Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021 jylǵy 25 aqpanda jer daýyna qatysty máselege núkte qoıǵanyn úlken tarıhı jetistik dep aıtar edim. Sebebi «jer jekemenshikte bolýy kerek» degen naryqtyq ekonomıkanyń quıtyrqy sharttaryna baǵynbaıtyn, jerdi satýdy anany satýmen teń kóretin arly el ekenimizdi dáleldeı bildik. Endigi kezekte jer reformalarynan týyndaıtyn ózgerister men tolyqtyrýlardyń tek qana halyq múddesine baǵyttalýyn qamtamasyz etýimiz qajet. Ol úshin Jer reformasy jónindegi komıssııa jumysynyń kún tártibine birneshe máseleni engizý kerek.
Birinshiden, jerdiń Qazaqstan azamattary úshin 49 jylǵa jalǵa berilýin bekitý qajet. Onymen qosa jalǵa alý quqyǵyn saqtaı otyryp, jerdiń atadan balaǵa mura bolyp qalýyn qamtamasyz etken jón jáne 49 jyl paıdalaný quqyǵy bitken soń sol jer paıdalanýshy nemese onyń urpaǵy ári qaraı paıdalanýǵa alý úshin basymdy quqyqqa ıe bolýy qajet. Ol úshin Jer kodeksiniń 37 men 97-baptaryn qaıta qaraý kerek.
Ekinshiden, jer sheteldikterge berilmesin dep dabyl qaǵyp júrgende, qazirgi jer paıdalanýshylardyń Qazaqstan rezıdenttiginen shyǵyp, shetel azamattyǵyn alyp jatqanyn baıqamaı qaldyq. О́kinishke qaraı, ondaı faktiler bar. Jaqyn arada tıisti materıaldardy komıssııa nazaryna usynamyz. Shetel azamattyǵyn alyp jatqandardyń qolda bar myńdaǵan gektar jer telimderin bankterge kepildikke qoıyp, qyrýar aqsha alyp, keıin qaıtara almaı shetelge qashyp ketpesine kim kepil? Sondyqtan keritartpalyqty qoıyp, tıisti mehanızmderdi qarastyrǵan abzal.
Úshinshiden, jerdi jalǵa alǵandardyń ashyq tizimi bolýy kerek. Tipti jer paıdalanýshy zańdy tulǵalardyń quryltaıshylarynyń kim ekenin, qaı jerdiń azamaty ekenin jerdiń naqty ıesi – halyq bilýi shart. Prezıdentimiz halyqqa jasaǵan sońǵy Joldaýynda «qoǵamdyq baqylaýdyń rólin kúsheıtý kerek» dep qadap aıtty. Sondyqtan «eldiń kózi – elý» degen prınsıpti jer máselesinde paıdalanýymyz kerek.
Tórtinshiden, jer – óndiristiń negizgi quraly. Aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn kóteretin de osy jer. Sondyqtan da aýyl sharýashylyǵy jerlerinen túsetin salyqty tórtinshi deńgeı bolyp esepteletin aýyl bıýdjetine tikeleı túsýin qarastyrý qajet. Qazirgi kezde aýyl bıýdjeti alty túrli salyqtan quralady. Alaıda onyń jıyntyǵy aýyl ákimderi apparatynyń bir aılyq jalaqysyn qamtamasyz etýge de jetpeıdi. Osyǵan oraı Jer reformalary aıasynda Salyq kodeksine de tıisti ózgerister engizý kerek dep esepteımin.
Besinshiden, aýdan ákimdikterindegi jer komıssııalaryn joıý qajet. Sıfrlandyrý qaryshtap turǵan zamanda korrýpsııaǵa da, adamı faktorǵa da jol joq. Jerdi jalǵa berý prosesi ádil ári jeńil bolýy kerek. Fermerlerdiń sıfrlandyrý salasynda tájirıbesi men biliktiligi az, sondyqtan sharýalardy tegin oqytýdy qolǵa alǵanymyz jón. Sonymen qatar jalǵa beriletin aýylsharýashylyq jerlerin, shabyndyq bolsyn, meıli jaıylym bolsyn, negizgi aktıv retinde qarastyryp, onyń kepildik baǵasyn eselep ósirý qajet. Bul sharýalardyń nesıe alý múmkindigin jeńildetetini sózsiz.
Bul – Qazaqstan fermerler qaýymdastyǵy kótergen máselelerdiń birsypyrasy. Jer máselesi týraly usynys daıyndaıtyn memlekettik komıssııa halyqtyń qoıyp otyrǵan talabyna kóńil bólip, ony bılikke qospasyz durys jetkizý mańyzdy.
Jıgýlı DAIRABAEV,
«Qazaqstan fermerleri qaýymdastyǵynyń» tóraǵasy