Qaterli isik jáne qantty sýsyndar

Al buǵan British Medical Journal-yn­da jarııalanǵan zertteý nátı­je­leri dáıek bola alady. Bul zertteý­ge orta jasy 42-degi 101 257 adam qatysypty (erler – 21%, áıelder – 79%). 9 jyl boıy olar kún sa­ıyn sýsyndardaǵy qant mólsherin anyqtaýǵa kómektesetin onlaın-sa­ýal­damalardy toltyryp otyrǵan. Osylaısha, ǵalymdar qaterli isiktiń keı­bir túrleri men (sút bezi obyry, qýyq asty bezi obyry, kolorektaldy qaterli isigi) dıetadaǵy qantty sýsyndardyń mólsherimen baılanysyna baǵa beredi.

Dálirek aıtqanda, qant qosylǵan sýsyn­dardy kúndelikti tutyný on­ko­logııanyń damý qaýpin orta esep­pen 18-22%-ǵa arttyrady eken. Jemis shyryny men basqa da tátti sýsyndardyń arasynda esh aıyr­ma­shylyq joq. Biraq bári joǵa­ryda aıtylǵandaı jaman emes kórinedi. Kóptegen sheteldik jáne otandyq sarapshylar qantty tutyný aǵzanyń qalypty jumysyn saqtaý úshin qajet ekendigin joqqa shyǵarmaıdy. Tipti, qanttan tolyq bas tartý deneniń keıbir fýnksııalaryna teris áser etýi múmkin, munyń da keri saldarlary bar. Jalǵyz durys sheshim – qant tutynýdyń ortasha táýliktik normasymen durys teńsheı otyryp tamaqtaný. Biraq qantty tutynýǵa qarsy kórsetilimderi bar adamdar úshin qaýipsiz balama bar – bul qant almastyrǵyshtar.

Bul máselede «Aman-saýlyq» qoǵam­dyq qorynyń prezıdenti, zııandy azaıtý salasyndaǵy sarapshy jáne «Den­saýlyq» qaýymdastyǵynyń tóraıymy Baqyt Túmenova: «Densaý­lyq – adamnyń ómir saltyna tikeleı baılanysty. Adamdardyń táttilerge shamadan tys táýeldiligi juqpaly emes aýrýlardyń órshı túsýine ákelýi múmkin. Mysaly, sońǵy 5 jylda qant dıabetimen aýyratyn naýqastar sany shamamen 30%-ǵa ósti. Onkologııamen aýyratyn naý­qas­tar sany shamamen 3%-ǵa, júrek-tamyr júıesi aýrýlarynyń sany 16%-ǵa ósti. Menińshe, bala kezden bastap táttilerge durys kózqaras qa­lyptastyrý kerek. О́ıtkeni biz tyıym salynǵan nárseni erekshe qalap turamyz. Osyǵan baılanysty shekteý sharalary basty máselelerdi sheshpeıtin ýaqytsha jáne eleýsiz ǵana áser etetin bolady. Eger máni boıynsha túsinetin bolsaq, qant qalypty mólsherde deneniń úzdiksiz jumys isteýi, mıdyń durys damýy jáne yntalandyrylýy úshin qajet. Bul rette, jalpy tamaqtaný má­denıeti týraly kóbirek suraq týyn­­­daıdy», deıdi.

Sarapshy adamdardyń óz den­saý­lyǵy máselelerine sanaly jáne jaýapkershilikpen qaraýy úshin durys tamaqtaný ádetterin qa­lyp­tas­tyrý jóninde ulttyq baǵ­darlama ázirleý qajettigin aıtady. Mysaly, quramynda 5% nemese odan da kóp qant bar qantty sýsyndardyń ornyna nóldik qant nemese jasandy qant almastyrǵyshtary bar balama sýsyndar usynylyp otyr. Álemde zııandylyqty azaıtý strategııasy osylaı jumys isteıdi. Tájirıbe kórsetkendeı, adamdardyń ádetterin bir sátte ózgertý múmkin emes, keri nátıje bolmas úshin birtindep kóshý qajet.

«Máselen, Prezıdent tapsyrmasy boıynsha Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń tóraǵalyǵymen «Salaýatty ómir saltyn qalyptastyrýdyń jańa tásilderi jónindegi ulttyq jobany iske asyrý jónindegi 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparyn» ázirleý jónindegi mekemearalyq komıssııa quryldy. Biz Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstrine ÚEU áleýe­tin paıdalana otyryp, juqpaly emes aýrýlardyń aldyn alý jáne densaýlyqty qoldaý máselelerindegi tásilderdiń biri retinde zııandy azaıtý tujyrymdamasyn qarastyrý usynysymen hat jazdyq. Tyıymdar jumys istemeıdi, adamdarǵa jaman ádetterden arylý jáne olarǵa bul ádetter denege jaman áser etedi jáne ártúrli aýrýlarǵa ákeledi dep aıtý qıyn, kóp jaǵdaıda paıdasyz. Biraq zııandylyqty azaıtý tásilin qoldana otyryp, olarǵa zııany az balama usyna alamyz, ómir súrý sapasyn jaqsartamyz jáne olardyń tańdaý quqyǵyn qurmetteımiz. Sybaılas jemqorlyqqa jáne kontrafaktilik ónimderdiń ósýine alyp keletin jappaı tyıymdardan arylý kerek. Táýeldilikke qarsy kúreste jańa tá­sil­derdi engizýdiń ýaqyty keldi», deıdi B.Túmenova.

Sarapshy sondaı-aq «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qory bazasynda ınfeksııalyq emes aýrýlardyń qaýip faktorlarynan týyndaǵan zııandy azaıtý úshin «Densaýlyq» qaýymdastyǵy qurylǵanyn aıtty. Qaýymdastyqtyń qyzmeti den­saý­lyqqa zııandy azaıtý strategııasyn ázirleýge, halyq arasynda durys ómir salty men salamat­ty ádetterdiń mańyzdylyǵyn nası­hattaýǵa, aýrýlardyń aldyn alýǵa, sondaı-aq memlekettik organ­darmen, qazaqstandyq jáne shetel­dik uıymdarmen, ǵylymı qaýym­das­tyqtarmen seriktestik qarym-qatynas ornatýǵa baǵyttalǵan.