Tól ónerdi tórge ozdyrǵan Táýelsizdik

Betburysqa toly beles

О́ńir mádenıetiniń ulttyq qun­dylyqtarǵa betburys kezeńi táýelsizdik jyldary ǵana bastaldy. Mysaly, el irgesi bekip, qolymyz óz aýzymyzǵa jete bastaǵan jyldary Qostanaıda buryn-sońdy bolmaǵan dástúrli óner ujymdary qurylyp, ustyny erek ulttyq teatr paıda boldy. Osy oraıda, oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Erlan Qalmaqovpen áńgimelese otyryp, táýelsizdikpen tel órilgen tól ónerdiń qalyptasýyna sholý jasap, jalpy óńir mádenıetiniń ótkeni men búginine otyz jyldyq tarıhtyń belesti bıiginen zer salyp kórdik.

Búginde Qostanaı oblysynda 600-den astam mádenıet nysany bar. Onyń ishinde halyqqa mádenı qyzmet kórsetetin 277 uıym, 355 kitaphana, 10 mýzeı, 5 kınoteatr, 4 dramalyq teatr, 1 fılarmonııa jumys isteıdi.

– Búgingi kúnniń bıiginen qaraǵanda, bári jaqsy, bári keremet dep aıta salýǵa bolatyn edi. Biraq tarıhymyzdyń osy bir belesindegi qıyndyqtardy umytyp ketýdiń jóni joq. О́ıtkeni el táýelsizdiginiń alǵashqy onjyldyǵy ishinde, eki myńynshy jyldarǵa deıin ekonomıkalyq ahýalǵa, óndiristik sa­ladaǵy qaıta qurýlarǵa baılanysty mádenıet salasy kenjelep qalǵany ótirik emes. Biraq Elbasy Nursultan Nazarbaev 2000 jyldy «Mádenıetti qol­daý jyly» dep bekitkennen keıin tek Qostanaı oblysynda ǵana emes, jalpy Qazaqstanda mádenıet salasynda úlken bir serpilis bastaldy. Osy jyldary turalap qalǵan Mádenıet úıleri, mýzeıler men kitaphanalar jańasha tynys ala bastady. Bul jerde aıta ketetin bir másele, óńirdegi mádenıet jelisiniń saqtalyp qalýyna sol kezdegi jergilikti mádenıet salasynyń qyzmetkerleri, qazirgi ardagerlerimiz erekshe úles qos­ty. Birinshiden, táýelsizdik jyldary biz ulttyq qundylyqtarymyzǵa betburys jasadyq. Ulttyq ónerdiń basy-qasynda júrgen azamattarymyz tanyla bas­tady. Buryn oblys ortalyǵynyń ózinde ulttyq orkestr qurý arman bolyp kelse, táýelsizdik jyldary jer-jerde kóptegen ulttyq baǵyttaǵy jańa shyǵarmashylyq ujymdar, ansamblder men orkestrler paıda boldy. Búginde oblystaǵy aýdan-qalanyń barlyǵynda derlik qazaq ult aspaptarynyń ne orkestri, ne ansambli jumys isteıdi. Sondaı-aq barlyq óńirde ulttyq bı ujymdary bar. Táýelsizdiktiń mádenıet salasyndaǵy eń alǵashqy úlken jetistigi de – bizdiń ulttyq ónerimizdiń dástúrlerinen qol úzbeı qaıta qaýyshýymyz, – dedi Erlan Bolatuly.

Qaı salanyń bolsyn nasıhattalýy, qalyptasyp, damyp, órken jaıýy eń birinshi kezekte mamanǵa baılanysty. Elimiz táýelsizdik alǵan toqsanynshy jyldary Qostanaıǵa Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııany, basqa da aıtýly óner ordalaryn támamdaǵan jas mamandar jumysqa tartyla bastady. Sol jyldary óńirge kel­gen Abaı Ámirhanov, Nazymbek Mol­dahmetov, Batyrbek Baı­nazar, Manapbek Qadyrov bastaǵan óner­pazdar shoǵyry ózderimen birge dástúrli ónerimizge iz salatyn jańa lep, jańa izde­nister ala keldi.

Árıne ózge ulttardyń basymdyǵy baıqalatyn óńirde ulttyq ónerdiń birden kósh bastap ketýi qıyn. Biraq sonyń ózinde osy azamattardyń arqasynda «Mıras», «Aqjeleń» ansamblderi, keıin 2000 jyldary oblystyq fılar­monııanyń janynan ult aspaptary orkestri quryldy. Osynyń barlyǵy oblystaǵy ulttyq ónerdiń nasıhattalýyna baǵyttalǵan jumystardyń aıqyn kórinisi edi.

Búginde Qostanaı oblysyndaǵy aýyl­dyq eldi mekenderde 200-ge jýyq Mádenıet úıi, 300-den astam kitaphana jumys istep tur. Árıne, bul bir qa­raǵanda qurǵaq sıfr sııaqty bolyp kórinýi múmkin, biraq munyń astarynda úlken maǵyna jatyr. Aýylda saqtalyp qalǵan ár klýb nemese kitaphana – sol aýyldaǵy aǵaıynǵa rýhanı azyq beretin orda. Qazir eldi úlken ıdeologııalyq maqsatqa jumyldyrǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasy aıasynda júzege asyrylyp jatqan aýqymdy sharalardyń bir salasy osy aýyl kitaphanalary arqyly óskeleń urpaqqa nasıhattalyp, oń nátıje kórsetip jatyr deýge bolady. Al aýyl klýbtarynyń ishinde jastar men balalarǵa arnalǵan túrli úıirmeler jumys isteıdi.

– Biz búgingi tańda árbir aýyldaǵy mádenı oshaqtardy mamanmen qamtı aldyq. Buǵan aýyldyq mekender arqa súıeıtin kásiporyndar men sharý­shylyqtar da úlken úles qosyp otyr. Tobyl-Torǵaı óńirinde ózderiniń mańa­ıyndaǵy mádenıet, bilim oshaqtary men kitap­hanalardy, basqa da áleýmettik nysandardy qamqorlyǵyna alǵan sha­rýashylyqtar barshylyq. Buǵan mysal retinde Qazaqstannyń eńbek eri Borıs Knıazev qamqorlyǵyna alyp otyrǵan Qamysty aýdanyna qarasty Altynsarın aýylyndaǵy Mádenıet úıi men mýzeıdi aıtýǵa bolady. Sol sııaqty Harkov aýylyndaǵy Mádenıet úıin Qazaqstannyń eńbek eri Saıran Buqanov aǵamyz tolyǵymen qamqorlyǵyna alyp otyr. Aldyńǵy jyly belgili kásipker Marat Qudaıqulov «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Qarabatyr aýylyndaǵy klýbty tolyqtaı kúrdeli jóndeýden ótkizip, el ıgiligine paıdalanýǵa berdi. Qazir bul mádenıet oshaǵy tek konserttik sharalar ótkizýmen ǵana qoımaı, soǵan qosa jastar bas qosyp bılıard uryp, tennıs oınaıtyn, bı keshterin ótkizetin oıyn-saýyq ortalyǵyna aınaldy. Qazir bul jerde Qyzylorda oblysynan kelgen mamandar túrli úıirmeler uıymdastyryp, jumys istep jatyr. Osynyń bári shaǵyn bir aýyldyń mádenıetin kádimgideı jandandyryp otyrǵan nysandar, – dedi oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy.

Sońǵy jyldary oblysta respýblı­kalyq, halyqaralyq deńgeıdegi iri óner baıqaýlary men forýmdar ótkizý dástúrge aınaldy. Mundaı aýqymdy sharalardy uıymdastyrýǵa 2019 jyly oblysqa jumys saparymen kelgen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen ashylǵan Jas­tar saraıy múmkindik berip otyr. Demeýshilerdiń qarajatymen aınalasy at shaptyrymdaı kórneki orynda boı kótergen eńseli nysannyń buryn-sońdy bolmaǵan myń oryndyq konsert zaly bar. Mundaı zal óńirde táýelsizdik alǵanǵa deıin bolǵan joq. Qazir munda oblystyq fılarmonııa ujymy jumys istep jatyr. Konsert zaly ozyq úlgidegi zamanaýı tehnologııa­men, eń sońǵy úlgidegi jaryq, dybys quraldarymen tolyq jabdyqtalǵan.

О́ńirde 15-16 jyldan beri qalyp­tasyp qalǵan aıtýly jobanyń biri – «Altyn mıkrofon» baıqaýy. Bir qaraǵanda, balalar baıqaýynda turǵan ne bar degen túsinik týýy múmkin. Qazir balalarǵa arnalǵan baıqaýlar óte kóp. Ásirese, jeke ujym, jekele­gen azamattar uıymdastyratyn kom­mersııalyq maqsattaǵy baıqaýlar jıi­lep ketkeni belgili. Balany ákelesiz de baıqaýǵa jarnasyn qosyp beresiz, uıymdastyrýshylar balalardy jas ereksheligine qaraı top-topqa bólip, baıqaý sońynda óner kórsetken balǵyndardyń basym bóligi bir-bir japy­raq qaǵazǵa ıe bolyp, laýreat atanyp, dán rıza bolyp qaıtady. Bul – búgingi kúnniń shyndyǵy. Al «Altyn mıkrofonnyń» talaby basqasha, birin­shiden, halyqaralyq deńgeıde ótetin kezeńge eń talantty degen balalardy iriktep alý úshin oblystyq kezeńdi biz ózimiz bólek ótkizemiz. Osy oblystyq kezeńge qatysqysy keletin ár-túrli jas­taǵy balǵyndardyń sany ádette 150-diń ústine shyǵyp ketedi.

Bul baıqaýǵa bir sheti Bolgarııa, Lıtva, Italııa sııaqty Eýropa mem­leketteriniń ókilderi qatysady. Al qazylar alqasynyń quramyna Batys­ta moıyndalǵan, bilikti mamandar shaqyrtylady. Munda qoıy­latyn basty talap – olar soqa basymen kelip baıqaýǵa tórelik jasap qana ketpeıdi, árqaısysy ózderimen birge óz elindegi talantty balalardyń Tobyl jaǵalaýynda ótetin baıqaýǵa qatysýyna yqpal etip, qoldaý kórsetedi. Sondyqtan «Altyn mıkrofonnyń» deńgeıi áldeqaıda joǵary, kishkentaı talapkerlerdiń arasynda naǵyz úlken óner básekesi ótedi. Búginde elimizdiń úlken sahnalarynda óner kórsetip júrgen Qostanaı óńiriniń talanttary osy baıqaýdan shyńdalyp shyqqan. Sondyqtan bul baıqaýdy kádim­gideı nátıjesin, jemisin bergen óner mektebi dep aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Mysaly, keshegi «Slavıan bazarynda» top jarǵan Ámire – Ernar Sadyrbaev – osy baıqaýdan ósip shyqqan bala. Iá bolmasa, búgingi Abaı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń beldi solısi Balýan Berkenov te osy «Altyn mıkrofon» baıqaýynan ósip shyq­qan ánshi. Nemese qazirgi jastardyń súıikti ánshisi Batyrhan Málikov te osy baıqaýdan tárbıelenip shyqqan.

– Qazir túrli ımıdjdik sharalarǵa shyǵyndalmaý týraly durys másele kóterilip júr. Biraq ánniń de estisi bar, eseri bar degen sııaqty árbir is-sharanyń óziniń alyp júretin júgi bolady. Mysaly, biz osy sońǵy eki-úsh jyldyń kóleminde halyqaralyq dırıjerler forýmyn ótkizip kele jatyrmyz. Forým barysynda óńirge myqty dırıjerler kelip, bir apta boıy qazaq orkestri, orys orkestri jáne kameralyq orkestr bar – bizdiń osyndaǵy úsh orkestr­men bir apta boıy jumys júrgizedi. Nátıjesinde, bizdiń orkestrlerdiń repertýary tolyǵady, kásibı deńgeıi ósedi. Sodan keıin úsh kún boıy elge jaqsy bir konserttik baǵdarlamalardy usynady. Bul bir forýmnyń bir jylǵa azyq bolatyn júgi bar. Endi bir úlken jobamyz – osy óńirden shyqqan, biraq qazir esimderi umytylyp bara jatqan, bolmasa nasıhattalmaı jatqan óner tulǵalaryn eske alý. Tobyl-Torǵaı óńirindegi dástúrli án óneri týraly aıtqanda, eń aldymen, Nurjan Naýshabaevtyń esimi tilimizge oralady. Bıyl biz Nurjan atamyzdyń atyndaǵy respýblıkalyq deńgeıdegi dástúrli ánshiler baıqaýyn ekinshi ret ótkizgeli otyrmyz. Bul baıqaýǵa qaty­sýshylar ózderiniń ánderimen qosa, Nur­jan shyǵarmalarynyń birin oryndaýy tıis. Bul Nurjan ánderiniń, sondaı-aq osy óńirde ómir súrgen dástúrli án óneri ókilderi shyǵarmalarynyń elimizdiń ózge aımaqtarynda nasıhattalýyna múmkindik beredi. Bastamasy jaman emes, ótken baıqaýda syrttan kelgen ónerpazdar júldeli oryndardan kórinip, ózderiniń án qor­jynyn Nurjan atamyzdyń týyndylarymen tolyqtyrdy. Bul Nurjan Naýshabaevtyń murasyn nasıhattaýdyń jaqsy bir joly dep bilemiz, – dedi Erlan Qalmaqov.

Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń «Uly dalanyń jeti qyry»­ maqalasy aıasynda dúnıege kelgen Qyz­ǵal­daqtar festıvaliniń de orny bólek. Torǵaı, Naýyrzym atyrabyndaǵy qyzǵal­daqtar Qyzyl kitapqa engen. «Sony biz nege kórsete almaımyz, nege dáripteı almaımyz degen áńgime boldy. Soǵan baılanysty aldyńǵy jyly Qyzǵaldaqtar festıvalin ótkizdik. Qazir bul jobamyz karantındik shekteýlerge baılanysty kesheýildeńkirep qaldy. Festıvaldyń negizgi maqsaty  – Tobyl-Torǵaı óńirindegi tabıǵattyń ásemdigin, darhan dalanyń erte kóktemdegi kerim kelbetin kórsetý, sol arqyly el ishindegi ánshi-kúıshilerdi, qolóner sheberleriniń eńbegin nasıhattaý» – deıdi bul jóninde basqarma basshysy. О́tken festıval Amangeldi aýdanynda uıymdastyrylyp, bir aýdannan 500 dombyrashy shyǵyp, kúı oryndady. Araǵa jyl salyp baryp ulttyq ónerdi nasıhattap júrgen aýyl ónerpazdary men qaladaǵy kásibı ánshi-kúıshilerdiń basyn qosatyn óner merekesi aldaǵy ýaqytta áli de jalǵasa bermek.

Erlan Qalmaqovtyń pikirinshe, sońǵy otyz jyl ishinde óńir mádenıetinde oryn alǵan eń eleýli oqıǵalardyń biri – «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheńberinde Keıki Kókembaıulynyń bas súıeginiń elge qaıtarylýy men batyr kesenesiniń salynýy. «Bir óńirdiń ǵana emes, búkil eldiń rýhyn kótergen bul oqıǵa – táýelsizdiktiń úlken jetistigi», – dedi basqarma basshysy.

Elbasy ashqan qazaq teatry

Qostanaıda 100 jyldyq tarıhy bar orys teatry bar. О́ńirde eki my­ńynshy jylǵa deıin qazaq teatry múlde bolǵan emes. Jalpy qazaqtyń ulttyq teatrynyń irgetasyn qalasqan Elýbaı О́mirzaqov, Seráli Qojamqulov syndy birtýar tulǵalardy týdyrǵan Tobyl topyraǵynda qazaq teatrynyń bolmaýy úlken olqylyq edi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin aınalasy on shaqty jyldyń ishinde Arqalyqtaǵy Torǵaı teatrynyń trýppasy negizinde Qostanaıda tuńǵysh qazaq drama teatry ashyldy.

– Teatr ashý jumysyn О́mirzaq Shókeev aınaldyrǵan jarty jyl ishinde uıymdastyryp, sol kezdegi mádenıet basqarmasynyń basshysy Rıma Ǵaısenova júrgizip, júıelep otyrǵan. Erekshe bir atap ótetin jaıt, Tobyl óńirindegi tuńǵysh teatrdyń ashylýyna Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ózi qatysyp, teatrǵa kór­nekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ilııas Omarovtyń esimin berý týraly usynys aıtqan eken. Sondyqtan bul teatrdy biz Elbasynyń ózi ashqan úlken tarıhı oqıǵa dep bilemiz. Teatr ashyla salysymen Tuńǵyshbaı Jamanqulov aǵamyz óziniń bir klasyn tolyǵymen Qostanaıǵa alyp keldi. Sodan búginde teatr basqaryp otyrǵan Álimhan Myrzahan ǵana qalyp otyr. Olardyń ishinde Azamat Satybaldy da boldy. Sondaı úlken izdenispen, ha­lyqtyń ystyq yqylasymen ashylǵan teatrdyń jıyrma jyldyq belesinde biz Qostanaıda kádimgideı úlken óner ordasynyń qalyptasqanyn sezindik. Pandemııa ýaqytynda bizdiń birde-bir teatry­myz óziniń shyǵarmashylyq ju­mysyn bir kúnge de toqtatqan joq. Kó­rermenmen baılanys bolma­sa da, kún­delikti jumys júrgizip, jos­­par­lanǵan spek­t­aklderin daıyn­dap shy­ǵar­dy. Ár teatrda keminde 4-5 qoıy­lymnyń premerasy daıyn tur­dy. Teatrlarǵa ruqsat berilgennen keıin premeralardyń birinen keıin biri ótýiniń sebebi sol. Bylaısha aıt­qan­da, qazany qaınap, pisip turǵan dú­nıeni úlken saǵynyshpen qaýyshqan kó­rer­menderimizge usynyp jatyrmyz, – dedi mádenıet basqarmasynyń basshysy.

I.Omarov atyndaǵy Qostanaı qa­zaq teatrynyń jıyrma jyldyǵy aıa­synda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qol­daýymen bes birdeı teatr qyzmetkeri máde­nıet salasynyń úzdigi atandy. Muny, bir jaǵynan, ulttyq teatrǵa degen qurmettiń kórinisi desek, ekinshi jaǵy­nan qostanaılyq ártisterdiń kásibı tur­ǵy­dan moıyndalǵanynyń belgisi dep qaraýǵa bolady. О́ıtkeni marapatqa ıe bol­ǵan ártisterdiń qaı-qaısysy da ózindik orny bar, kórermender tarapynan óz baǵasyn alǵan kásibı ónerpazdar. Taıaýda ǵana ótken «О́telmegen paryz» premerasynda basty rólde oınaǵan Azamat Shúkeev pen Oljas Begaıdarovtyń sahnadaǵy sheberlikteri – osynyń dáleli.

Ybyraıdyń mereıtoıy – bir kúndik ysyrap emes

Oblysta uly aǵartýshynyń 180 jyldyǵyn atap ótýge baǵyttalǵan jumystar byltyrdan beri júrip jatyr. 2020 jyldyń jazynda uly aǵartýshynyń mereıtoıyna baılanys­ty oblystyq deńgeıde aýqymdy jos­par ázirlenip, bekitildi. Byltyr oblys ortalyǵynda ashylǵan Ybyraı eskertkishin mereıtoıdyń basy dep aıtýǵa bolady. «Buǵan deıin ornatylǵan eskertkishter kórkemdigi, ustyny ja­ǵynan kemshindeý bolǵany belgili. Biz osy olqylyqtyń ornyn toltyrdyq. Birinshiden, jańa es­kert­kishtiń qazirgi turǵan ornyn tańdap alý da óte sátti boldy. Bir ja­ǵynda – kitaphana, ekin­shi jaǵynda – Ahmet Baıtursynov atyn­daǵy ýnıversıtet, qarsy aldynda Syrbaı Máýlenov esimin ıelengen mek­tep ornalasqan. Eskertkishtiń ózi Altynsarın kóshesiniń boıynda tur, onyń ústinde ortalyq saıabaqtaǵy demalys oryndaryna kelgen turǵyndar bul eskertkishke soqpaı óte almaıdy. Muny mereıtoıdyń bas­tamasy deýge bolady. Toıdyń deńgeıin bireý aspen, bireý at-shapanmen ólsheıdi, bizde mundaı maqsat joq, óıtkeni bul mereıtoı birkúndik ysyrap emes, bul keshendi is-shara. Ybyraıdyń týǵan jerinen bastap, onyń júrip ótken joly, iz qaldyrǵan jerlerdi, ashqan mektepteri men mol murasyn qamqorlyqqa alý máselesine birinshi kezekte mán berilip otyr. Yby­raıdyń týǵan jeri – Mezgildegi Omar qu­dyǵy qalpyna keltirilip, basyna bel­gitas qoıylyp, kıeli nysandardyń tizimine engizildi. 2017 jyly «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aıasynda Ybyraı kesenesi qaıta jańǵyrtyldy. Bul da úlken jumys, óıtkeni kezinde zamannyń aǵymyna baılanysty kútimsiz qalǵan nysan qazir osy óńirge kelgen kóptegen azamattar arnaıy baryp, taǵzym jasaıtyn kıeli orynǵa aınaldy. Sondaı-aq bıyl oblys ákimi Ar­hımed Muhambetov Ybyraıdyń esimi berilgen bilim mekemeleri men mýzeı­lerdi qamqorlyqqa alý týraly tapsyr­ma berdi. Bul baǵyttaǵy jumystar jyl boıy jalǵasatyn bolady. Byltyr Altynsarın kóshesin jóndeý jumystary aıaqtaldy. Kóshe boıyna ornalasqan 14 kóp qabatty turǵyn úıdiń syrty men shatyry tolyqtaı jańartyldy. Bul sharýa da bıyl jalǵasyn tabady. Eń mańyzdy jumystardyń biri – Ybyraıdyń murasyn nasıhattaý. Ult­tyq arnada bıylǵy jyldyń betashar derekti fılmi «Ustaz» degen at­pen efırge jol tartty. Bul jobany elimizge belgili telejýrnalıst Dar­han Ábdik usynǵan edi. Bul fılmge osy óńirdegi zııaly qaýym ókilderi de suh­bat berip, aralasty. Muny ybyraıtaný salasyna jańa betburys ákeletin súıek­ti teletýyndy dep bilemin. О́ıtkeni munda Ybyraıdyń ustazdyq qyzmetine, qaıratkerligine baılanysty buǵan deıin mán berilmegen, buryn baıqalmaǵan jańa derekter berilip, tyń paıymdar jasalady. Bul da bizdiń osy mereıtoı aıasynda jasaǵan úlken bir jumysymyz, – dedi E.Qalmaqov.

Mádenıet basqarmasy basshysynyń aıtýynsha, óńirde bıylǵy mereıtoılyq is-sharalar pysyqtalyp jatyr. Onyń ishinde ǵylymı konferensııalar, kór­meler, ózge de tanymdyq sharalar bar. Aldaǵy ýaqytta ótetin «Jas tulpar» oqýshylar aıtysy da Ybyraı toıynyń aıasynda uıymdastyrylady.

Qostanaı oblysy