BAQTYORAZ QALAI HALYQ QAHARMANY ATANDY?

Reseı Federasııasynyń burynǵy prezı­denti B. Elsınniń 1996 jylǵy 2 mamyrdaǵy Jarlyǵymen “nemis-fashıst basqynshylary­men kúreste kórsetken batyrlyǵy men erligi úshin” ushqysh, kapıtan Aleksandr Maslovqa jáne onyń ekıpaj músheleri V. Bala­shovqa, B. Beı­sekbaevqa (qujat­tarynda Bahtýras Beıksbaev) jáne G. Reýtovqa Reseıdiń Batyry ataǵy berildi.

Osy qaharmandardyń ishindegi Baqtyoraz Beısekbaev týraly 1995-98 jyldary qazaq baspasózi, onyń ishinde el gazeti “Egemen Qazaq­stan” men “Ata­mura” korporasııasynyń basy­lymy “Sto­lıchnoe obozrenıe” kóp jaz­dy. My­saly, “Reseı batyry Bahtýras Beıks­baev” (“Egemen Qazaqstan”, 1997 jyl 30 qańtar, Ar­ǵyn­baı Bekbosyn), “Qahar­man qazaq” (“Egemen Qazaqstan”, 1998 jyl 7 mamyr, Meırambek Tólep­bergen), “Istına blızka, eshe raz Geroe Kazah­sta­na ı Geroe Rossıı” (“Stolıchnoe obo­z­re­nıe”, 1998 jyl, 26 ııýn, Muhtar Qul-Muhammed, kandıdat ıstorıcheskıh naýk) degen taqyryptar ekinshi dúnıejúzilik soǵy­syndaǵy qazaq jaýyngeriniń elenbeı kelgen erligine janashyrlyq tanytqan elgezek qaýym­­nyń nazarynan tys qalmasa kerek dep oılaımyz. 1997 jyly 28 mamyrda “Izvestııa” gazeti jarııalaǵan “Dva kapıtana”, gorkaıa pravda o Gastello, gastellovsah ı o mnogom drýgom” degen taqyryppen jarııalanǵan kólemdi maqala (Ed. Polıanovskıı) mynandaı ashy shyndyqty jaıyp saldy. Toq eterin aıtsaq, keńestik ıdeologııa basyna kótergen jankeshti erliktiń úlgisin (“taran” – K.S.) toqsanynshy jyldarǵa deıingi urpaq jadyna túıip kelgen ataqty Nıkolaı Gastello emes, onyń qurdasy, dosy, ushqysh, kapıtan Aleksandr Maslov jasaǵan bolyp shyqty. Maqaladan bir aýyz úzindi keltireıik: “26 ııýnıa - ocherednoı chernyı den. Pogıblo 15 ekıpajeı! Ostalos – 12... V etot den na bazý ne vernýlıs komandıry. Vedomye kapı­tana Gastello, letevshıe s nım v pare star­shıı leıtenant Vorobev so shtýrmanom leı­tenantom Rybasom, prıbyv na bazý dolo­jılı, chto ıh komandır “napravıl obıa­tyı pla­menem samolet v samýıý gýshý tankov”. Vedomyı je kapıtana Maslova soobshıl, chto ego samolet “otletel v storoný lesa”. Posle etıh donesenıı odın stal legen­darnım, drýgoı - po seı den nıkomý ne ız­ves­ten” (“Izves­tııa”, 1997 jyl, 28 qańtar.) deıdi-daǵyny áskerı qujattan: “Po vos­stanovlennoı nad­pı­sı na dokýmente, hranıv­shemsıa v plastmasso­vym fýtlıarchıke, kotoryı Vy obnarýjılı prı vskrytı bratskoı mogıly, bylo ýstanovleno, chto dannyı dokýment prınadlejala st. serjantý Reýtový Grıgorııý Vasılevıchý. Reýtov G. V. prohodıl slýjbý v doljnostı voz­dýshnogo strelka-radısta v 207 avıavozdýsh­nom polký. ...Vmeste s nım na samolete bylı kapı­tan Maslov Aleksandr Spırıdonovıch, leı­tenant Balashov Vladımır Mıhaılovıch ı mlad­shıı serjant Beıksbaev Bahtýras... p.p. Zav. Admınıstratıvnym otdelom SK KP (b) Belorýs­sı - Perepelısyn” degen derekti keltiredi. “Bir joqty bir joq tabady”. Táýelsizdigin alyp, táýbe dep júrgen qazaq eli A. Maslov­tyń arqasynda (jatqan jeriń jánnatta bolǵyr) belgisiz ketken batyryn tapty. “Jalǵyzdyń jary qudaı” degen, A. Maslov pen onyń jo­ǵary­da aty atalǵan ekıpajynyń erlik isin naq­ty derektermen dáleldeýde reseılik ákeli-bala­ly quqyq qorǵaýshylar Vasılıı jáne Edýard Harıtonovtar qahar­man ushqyshtyń jesirine kóp kómektesipti. Tipti E.Harıtonov Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baevqa da hat jazyp, A. Maslov ekıpa­jy­nyń bir ushqy­shy, áýe atqyshy, kishi leıtenant Baq­tyoraz Beısekbaevtyń qazaq ekenin aıtypty. Parlament Májilisiniń sol kezdegi depýtaty, jýrnalıst-pýblısıst Arǵynbaı Bekbosyn Reseı basylymy qozǵaǵan osy tarıhı “aqtańdaq” týraly maqalada qazaq batyry Baqtyoraz Beısekbaevtyń aty-jóni atalǵanyn sol kúnderi Parlamentte bolǵan kezdesýge kelgen Elbasymyz Nursultan Nazar­baevqa jetkizip, ertesine “Egemen Qazaqstan” gazeti arqyly: “Sonymen, 56 jyl buryn qahar­mandyqpen qaza taýyp, endi qaıta tirilgendeı bop otyrǵan bul batyr aǵamyz kim edi? Qaıda týyp, qaıda ósti? Maıdanǵa qashan, qaıdan attandy? Týǵan-týystarynan kimder bar?” dep zııaly qaýym men kópshilikke saýal tastaıdy. Elbasy tapsyrma bergen soń eldik pen erlikti ulyqtaýǵa baǵyttalǵan osynaý ıgi iske “Egemen Qazaqstan” gazeti men “Habar” agenttiginiń ujy­my jáne “Ata­mura” korpora­sııasynyń pre­zıdenti, sol tus­taǵy “Stolıchnaıa obozrenıe” ga­ze­tiniń quryl­taı­shysy, búgingi Mádenıet mı­nıstri Muhtar Qul-Muhammed qul­shyna kirisedi. “Suraı-suraı Mek­keni de taba­syń” dep baıaǵy ata-babalarymyz aıtqan­daı, jýr­­nalıstik ty­nym­syz is saparlar men qujattardy qoparýdyń nátı­jesinde birte-bir­te batyr Baq­ty­oraz­­dyń qaıda týyp, qaıda ós­ke­ni, maıdanǵa qa­shan, qaı jer­den attanǵany, tý­ǵan-týystary kim­der bolǵany anyqtala bastaıdy. Nazarǵa ilikken kóptegen uqsas, attas aty-jónderdiń ishinen Almaty oblysy, Ile aýdany, Ile aýylynyń týmasy, 1920 jyly dúnıege kelip, Frýnze aýdandyq áskerı komıs­sarıa­tynyń shaqyrtýymen 1938 jyly ásker qatary­na attanǵan Baqtyoraz Beısekbaev­tyń tulǵasy shyndyqqa janasymdy kórinedi. Muhtar Qul-Muhammed bastaǵan ekspe­dısııanyń sol tusta jıǵan-tergen derekteri boıynsha, “kámpeskege” ushyraǵan ortasha ǵana sharýasy bar Shápektiń artynda Beısekbaı, Baqtyoraz degen eki ul men Nesibeli atty bir qyzbala qalady da, janashyr aǵaıyndarynyń biri segiz jasar Baqtyorazdy Ile balalar úıine tapsyrady. “Baı-qulaqtyń” tuqymy degen qýǵyn-súrginge túspesin degen qaýippen famı­lııasyn ákesi Shápektiń emes, aǵasy Beısek­baıdyń atyna jazdyrady. Biraq Goloshekın salǵan náýbet – qoldan jasalǵan ashar­shylyqtyń saldarynan balalar úıi jabylyp, jetim bala qudaıǵa qaraǵan bir orystyń úıin panalaıdy. Batyrdyń nemere aǵaıyny S. Raıymbekovtyń aıtýynsha, Rahymbaı degen kisi Almatydan kele jatyp Ile ózeniniń ústinen ótetin kópirden Baqtyorazdy kezdestirip, aǵasy Beısekbaıdyń izdep júrgenin aıtady. Baqtyoraz qýanyp ketedi. Bul qýanyshty habardy “ókil ákesi” orys ta túsinistikpen qabyldap, Baqtyorazdy aǵasyna jolyqtyrady. 1938 jyly 18 jasqa tolǵan Baqtyoraz jerlesterimen birge ásker qataryna shaqyry­lady. Áskerden kelgen sýretteri de bar eken. “1940 jyl, 4 maýsym” dep kórsetilgen eki sýret Latvııadan kelgen. Bul derek joǵaryda aıtyl­ǵan kapıtan A.Maslov ekıpajyna baılanysty dáıektermen dál keledi. A.Maslovtyń qyzy Ira Aleksandrovna Gýrnaıa (Maslova): “mama govorıla – otes letal v Latvııý. Posle prısoedınenııa. Est doma veshestvennye dokazatelstva. Papa kýpıl v Rıge nebolshoı kover. Eto chetko pomnıý” depti. Muhtar Qul-Muhammed bastaǵan ekspe­dısııanyń indete zertteýi boıynsha mynandaı derekter de anyqtalǵan. Mysaly, oqıǵaǵa kýá bolǵan M. V. Sokolov: “Mne bylo togda 12 let. V etot den pas korov. Poslyshalsıa gýl samoletov. So storony solnsa k perekrestký dorog, po kotorym dvıgalıs tankı, mashıny ı motosıkly, ıdýt dva bombardırovshıka. Nemeskaıa zenıtnaıa batareıa otkryla ogon. Odın ız samoletov zagorelsıa ı nachal snıjatsıa. Vtoroı poshel dalshe. ...V pervyı den po-boıalsıa podoıtı. Dýmal, vdrýg tam kakoe-nıbýd vzryvnoe ýstroıstvo. Na vtoroı den ne vyterpel – sbegal, posmotrel. Razvorochennyı samolet, krovavye ostankı. Cherez neskolko dneı tam je zahoronılı” (“Stolıchnoe obozrenıe”, 1998 jyl, 5 maýsym) deıdi. Keıin osy jerdi qazyp, zerttegende Nıkolaı Gastellonyń emes, kerisinshe Alek­sandr Maslovtyń ekıpajyna tán zattar taby­lady. Olar: kúnge qarsy kıetin kózáınek, báki, kapıtan A. Maslovtyń jazý ústeli men páteri­niń kiltteri jáne Grıgorıı Reýtovtyń jaýyn­gerlik medalony men basqa da buıymdary. Álbette, erlik izimen ótken bul izdenistiń barysyn Elbasy Nursultan Nazarbaev ta únemi nazarda ustap otyrǵany belgili. “Oraza-namaz toqtyqta”, belgisiz batyrdy anyqtaımyz dep áýre bolǵansha, mynaý elge túsken qıyndyqtan shyǵý­dyń qamyn jasańdar” nemese “Gastello kim, Maslov kim?” degen turǵyda tyıyp tastasa qaıter edi. Biraq Prezıdent olaı etken joq. Harıto­nov­tyń hatyn qaperge alyp, Baqtyorazdy izdeý­shilerdiń ekspedısııasyn qoldady. Sol qoldaýdyń arqasynda, “Egemen Qazaqstan” gazeti, “Habar” agent­tigi, “Stolıch­naıa obozrenııa” basylymdary­nyń basshylary men jýrnalısteri aıanbaı eńbek etip, tarıhı “aqtańdyqty” anyqtaýǵa qazaqstan­dyqtar atynan úlken úles qosty. Batyryn izdeıtin, baǵylanyn joqtaıtyn Elbasy men Eli bar ekenin reseılikterge dáleldedi. Tarlanymyz “taran” jasaǵan jerdi kórip, árýaǵyna quran baǵyshtap, sol oqıǵaǵa kýá bolǵan adamdarmen, qaza tapqan batyrdyń týǵan-týystarymen tildesti. Mine, sóıtip, orta sharýa bolsa da “baı-qulaqsyń” degen asyra silteýdiń semseri janyn qıǵan Shápektiń uly Baqtyoraz Beısekbaev týǵan eli táýelsizdik alǵannan keıin, 1998 jyly 7 mamyr kúni Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń Jarlyǵymen “Halyq Qaharmany” ataǵyna ıe boldy. “О́lgen tirildi, óshken jandy” degen osy. Ol kezde Jeńiske 53 jyl tolǵan bolatyn. Odan beri, mine, 12 jyl ótti. Endeshe, táýelsiz el tulǵalary tanyǵan batyr Baqtyoraz Beısekbaev esimin Jeńistiń 65 jyldyǵy qar­sańynda taǵy bir eske alyp qoıǵannyń esh artyqtyǵy bola qoımas. Kósemáli SÁTTIBAIULY.