Botamoıyn men Bozdaýyq jaıly ne bilemiz?

Qytaı Halyq Respýblıka­synyń Qumyl aımaǵynyń Bar­kól qazaq avtonomııaly aýda­nynda 40 myńnan astam qan­dasymyz turady. Barkól qazaq avtonomııaly aýdanynyń mura­jaıynda Botamoıyn men Boz­daýyq dep atalatyn baıyrǵy mýzykalyq aspaptarymyz qo­ıyl­ǵan. Bul ekeýi de qobyz tektes yspaly aspap.

Botamoıyn mýzykalyq aspa- ­bynyń ereksheligi – botanyń mo­ıyn terisimen qaptalady, pi­­shini de botanyń beınesinde ja­sa­­lady. Bozdaýyq mýzykalyq as­pa­­bynyń ereksheligi – mońǵol ul­­tynyń «bozan» dep atalatyn ys­paly mýzykalyq aspabyna qa­t­- ty uqsaıdy, tek qulaqtarynda ózgeshelik bar. Mońǵol ultynyń «bozan» aspaby qula­ǵynyń basy at beınesinde oıy­latyndyqtan, qytaıdaǵy qazaq­tar ony «atbas qobyz» dep te aıtady. Mońǵol halqy qol­da­natyn bozan aspaby bolsyn, bizdegi atalǵan bozdaýyq aspaby bolsyn, bári de «bozdaý, bozdaǵan ún» degen maǵyna berip, yspaly aspap ekenin de, yspaly aspaptarǵa saı zarly úni bar ekenin de birden ańǵartady. Ataýdyń tórkini kóne túrkiniń keń taralǵan «bozdaý» sózinen shyǵyp otyr.

Biz osy baıyrǵy eki mýzyka­lyq yspaly aspap jóninde Bar­kól qazaq avtonomııaly aýdany murajaıynyń qyzmetkeri Manat myrzaǵa habarlasyp kór­ge­nimizde, ol kisi «bul mýzy­ka­­lyq aspaptarymyzdyń áli de mu­rajaıda jaqsy kútimmen saq­­­taýly ekenin, ultymyzdyń maq­­tanyshy bolǵanyn, talaı ul­tyn súıgen kórermenniń kóz qy­zyǵyna aınalǵanyn» jet­kizdi jáne biz atap kórsetken erek­she­likterin aǵynan jarylyp áń­gi­­melep berdi. Manat myr­za­­­nyń jón silteýimen, osy es­ki­­­­likti aspaptardy jańartyp ja­­­sap, murajaıǵa óz sánimen en­­gizgen Nuradyl myrzaǵa habar­la­sýymyzdy ótindi. Biz Nur­adyl myr­zaǵa habarlasý ar­qy­ly, as­pap­­tardyń eskilikti nus­qa­sy­nyń tym tozyp ketkenin ony saq­taýǵa múmkin bolmaı qal­­ǵa­nyn, sondyqtan Nuradyl myr­­­za­nyń ózi bul eki aspapty kóne nus­­qasyna qarap otyryp, óńdep, jańartyp jasap shyq­qa­nyn bildik. Ázirge bul eki as­pap­ty qoldanatyndar joq, kóne­kóz qoldanýshylar ómir­­­den ozǵan. Alaıda, Manat, Nur­­adyl myrzalardyń aıtýyn­sha, boz­daýyq aspabynyń óz dy­­by­syn qalpyna keltirip qol­da­­­ný­ǵa bolady eken. Desede, bo­­­ta­­­mo­ıyn aspabynyń pishini qaz-qal­­­pynda jasalǵanymen, óz áýe­­­nin saqtaı otyryp jasaýda qıyn­­­dyqtar bolǵandyqtan, ol as­­pap­ty eski nusqasyndaı etip qol­­­daný qıynǵa túsedi eken. Ne bol­­sa da, kóneniń kózi bolǵan eki as­pa­­­bymyzdyń únin bolma­sa da, syrtyn saqtap, osy kúnge jet­­­kizip otyrǵan qıyrdaǵy qy­ryq myń qazaq jaılaǵan Barkól qazaq av­t­onomııaly aýdanynda­ǵy qan­­das­tarymyzǵa alǵysymyz sheksiz.

ALMATY