Adamdyqty, erlikti aıtqan eren aqyn

Jambyl dúnıe esigin ashqanda qa­zaq­­tyń kúngeıi Qoqan handyǵynyń qolastynda bolatyn. Qazaq dalasynyń Reseı ımperııasy tarapynan otarlanýy búgingi tańda ádebı, tarıhı eńbekterde keń qamtylyp, ǵylymı zertteýlerdiń taldaý ózegine aınalyp ta úlgerdi. Al qazaqtyń ońtústik ólkesi (Tashkentten Uzynaǵashqa deıingi aralyq) men teriskeı batysyn (Syr boıy men Aral aımaǵy) qatygezdikpen aıaýsyz ezgige ushyratyp, quldyqqa salǵan Qoqan handyǵy tarapynan júrgizilgen otarlaý saıasaty ádebıet tarıhynda da, tarıh ǵylymynda da endi ǵana zerdelene bas­tady.

Bar sanaly ǵumyry HIH ǵasyrda jarqyraı kóringen Súıinbaı men Jam­byl­dyń shyǵarmashylyq murasyn tanytýda da, «taptyq» turǵydan asa almaı, keńes­tik kezeńde aıtylǵan tar metodologııa sheńberin shıyrlap júrmiz. Muny Jam­byl murasynyń da tapsyryspen, keńes berýmen, keńesshilderdi sharyqtaý shegine jetkize maqtaǵan óleńderiniń qaı­ta-qaıta basylýynan da kóremiz. Súıin­baıdyń barlyq derlik, Jambyldyń keńes dáýirine deıingi muralary Qoqan ezgisine qarsy, sol kezeńdegi tarıhı-áleý­mettik máselelerge tikeleı baılanysty týǵan. Jambyldyń qýaty kúshti shyǵar­malary keńestik zamanǵa deıin týǵan­dyǵy, ıdeıalyq leıtmotıvi azattyq ıdeıasy bolǵandyǵy baıqalady. Onyń da tarıhı negizi, bolmys shyndyǵy aqynnyń balalyq shaǵynan bastalǵandaı. Aqynnyń dúnıege kelýinde tosyn syr bar ekendigin M.Joldasbekov óz eńbeginde kórsetip te ketti. On jasynda óleńge áýestenip, on besinde aqyndyqqa shyndap bet buryp, dombyramen án salyp, óleń óresiniń shyńy – aıtys saparyna bet alady. Arýaqty Súıinbaıdan bata alatyny da osy tus. On alty jasynan ómirdegi órisin anyqtap, aýyl mańaıyndaǵy ermekshil aqyndardyń sózin tusap, juldyzdaı aǵyp kózge túsedi, ishteı bekingen, ustazy Súıinbaı bekitken «ádilettiń bultartpaıtyn dańǵyl jolyna» túsedi, almas ónerdegi adamshylyq baǵytyn jigit bolǵan on segiz jas shegelep «eriksiz on segiz jas mingizdi atqa, bir Jambyl bólingendeı eki jaqqa» dep «aqyndyq atqa» qondyrady. Ol kezdegi aqyndyq shabytty tek óner turǵysynan qarap, kórkemdikpen shektelmeı, adamdyq ıgilikke qasqaıyp qarsy burý jáne sol baǵytynan ómir boıy aınymaý – kez kelgen aqynnyń qolynan kele bermegen qasıet. Jeme-jemge kelgende, tobyrmen birge shalshyqqa shatylmaı, kólde qalý da bile bilgenge mańyzy tereń túsinik. «Meniń pirim – Súıinbaı, sóz sóılemen syıynbaı» sertin aqtaǵandyǵy. Búkil shyǵarmashylyq qarymy qoqandyq dáýirdegi áleýmettik teńsizdikti batyl jyrlaǵan Súıinbaı desek, Jambyldyń aqyndyq pozısııasy da Súıinbaı dás­túrin damyta jalǵastyrýynan kórinedi. Bul – Jambyldyń Jambyl bolǵanyna tán eń birinshi erekshelik.

«Kóńili keıbireýlerdiń bultta júr, ustaýǵa kún men aıdy jýyqtap júr. Bireý­ler qara sózdi qamshy qylyp, qýdy minip, qulandy quryqtap júr. Qaısysyn maǵan sonyń ep kóresiz, áketsem ózim tańdap ókpelersiz…Súıekemniń súı­ge­nin oılasańyz, óleń bolsyn serigiń dep berersiz» – dep, «Sarybaıǵa» at­ty óleńinde, jastyqtyń jalyndaǵan ekpi­­nimen aıtyldy degenimizben jas Jambyldyń aqyndyq qaınarynan da habar beretin derek retinde qabyldaımyz. Aqynnyń taǵdyr talaıy qıyn hám qýanyshty. Eki ǵasyr kýási bolý, eki túrli tanym aıasyndaǵy shyǵarmashylyq sapary da eki túrli taldaý ózegine aınaldy. Aqyndyqtyń alǵashqy sapary qaýip-qaterimen kelse, keńestik kezeńde Jambyldan artyq baǵalanǵan aqyndar neken-saıaq. Eki ǵasyr kýási bolýdy násip etken Alla taǵala aqynǵa azapty turmys pen ajarly ómirdi de qatar usynypty.

Professor S.Sadyrbaev dereginde 1875 jyldary Shapyrashtynyń baskóte­reri, Qoqanǵa qarsy Suranshymen birge jaýǵa shapqan Sarybaıdyń ólgenine jyl tolyp, as berilgende qyrǵyz, qazaq elinen belgili kisiler shaqyrylady. Asqa belgili qart Maıkót aqyn da keledi. Sarybaıdyń jaqyn týysy Súıinbaı aqynǵa as bergen eldiń aqsaqaly bolyp otyrýǵa týra keledi de, asqa kelgenderdi Sarjanmen birge júrip, aqyn bolyp qarsy alý kezegi Jam­bylǵa tıedi. Jam­byl Maıkót tobyna kelip:

Siz be edi, aqyn aǵa Maıkót degen,

Bir sózi bir sózine qaıshy ótpegen.

Sańqyldap saraıyńnan óleń shyqsa,

Imenip ózge aqyndar báıpektegen, – dep asa zor izetpen shubyrta jóneledi. Jambylǵa rıza bolǵan Maıkót:

Bárekeldi Jambylym,

Sóz júıesin keltirdiń.

Ańǵaryńdy tanydym,

Kóterilip jelpindim.

Ataly sóz – máni mol.

Jylaǵymdy keltirdiń,

Tal boıyńda bar eken

Alys shabar serpiniń, – dep, alǵys batasyn beredi. Asta Jambyl Sarybaıdy dáriptep jyrlap, sonymen qatar Qoqanǵa qarsy kúresken talaı batyrlardy jáne olardyń erlikterin Súıinbaısha údete túsip, sonarly tarıhı jyrǵa aınaldyrady. Jambyl osy asta zamana jaı-kúıin jyrlaı alatyn, kóregen, salıqaly aqyn ekenin kórsetedi. San rýdan kelgen kóp jurt, olardyń ishinde Súıinbaı men Maıkót sııaqty óreli júırikter de jas aqynǵa den qoıysady. Bul Jambyldyń iri jıynda, alqaly aqyndar tobyna birinshi qosylýy bolady. Keleshekte Jambyldyń aqyndyq atyn shyǵarǵan da osy as bolady. Ardaqty adamdarynyń asynda ataqty aqyndardyń uzaq jyrmen azaly joqtaý aıtýy Uly júz qazaqtary men qyrǵyz halqynyń áriden kele jatqan dástúri bolǵan. Sol dástúrdi ustaǵan Jambyl osy asta:

Qas júırikti aıtamyn,

Shapqan saıyn órlegen.

Qas suńqardy aıtamyn

Alystan toıat tilegen... – dep, Sary­baıdy joqtap jyr aıtady. О́lgen kisiniń adamgershilik qasıetin, onyń erligin aıtyp jyrlaý ústinde Jambyl óziniń aqyndyq qabiletimen shákirt qana emes, ózindik úni, batyl oıy, semser tili bar, áleýmet júgin arqalaı alar úlken aqyn ekenin tanytady. Ári kóptegen aty áı­gili aqyndar jınalǵan osyndaı óreli top­tyń qatań synynan múdirmeı ótken Jambyl uly ustazdary aldynda esep bergendeı de bolady. Jambyldyń bul ónerine asqa jınalǵan basqa eldermen birge, ásirese aqyndar toby qatty rıza bolady. Súıinbaıdyń baýlyǵan shákirti ustazy­nan kem túspeıtinin túsingen aqyn­dar Jam­byldy Súıinbaımen qatar qadir tutady. Buryn:

Bolmasa aty shyqqan Súıinbaıyń,

Basqasyn qoıý kerek jyly jaýyp, – deıtin Qulmambet sııaqty asqaq aqyndar endi Jambylǵa bas ıedi, Súıinbaı aqyn­nyń tárbıelegen shákirti ustazynan kem tús­pegen aqyn bolǵanyn kóredi, onyń aqyn­dyq ónerine rıza bolyp, iri aqyn­dar qatarynda qabyldaıdy. Jam­byl­dyń taǵy bir qasıeti – aıtys­ta jeń­gen aqyn­darymen sońyra únemi syı­lasyp, dostasyp ketken. Olardyń ótkir de qymbatty, asyl sózderin, jeli­li jyrlaryn boıyna jınaı, úırene júr­gen. Tolyp jatqan ertegi, shejire, «Qoby­landy», «Qambar», «Er Tarǵyn», «Qozy Kórpesh» sııaqty ondaǵan dastandy sol aıtysqan zamandastarynan alyp qala­dy. Qyrǵyz aqyndarymen aıtysyp júrip, olardan «Manas» jyryn aıtýdy úırenedi. Ońtústikke kelgen saparynda «Myń bir túndi» áńgime etip, «Toty-nama», «Kóruǵly», «Er Shora» hıkaıalaryn da jyrlaıtyn bolǵan. Jambyl Baqty­baı aqynmen kezdesip, aıtqan bir óleńin­de:

Qazdaı qalqyp erinbeı,

О́leń terdim jasymnan.

Maıkót aqyn, Qulmambet,

Oryn berdi qasynan.

Maılyqoja, Qulynshaq,

Pirim edi bas urǵan, – deıdi. Jam­byldyń qansha izdenip, qansha úırenip, qandaı júırikterden úlgi alǵanyn, olardy súıe de, syılaı da bilgenine osy sóz­deriniń ózi dálel. Jambyl ózinen buryn ótken syndarly aqyndardyń synshyldyq úlgilerin damytyp, Abaımen úndese, ózine ǵana tán uly, ótkir satıra da týdyra bilgenin kóremiz. Jambyl aıtys aqyny bolyp júrip te mysqylshyl, ýytty óleńderdi tabanda jarq etkizip aıtyp tastaýǵa jastaı beıimdelgen aqyn. Onsyz aıtys aqyny bolý da qıyn. Áıt­se de qysqa-qysqa atylǵan oqtaı dál aı­tyl­ǵan onyń satıralyq óleńderi men bir­qaqpaılarynan aqynnyń keleshekte ádilet semserin silteı alatyndyǵyn kóre alamyz ári bul sýyrypsalmalyq óneriniń aıryqsha bir shoqtyǵy ekeni de daýsyz. Aqyn jazbaı tabanda aıtatyn bolǵandyqtan, onyń mundaı óleńderiniń de, dastandarynyń kópshiligi joǵalyp ketken syńaıly. Soǵan qaramastan, este saqtalyp, bizge jetken shyǵarmalaryna úńilsek, aqynnyń eńbekshi halyq ómirimen bite qaınasyp, birge óskenin, jýandar men obyrlardy, sheneýnik myrzalardy, satymsaq saýdagerlerdi aıamaı minegenin, bolashaq aqıyq aqynnyń ádildik úshin tynbaı kúres jolyna baǵyt alǵanyn kóremiz. Buǵan el aralaǵan saýdagerlerge aıtqan qysqa óleńi, «Qudaıbergen bolysqa bergen jaýaby», «Shaǵym», «Ákeme», «Jylqyshy», «Syrtyń bir sulý jan eken», «Qýǵyn», «Kedeı kúıi», «Sát saı­lanarda», «Móńke týraly», «Qalıǵa», «Kókim­ge», «Mámbetke» degen óleń­deri dálel.

 Jambyldy Jambyl etken onyń aıtystary. Sheneý óleńderindegi sııaqty aıtysta da Jambyl keıipkerleriniń obrazyn dál taýyp, ony zamana shyndyǵymen baılanystyra aıqyn minezdeıdi. Jam­byl aıtystarynyń ereksheligi de, halyq­t­yǵy da osynda. Sonymen qatar ol aıtys­ta qarsylas aqynyna qaradúrsin sózben jaýap qaıtaryp qana qoımaı, qar­sylasyna bergen árbir jaýaby uzaq sıýjetti óleń bolyp keletindigi. О́ziniń Qulmambetpen nemese Sarybaspen, Dos­maǵambetpen aıtystarynda da Jam­byl ózi ustanǵan baǵyttan taımaǵan. Ol qandaı aqyndarmen aıtyspasyn, óz rýy­nyń baılyǵyn, onyń ataqty baılaryn, bıi men moldasyn, bolysy men shon­jarlaryn maqtaǵan aqyn­darǵa áleýmet­tik ortasyn qarama-qarsy qoıyp, óz kóz­qarasyn ashyq bildire jyrlaıdy. Aıtysynyń berik arqaýy etip halyq­tyq oıdy, el qorǵaǵan erlerdi, olar­dyń joryqtaryn, este qalar erlik isterin uzaq etip, keleshek urpaq sanasyna sińisti bolsyn degendeı, árqaı­sysyn kishigirim dastanǵa laıyq sıýjet­pen, eldik ıdeıasyn kótere jyrlaıdy. Jambyl aıtysynyń qudiretti kúshi de, aıtystaǵy basty erek­she­­ligi de osy qasıetinde.

 Alǵashqyda Jambyldyń aıtystary salt jyrlaryna elikteý retinde jaryqqa shyqqan bolsa, HIH ǵasyrdyń 80-90 jyldary búkil qazaq aıtystaryna jańalyq túrinde, súre aıtys bolyp, epıkaly jyr dáre­jesine kóteriledi. Suranshy, Saýryq batyrlardy, Uly júz tarıhynyń ańyz- áńgimelerin dastandyq kólemde túıindep jyrlaıdy.

Qulmambetpen aıtysqanda onyń:

Adamdyqty aıt, erlikti aıt,

batyr­lyq­ty aıt,

El birligin saqtaǵan tatýlyqty aıt, – dep, Qulmambetten qadala talap etýiniń Jambyl aıtystarynda, onyń basqa da jyrlaryndaǵy sııaqty, halyqtyq kóz­qarasty bildiretin, ulttyq rýh, halyq­tyq múd­de aıqyndyǵynyń belgisi.

Jambyldyń shyǵarmashylyǵyn tutas­­taı qarastyryp, zerdeleı túsken saıyn aqyn shyǵarmashylyǵynyń taqyryp­­tyq-ıdeıalyq júıesi – usta­zy Súıinbaı jyr­laǵan júıeden aýytqy­maıtyny, sol izdi damytqandyǵy ańǵa­ry­lady. Bul – aqyn­nyń tarıhı taqy­ryp pen aıtystaǵy taqy­ryptyq jelisinen anyq ańǵarylady. Súıin­baı da keıingi kezde zerdelene bas­taǵan Kenesarynyń Jetisýǵa kelýin qup­taǵan, muny Súıinbaıdyń Qataǵanmen aıtysynan kóremiz.

Kenesary-Naýryzbaı,

Qahary qara daýyldaı.

Naýryzbaı tiri júrgende,

Dushpannyń ketken mazasy, – degen tolǵanysy Súıinbaıdyń Kenesary-Naýryzbaı bastaǵan ult-azattyq kúresin túsingeni, din tarıhy men eldik shejireni tereń biletindigin ańǵartady.

Eliniń, jeriniń tarıhyn bilgen jannyń sol tarıhty da jyrlamaǵy shart qoı. Bul taqyrypta da Jambyl Súıinbaı ustanǵan baǵyttan aınymaıdy. Súıinbaıdyń Qoqan bıligine qarsy jyrlaǵan «Zar jylatyp momyndy», «Datqalarǵa», «Úmbetálige», «Batyrlardy joqtaý» t.b. tolǵaý­larynyń zańdy jalǵasy retinde Jambyl da «Sadyrmekke at shapty», «Sarybaıǵa», «Ol zamandy maqtaman», «Taǵy bitti jańa kúı», «Shábdenge» óleń­­deri men «Otanymnyń batyrlary», «Meniń ómirim» tolǵaýlaryn shyǵar­dy. Uzaq ómir tájirıbesinen týǵan tolǵaý­lar men óleńder legi qordalana kele aqyn aıtystarynyń ólsheýsiz tamy­­zyǵyna aınalǵandyǵyn sezinemiz. Osy oı oramdaryn jınaqtaı kelgende Jam­byl­dyń qýatty týyndylarynyń maz­mun jelisi patshalyq Reseı jaýlaǵanǵa deıin­gi aralyqta, anyǵy Qoqan handyǵy dáýi­rindegi kezeńdegi oqıǵalardy sýret­tegeni ańǵarylady. Al Súıinbaıdyń búkil murasy Qoqan handyǵy dáýirinde týǵan deımiz. Jambyl shyǵarmashylyǵy Súıin­baı poezııasynyń zańdy jalǵasy desek, onda aqyn murasy tikeleı Qoqan han­dyǵy dáýirindegi ádebıetke qosylmaq. Munyń ózi aqyn murasyn keıingi tabyl­ǵan tarıhı derekter negizinde jańasha paıym­daýǵa jeteleri haq. 

Sattar О́MIRZAQOV,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent,

M.O.Áýezov atyndaǵy OQÝ, «Abaıtaný» ǵylymı ortalyǵynyń basshysy

Shymkent