Shyǵys halyqtary Naýryz merekesin bes myń jyldan beri toılap kele jatqany týraly derekter bar. Tól merekemizdiń shyǵý tarıhyn bireýler parsy patshasy Jámshıdpen, biri Qydyr atamen, endi biri Út qubyjyǵymen baılanystyrady.
Qalaı desek te, Naýryz – qazaqtyń eskidegi turmys-saltymen tyǵyz baılanysyp jatqan shyn mánindegi ulttyq meıramy. Alash qaıratkeri Mirjaqyp Dýlatuly bul jaıynda: «Ulystyń uly kúni qazaqtan artyq qýanatyn el joq» deı kelip, «Malsyz qazaqtyń kúni bar ma? Sol malyn aman saqtaý úshin qysqy aıazda, yzǵyryq boranda beınet shegip, eńbek sińirip, malymen birge jatyp, birge turyp, birge júrip, birge yǵyp, qys qandaı qysylsa, jaz sondaı jazylatyn, jadyraıtyn, sharýashyl, eńbekshil qazaq qystyń ótkenine, jazdyń jetkenine qalaısha ózgelerden artyq qýanbasyn. Jazdyń basy jańa kún – Naýryzdy, qalaısha meıram etpesin?!» – dep túıindeıdi.
Jańa kúnniń, jańa tirshiliktiń bastaýyn bildiretin kóneden jetken ulyq merekemizdiń tarıhyn qazirgi ǵalymdar da eski turmys, ulttyq tanymmen tyǵyz baılanysta qarastyrady.
– Shyǵysta ǵylymnyń erte damyǵany belgili. Shyǵys ǵalymdary kún men túnniń teńeletin mezgilin naýryzdyń 21-inen 22-sine qaraǵan tún dep eseptegen. Ári qaraı kúnniń uzaqtyǵy arta túsedi. Osy ýaqytty jańa jyl keldi dep esepteıdi. Qazaqtar naýryzda uzyn saryǵa saqtaǵan súr etin asyp, naýryz kóje pisiredi. Uzyn sary dep otyrǵany bul – kúnniń uzarǵanynyń belgisi, kúnniń jylýy, shýaǵy artady, jańa tirshilik bastalady degen sóz. Mine, bizdiń Naýryz meıramy osyndaı kóne túrkilik túsiniktiń negizinde qalyptasqan, – deıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory Almasbek Ábsadyq.
Naýryz – san alýan ulysty jaqyndastyryp, tutastyratyn shynaıy jaqsylyq pen izgiliktiń, dostyq pen berekeniń meıramy. Naýryzǵa qatysty merekelik dástúrler – tarıhı tamyry bir musylman halyqtarynyń kóbine ortaq. Mysaly, belgili aıtysker aqyn Álpııa Ormanshına qazaqtar men tájikterdiń naýryz taǵamdaryn daıarlaýynda kóp uqsastyq baıqalatynyn aıtady.
– Áli esimde, kishkentaı kezimde bizdiń úıde eki qazan boldy. Eki pesh, ústinde taqtaı qaqpaǵy bar eki úlken qara qazan turatyn. Ekinshisi – nan salatyn qazan. Sodan bireýi úıindegi bıdaıyn ákeledi, bireýi aqtaǵan sógin, bireýi sútin ákep jatady. Jańaǵy úlken qara qazan sút pen sýǵa tolady. Oǵan tuz, saqtaǵan sary maılaryn, tary, arpa,bıdaı úsheýin qosyp salyp, qoıdyń qıymen bir qaınatyp alady da, otty báseńdetip, qazannyń qaqpaǵyn tas qyp jaýyp tastaıdy. Oshaqqa 21-kúni qoıǵan qazan, 22-kúni bir-aq ashylady. Ashyp qarasań, dámi til úıiretin kilkildegen bir tamaq shyǵady. «Apa, munyń aty ne?» desem, – Bul súmálák degen tamaq, – deıtin. Súmálák daıyn bolǵan soń, sharashalaryn qushaqtaǵan ár úıdiń kelinshekteri keledi, apam úlken nanqalaqpen tamaq salyp beredi. Kelinshekter onyń betin jaýyp, jyp-jyly qalpynda úılerine áketedi. Meniń anam súmálák pisirip jatqanda, kezinde myńbasy bolǵan Qosjan atamyzdyń Bıǵalı degen balasynyń Zııaqan degen áıeli boldy, ol kisini Dáý áje deıtinbiz, sol Dáý ájem bar, Burysh ájem bar – bári jabylyp, úlken eki qara qazanǵa naýryzkóje pisirip jatatyn. Bul naýryzkóje de jańaǵydaı úıdi-úıge bólinedi. Bizdiń úı úlken boldy, aýyl ájeleri tór bólmege jınalyp, búkil aýyldyń buzaýlaǵan sıyrynyń ýyzyn búıenge qatyryp ortaǵa qoıyp, naýryzkóje men súmáláktiń qalǵanyn ishetin, – deıdi Álpııa Ormanshına.
Endi aqynnyń bul sózin Qostanaıdaǵy «Sharq» ózbek-tájik ulttyq ortalyǵynyń jetekshisi Ergashvoı Holmetov aǵaıdyń sózimen salystyryp kóreıik.
– 20-naýryzda ájelerimiz, analarymyz, jeńgelerimiz – bári jınalyp kelige bıdaı túıip, ushyratyn. Odan keıin oǵan un, maı, et sııaqty jeti túrli taǵam qosyp qazanǵa salyp, azanǵa deıin pisiredi. Sol túni eshkim uıyqtamaıdy, syrnaı, tar, dýtar syndy shyǵystyń saz aspaptarynyń áýenimen óleń aıtyp, bı bılep naýryz shyraıyn asha túsedi. О́leńdi jasy úlken adam bastaıdy. Ara-arasynda qazandy aralastyryp turady. Tańerteń as daıyn bolǵan soń, qazannyń qaqpaǵyn ashyp, pıalaǵa salyp, adamdarǵa úlestiredi. Bul as súmálák dep atalady. Súmálákti bir ishken adam bir jyl boıy aýyrmaıdy eken. Bul astyń qalaı daıyndalatynyn óz kózimmen kórip, dámin tatqanmyn, súmáláktiń dámi, osy bizdiń bal bar ǵoı, odan da tátti bolady, – deıdi Ergashvoı aǵa.
Jalpy, Naýryz meıramynda ótetin oıyn-saýyq túrleri shyǵys elderiniń kóbinde uqsas bolyp keledi. Bul kóne mádenıeti bir tamyrdan sýsyndap jatqan halyqtar arasyndaǵy baýyrlastyqtyń dáleli.
Naýryz toıdyń bas taǵamy – naýryzkóje. Naýryzkóje – molshylyqtyń, yrys-berekeniń belgisi.
– Naýryzkóje – jeti qazynanyń belgisi. Kelesi jylǵy naýryzǵa deıin jeti qazynań ortaımasyn, búlinbesin degendi bildiredi. Naýryzkóje – birlik pen tatýlyqtyń belgisi, bereke-yrystyń basy. Naýryzda qardyń astynan qyltıyp búr jaryp shyǵatyn gúldi naýryzgúl dep ataıdy. Bul gúl – kóktemniń alǵashqy belgisi. Munyń syrtynda, qarataǵan degen qus bar. Bul – naýryz kelerden bir kún buryn ushyp keletin kóktemniń alǵashqy qusy. Meniń atam Qıraqaıdyń Ermaǵambeti degen kisi edi, 104-ke kelip qaıtty. Ol kisi kıiz úıdiń keregesin qaıyp, 62 ýyǵyn ıip, syqyrlaýyq esigin salyp, 97 jasqa deıin qoldan úı jasaıtyn. Sol atam: «Aý, qarataǵan kelipti ǵoı, qazan kóterińder!» dep otyratyn. Bizdiń atalarymyz qandaı qıyn kezeń, tar zamanda da naýryzdy toılaǵanyn qoımaǵan eken ǵoı. Keıin 1987 jyly naýryzǵa ruqsat berip, birinshi ret aıtys ótip, keremet toı boldy. Sonda áke-sheshelerimiz «Qudaı-aý, naýryzdy ashyq toılap, Ulys oń bolsyn! – dep daýystap aıtatyn kún de jetken eken-aý!» dep eńirep jylaǵan. Biz «Ne páli, naýryzǵa da jylaısyńdar ma?» – dep kúlgenbiz, sóıtsek onymyz beker eken. Naýryzdyń quny qymbat, qudireti kúshti ekenin eseıip, es jııa kele túsinip jatyrmyz ǵoı, – dedi aıtysker aqyn.
Qostanaı oblysy