Elordadaǵy №2 kópbeıindi qalalyq aýrýhanany múmkindikter mekeni desek esh qatelespeıtin tárizdimiz. О́ıtkeni munda qursaqtaǵy sharanany esepke alýdan bastap, ony týdyrý, aıy-kúni tolmaı dúnıe esigin ashsa baǵyp-qaǵyp, jetildirip, otbasyna oraltýmen qatar, eresek adamdardyń boıynda bolatyn barlyq aýrýdy emdeıtin bólimder jasaqtalǵan. Kópbeıindi degen ataýyna saı adamǵa qajetti medısınalyq qómektiń barlyǵy qamtylǵan. Keler kúnniń enshisinde aýrýhananyń pasıentterge jasaıtyn járdemi jaıynda birneshe maqala jazylady degen oıdamyz, al ázirge aı-kúni tolmaǵan 500 gramdyq shaqalaqty qolǵa ustaıtyndaı qalypqa keltirýmen qatar, jetilmeı týǵandyqtan ishki organdarda bolatyn kóptegen shalalyqtyń ózin emdep, sharanaǵa ómir, ata-ana, týǵan-týysqa qýanysh syılaıtyn tustaryn ózderińizge jetkizýge asyqtyq.
Tirshilik úshin taıtalas
Nurjan Jeldibaev – aýrýhanada 2012 jyly ashylǵan 3 aıǵa deıingi nárestelerde týa bitken túrli kemshilikterge operasııa jasaıtyn respýblıkadaǵy ázirge jalǵyz bólimsheniń meńgerýshisi. Jekelegen tósek oryn emes, mamandarmen qamtylǵan tutas bólimshege sharananyń jatqyzylýy ol ómirge kelmesten buryn-aq anyqtalatyn kórinedi. Qalaı deısiz be? Áıeldiń júkti bolýynyń alǵashqy kezeńinde túsirilgen ýltradybystyq zertteýde qursaqtaǵy balada qalypty jaǵdaıdan aýytqýshylyq baıqalady. Sol kezde zertteýshi dáriger men júktiliktiń barysyn qadaǵalaıtyn dáriger áıeldi osy bólimshege konsýltasııaǵa jiberedi. Mamandar qarap, bolashaqta bala densaýlyǵynda bolatyn týabitti aqaý týraly otbasymen aqyldasady. Túpkilikti sheshimdi ata-ana qabyldap, týýǵa táýekel etse, áıeldiń bosanýy tek osy aýrýhanada júzege asyrylady. О́ıtkeni onsyz da týǵannan aýrý balany kólikpen, tipti áýemen alyp kelýdiń ózi oǵan keri áserin tıgizedi.
– Al ana jatyry balaǵa esh zalal tıgizbeı tasymaldaýdyń eń tıimdi joly. Ári asa qymbat ýaqytty únemdeımiz. Akýsher-gınekologter 3-qabattaǵy týý blogynda bosandyryp jatqanda biz balany kútip turamyz, araǵa 40-50 mınýt salyp, sharanaǵa 2-qabattaǵy bizdiń bólimde operasııa ústelinde tıisti manıpýlıasııa jasalyp jatady. Alǵash ashylǵanda eki saǵat jumsaıtyn operasııany qazir 40 mınýtta oryndaımyz. Nárestelerdiń aǵzasyndaǵy aýytqýshylyqtyń túrleri de kóp, biraq biz oǵan mamandandyq. Keı balanyń boıynda isik bolsa, endi biriniń ishekteri jetilmeı, syrtqa shyǵatyn jeri joq, tuıyqtalyp qalady. Nemese búırek, nesep joldary, qan aınalymy, júıke júıeleri qalypty emes. Osyndaı tabıǵatynda jetilmeı qalǵan tusyn hırýrgııalyq jolmen jóndeýge týra keledi. Máselen, aı-kúni jetpeı týǵan balalarda tolyp jatqan kemshilikter bolady. 500 gramdyq shaqalaqqa operasııa arqyly sol kemisti toltyramyz. Jylyna 300-ge tarta sondaı balalardy osy aýrýhanada týdyryp, operasııasyn jasap, aýrýhananyń taǵy bir bólimshesinde 2 kıloǵa jetkizip jetildirip, úıge shyǵaryp, odan soń da osyndaǵy «Katamnez» ortalyǵy arqyly ári qaraıǵy damýyn qadaǵalaımyz, – deıdi klınıka dárigerleri.
Dáriger anestezıolog Jeńis Seıitqalıev pen Nurjan Jeldibaevpen áńgimeden biraz jaıǵa qanyqtyq.
– Biz ár ómir úshin kúresemiz. Al Batys Eýropada, Izraılde týardan buryn zertteýge mán berilip, aýyr patologııalary bar nárestelerdiń týýy shektelgen. Tek 1 kılodan asqan balalar úshin ǵana kúresedi, qalǵan ýaqytta múgedektiktiń aldyn alý maqsatynda júktilik qoldan toqtatylady. Árbir ata-ananyń nárestesin asyǵa kútetini aıan. Alaıda bizdiń otbasylarda júktilik bastalysymen dárigerge qaralý keıinge ysyrylyp qala beretini belgili. Negizinde aýyr patologııa bolatyndaı jaǵdaıda júktilikti 22-shi aptadan asyrmaı toqtatqan jón, al bizde áıelder ýaqytty ótkizip alady nemese «dárigerdiń aıtqanyndaı bolmas dep oılaǵan edik» deıdi. Eger bir mamanǵa senbeseńiz, ekinshi, úshinshi dárigerge qaralyńyz, al 22 aptadan keıin júktilikti toqtatýǵa dárigerdiń esh quqyǵy joq, – degen olar bolashaqta ishte jatqan sábıge operasııa jasaý josparymen de bólisti. Máselen, ishtegi julyn jaryǵy (Spina bifida) bar nárestege osy fertaldy hırýrgııa arqyly operasııa jasalady. Sol tárizdi birneshe patologııany ishte jatqanda-aq túzeýge bolady eken. Bul úshin anestezıologter balanyń sol ýaqytta qımyldamaýyn, aýyrsynbaýyn qamtamasyz etse, akýsher-gınekologter balany jatyrdan alyp shyǵyp, operasııa jasap bolǵan soń ornyna qaıta salady, sosyn balanyń damý úderisi ári qaraı júre beredi. Ázirge bul oıdyń júzege asýyna pandemııa qolbaılaý bolyp tur.
Ult sapasy – urpaq densaýlyǵynda
Ásııa Aǵdamova – №2 kópbeıindi qalalyq aýrýhananyń jetilmeı týǵan jáne patologııasy bar sharanalardy kıývez astynda asyrap, emdep baryp ata-anasyna beretin bólimniń dárigeri. Uzaq jylǵy tájirıbesimen bólisken ol babalarymyzdyń tabıǵatpen eteneligi sonshalyq, barlyǵyn baǵamdap, tabıǵattan tálim alyp úırene otyra jetilgenin aıta kele: – Bólimshemiz 30 balaǵa laıyqtalǵan. Biraq bos oryn bolmaıdy, keıde 40-tan asyp ketedi. Al eger bos orynnyń bolýyna qol jetkizsek, onda ultymyzdyń bolashaǵyn oılap, baýyr eti balasynyń saýlyǵyna, óz jaıyna durys qaraı alatyn jaǵdaıǵa kóterilgenimiz der edim. О́kinishke qaraı, jetilmeı týǵan nemese ishten týa aýyrǵan nárestelerdiń anasynan anamnez jınaı otyryp, onyń óz densaýlyǵyna durys mán bermegenin kóresiń. Qatarynan birneshe ret túsik tastaǵanda emdelýdiń ornyna qaıtadan bala kóterip, 500 gramm shaqalaq týady. Qazir ult densaýlyǵy men bolashaǵyna qatty alańdaımyn. О́ıtkeni bizde júktiliktiń, ómirge urpaq ákelýdiń mádenıeti jetkiliksiz. Bólimshede kıývezdiń astynda shaqalaqqa týra jatyrda jatqandaı jaǵdaı jasaımyz. Balany týra sonda jatqandaı qarańǵylyqta, belgili bir ylǵaldylyq pen jylylyqta ustaımyz. Biraq báribir ol ana qursaǵy emes. Sondyqtan analarǵa balaǵa sútti saýyp, ózińiz jıi qasynda bolyńyz deımiz. Sebebi balaǵa ananyń mıkroflorasyna úırenýi mańyzdy, áıtpegende úıge shyqqanda aýrýhananyń sterıldi aýasyna úırengen náreste tez aýyrady. Sosyn qandaı ǵajap degen jasandy qospa ana sútin almastyra almaıdy. Men analarǵa «Sıyrdyń sútine úıretpeńizder, ol buzaýǵa arnalǵan, al ananyń sútiniń ereksheligi sonda – jetilmeı bala týǵan áıeldiń súti de soǵan laıyqtalǵan, sol ýaqytqa qajetti mıkroelementter tek óz anasynyń sútinde bolady. Bizdiń halyq ana sútine eń jaqyn bıe súti ekenin bilgen. Biraq ol tez buzylady, saqtaýy qıyn jáne halyqtyń ańǵarympazdyǵy sondaı, qulynshaqtyń enesin jıi embese jetilmeıtinin bilip, saýynnyń da arasyn jıi etken. Al buzaýǵa tańerteń bir, keshke bir emgeni jetkilikti. Adamnyń óz jaratylysynan artyq oılastyrylǵan eshnárse joq, óz tabıǵatyńdy tanyp, sony jaqsartýǵa umtyl» deımin.
Bizdiń elimiz DDU usynymdary boıynsha 500 gramm shaqalaq úshin kúresti jolǵa qoıǵan. Árıne kúresken jón, alaıda endi 10-20 jylda múgedekteri kóp ultqa aınalyp ketpeımiz be dep qorqamyn. Máselen, Saýdııa memleketinde eldiń eń joǵarǵy dinı basshylyǵy qursaqtaǵy balada kinárat bolsa «Ulttyń bolashaǵy úshin, ult saýlyǵy jolynda balany aldyrýǵa ruqsat. Bul kúnáni ult bolyp kóterip, sol úshin qudaıdan keshirim surap duǵa etemiz» dep pátýa jazyp beredi. Qanshama bala osy kıývezderde jatyp, kúni-túni qaraýdyń arqasynda 2 kıloǵa jetip, otbastaryna oraldy. Maǵan áke-shesheler: «Sizdiń uzaq jylǵy tájirıbeńizde osyndaı jaǵdaı kezikti me?» dep suraıdy. Al shynynda ár aǵza ózinshe bólek álem, bir aýrý ekinshi bireýde dál solaı qaıtalanbaıdy. Osy jyldar ishinde alaqandaı ǵana qansha bala aldymyzdan ótti. Olardyń aty-jónderin umytyp qalýymyz múmkin, al biraq neshe jyldan keıin kezigip aýrý tarıhyn aıtqanda ol balanyń qalaı jetilgenin aıtyp saırap qoıa beresiń. Sebebi árbir jaǵdaı kóńilińde jattalyp, sanańda qattalyp jatyr. Eshqaısysyn umyta almaısyń. Bir jaqsysy, elimizde qazir aı-kúni jetpeı týǵan balalardyń ósýin qadaǵalaıtyn katamnez ortalyqtary ashyldy, sol arqyly balalardy múgedek etpeı alyp shyǵýǵa dárigerler men ata-analar birigip kóp jumys atqarýda. Alaıda jalpy el boıynsha júktilikke durystap mán berip, bala kóterýdiń mádenıetin jetildirý óte mańyzdy. Sebebi onyń artynda ult bolashaǵy men sapasy jatyr, dep oı tolǵaıdy dáriger.
Katamnezden qatarǵa qosylǵandar
Aýrýhanada Katamnez jáne ońaltý bólimshesi 2019 jyldan jumys isteıdi eken. Jetilmeı týǵandardy ońaltýǵa qajet tutas mamandar júıesi bar bólimsheniń meńgerýshisi Laýra Qandalaqova bala aǵzasynyń alǵashqy jylǵy jetilýge jumsalatyn qýatynyń eshbir kezeńmen salystyrýǵa kelmeıtinin alǵa tartty. Alǵashqyda osy baı rezervti múmkindiginshe paıdalanyp, ony durys baǵyttaý sábıdi keleshekte múgedek bolyp qalýdan saqtaıdy. Sondyqtan ár shala týǵan balasy bar ata-ana osy múmkindikti áste esten shyǵarmaýy tıis. Ol úsh jasqa deıin de ájeptáýir deńgeıde bolady, biraq týǵannan 1 jasqa deıingi ýaqyt eń mańyzdysy, áıtpegende, sábı sal bolyp qalýy da múmkin. 25-26 aptada týǵan balaǵa neǵurlym kóbirek kóńil bólip, túrli aýrýdyń aldyn alýdy oılastyrý asa mańyzdy. Buryn balany ońaltý bólimshelerine 1 jasqa tolǵanda baryp jiberetin. Al qazir bul ustanym túbegeıli ózgerýde. О́ıtkeni 1 jasqa deıingi árbir kún qymbat. Sosyn buryn shala týǵan shaqalaqqa ýqalap massaj jasaýdy 5 kılodan asqanda jasaıtyn. Qazir olaı emes, náreste 3,5 kılo bolǵanda bastaıdy. Sonyń nátıjesinde bulshyq etteriniń jıyrylýy, jazylýy qalypqa túsedi. Bıologııalyq belsendi núktelerdi oıatý, aǵzany jetilýge jumyldyrý óte mańyzdy ekenin aıtqan Laýra Jumabekqyzy túrli mamandardyń birigip qımyldaýy arqyly balalardyń qatarǵa qosylýyn kórýdiń qanshalyqty qýanysh ekenin aıtýǵa sóz tappaıdy. Mysaly, jetilmeı týǵan balalarda jutý, emý qabileti kemshin keledi. Bul jaǵdaıda logoped-defektolog arnaıy massajyn jasap, fýnksııalardy retke keltirýge kóp eńbek sińiredi.
Jetilmeı týǵan balany qatarǵa qosýda ár mamannyń jumysynyń máni zor, qorektendirý men jýyndyrý, uıyqtatý men qaı jaq qyryna jatýyn da qadaǵalaýdyń mánisi zor. Dárýmender berý, apparattyq fızıoterapııa, ózge de qajetti dúnıelerdi keshendi qaraýdyń nátıjesinde óz qatarlastaryn qýyp jetken balalarymyz kóp. Bizge solardyń árqaısysyn kórý kóp qýanysh syılaıdy, deıdi №2 kópbeıindi qalalyq aýrýhanada ár ómir úshin kúresip júrgen dárigerler qaýymy.