 78 mln 592 myń teńge memleket paıdasyna óndirilip alyndy.

– Erikti tólem merziminiń aıaqtalýyna baılanysty «Teńizshevroıl» JShS, «Atyraý Sý Arnasy» KMK jáne «AK Holdıng Qurylys kompanııasy» JShS-ne qatysty 729 mln 445 myń teńge somasyndaǵy zalaldy óteý týraly 5 nus­qama sotqa joldandy, – deıdi Syrym Tilegenov. – Jalpy somasy 2 mln 19 myń teńgeni quraıtyn 2 nusqamanyń óteý merzimi áli ótken joq.

Onyń aıtýynsha, aldyńǵy jyly qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy óteý­ge baılanysty jalpy somasy 5 mlrd 91 mln 44 myń teńgeni quraǵan 12 nusqama berilgen eken. Byltyr atalǵan soma tolyǵymen ótelipti. Osylaısha, ekolog­tar ótken jylǵy 9 aıda memleket kirisine 5 mlrd 169 mln 636 myń teńge óndirdi.

Sondaı-aq oblystyq ekologııa de­par­tamenti basshysynyń orynbasary-bas memlekettik ekologııalyq ınspektor Syrym Tilegenovtiń málimetine qara­ǵanda, byltyrǵy 9 aıda tabıǵat paıdalanýshylardan óndirilgen aıyppul 224 mln teńgeni qurap otyr. Osy kezeńde tabıǵat paıdalanýshylarǵa 46 memlekettik ekolo­gııalyq baqylaý júrgizilipti. Onyń 11-i – profılaktıkalyq baqylaý, 35-i – jos­pardan tys tekserý.

– Tekserý nátıjesinde 130 buzýshylyq anyqtalyp, ony joıý týraly 85 uıǵarym berildi. Anyqtalǵan zań buzýshylyqtarǵa baılanysty 88 mln 422 myń teńgeni quraıtyn 54 ákimshilik aıyppul salyndy. Aıyppuldyń 88 mln 299 myń teńgesi óndirildi, – deıdi Syrym Tilegenov. – Buǵan qosa byltyr salynǵan 136 mln 339 myń teńgeni quraıtyn 5 ákimshilik aıyppul óndirilip otyr. Osynyń bári qosa eseptegende, byltyrǵy 9 aıda memleket paıdasyna óndirilgen aıyppuldyń kólemi 224 mln 638 myń teńgege jetti.

Jasyl jelek jaıqalsa ıgi

Atyraýda jyl saıyn kógaldandyrý qamymen san alýan kóshet egiledi. Ákimder dál osylaı esep berip jatady. Alaıda oblys ortalyǵy da, aýdan ortalyqtary men aýyldar da áli kúnge jasyl jelekke kómkerile qoıǵan joq. Munaı-gaz óner­kásibi salasyndaǵy kásiporyndarǵa mıllıondar, tipti mıllıardtardy qura­ǵan aıyppul salynsa da jutar aýa ju­parǵa aınalmaı-aq qoıdy. Buǵan «qa­ra altyny» mol qazynaly óńirdiń aýa­synyń jaqsarmaǵany dálel. Sonda qor­shaǵan ortanyń tazalyǵyn qalaı jaq­sartýǵa bolady? Ekologııa, tabıǵı resýrs­tar jáne geologııa mınıstri M.Myr­zaǵalıev­tyń málimetinshe, Atyraý obly­synyń ekologııalyq problemasyn sheshý úshin 40 is-sharadan turatyn Jol kartasy ázir­lendi. Onda jańa kárizdik tazartý keshen­derin salý, eskilerin qalpyna kel­tirý, «Sasyq saı» men «Kvadrat» bý­laný alańdaryn rekýltıvasııalaý, Jaıyq óze­niniń basseınin kógaldandyrý, tazar­tý, sa­ýyqtyrý sekildi mańyzdy is-sharalar bar.

Oblys ákimi Mahambet Dosmuhambe­tovtiń aıtýyna qaraǵanda, Atyraýdaǵy memlekettik orman qorynyń kólemi – 52 400 gektar. Onyń ishinde ormandy alqap – 15 100 gektar. Orman alqaptary negizinen Jaıyq pen Qıǵash óenderiniń jaǵasynda ǵana bar. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligimen birlese ja­saqtalǵan ormandardy tolyqtyrý jáne orman ósirý kólemin ulǵaıtýǵa qatysty qadamdyq jospar jasalǵan. Soǵan sáıkes, oblysta 2 800 gektar orman alqabynda 2020-2025 jyldary 7 mln-nan astam aǵash kóshetin egý josparlanyp otyr.

– Jaıyq ózeni boıyndaǵy toǵaı­lardy qalpyna keltirý, jaıylma alqap­tar­dy jasyl jelekpen kómkerý Aty­raý óńiriniń ekologııalyq ahýalyn jaqsar­týǵa oń áserin tıgizedi. Qazir meje­len­­gen josparǵa sáıkes, árbir orman sharýa­shylyǵy mekemesi kóshet egiletin ýchas­keler men aǵash túrlerin anyqtap, naqty jospar jasaldy. Mundaı aýqymdy jumystardy atqarý orman sharýashylyǵy mekemeleriniń materıaldyq, tehnıkalyq jaraqtandyrý deńgeıine baılanysty bolmaq. Sońǵy úsh jylda jergilikti bıýdjetten 427 mln teńgege 3 orman meke­mesiniń quramyna mashına, traktor parki, órt sóndirý stansalary, jumys kestesi bar keshender, 2 órt baqylaý muna­rasy salynyp, paıdalanýǵa beril­di. Sondaı-aq orman mekemelerin jaraqtandyrýǵa jergilikti bıýdjetten 206 mln teńge bólindi. Al 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan qadamdyq jospar kórsetkishterin oryndaýǵa qajetti qarjy kólemi 769 mln teńgeni quraıdy, – deıdi ákim.

Ákimniń pikirinshe, aýanyń lastanýy, jasyl jelekterdiń jutańdyǵy – jıi kóteriletin máseleler. Kógaldandyrýǵa qatysty Atyraý qalasy men aýdandar aým­aǵynan jalpy kólemi 5 myń gektardan astam ýchaskeniń tizbesi jasaldy. Arnaıy bólingen ýchaskelerge kóshet egý jumystaryna NSOS, «Teńizshevroıl», «Embimunaıgaz», Atyraý munaı óńdeý zaýyty sekildi iri kompanııalardy tartý kózdelip otyr.

Desek te, jeti qat jer astyndaǵy mol baılyqty tonnalap óndirip, mıllıardtap tabatyn alpaýyt kompanııalar buǵan bilek túre kirise me? Ekologııa, tabıǵı resýrstar jáne geologııa mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev atalǵan kásiporyndardyń óńirdi kógaldandyrýǵa qatysý úlesiniń tómendigine qynjylys bildirdi.

– Memleket basshysy bes jylda 2 mlrd kóshet egýdi tapsyrdy. Al Aty­raýdaǵy kompanııalar ótken jyly bir gektar jerge jasyl jelek otyrǵyz­ǵanyn «aýqymdy jumys» dep esepteıdi. Shyn­dyǵynda, bul – óte az, – dedi mınıstr.