«Meniń atym Qoja»: avtorlar men keıipkerler taǵdyry

Fılm ekranǵa shyǵa salysy­men, synnyń astynda qalǵanyn keıin es bilgen kezde sezip júrdi. «Qazaq­fılmge» Nurlan Sanjarǵa, ózge keıipkerlerdiń atyna jazylǵan hattardy poshtashylar qappen tasypty. Sultan – M.Kókenov, Janar – G.Qurabaeva, Jantas – E.Qurmashev qazaq kınosy kóginde jarq etti de joq boldy. Kıno arqyly KSRO emes, Eýropa men Batys elderine tanymal bolǵan balalar túsirilim bitken soń bir-birimen kezdespegen. Bir-birin izdemepti de. Sebebi belgisiz. Belgilisi – Sultan – Marat medısına ınstıtýtynda oqyp júrgende belgisiz jaǵdaıda qaza bolsa, Jantas – Erlan aıdyń-kúnniń amanynda jo­ǵalyp ketti. Jantas pen Qojanyń júregin jaýlap alǵan Janar sulý – Gúlnar Qurabaeva múldem basqa salaǵa ketti. Kórermenderiniń sanasynda Gollıvýdtyń juldyzdaryna tán tisi jáne kúlkisimen tańbalanyp qalǵan kishkentaı juldyz mektepte, keıin joǵary oqýy oryndarynda oqyp júrgen kezinde de jan-jaqtan kelgen shaqyrtýǵa da kelisimin bermegen. Tek Erkin Raqyshevtiń «Meniń de atym Qoja» túsirilimi kezinde bas keıipkerler – Nurlan Sanjar men Gúlnar Qurabaevanyń birer mınýttyq kezdesýine ǵana múmkindik bergen. Biraq kezdesý aıaqtala salysymen Nurlan-Qojaǵa budan bylaı ózin izdemeýdi ótinipti. Keıin Gúlnarmen kezdesip, sebebin suraǵanymyzda «Men bul kınoǵa balalyq qyzyǵýshylyqpen ǵana túsip qaldym. Kazir kınoǵa kim túspeı jatyr? Meniń bir kezderi sol kınoda oınaǵanymdy jalǵyz ulym da bilmeı keldi. Bilgende tańǵalǵanyn jasyrmady» deıdi.

1960-1970 jyldary «Meniń atym Qoja» tóńiregindegi myltyqsyz maı­dannyń BAQ betindegi dúmpýi Kann festıvalinde júldeli oryn alyp kelgen soń ǵana báseńsipti.

Kann júldesin alýǵa Abdolla men Berdibek emes, «Qazaqfılmniń» basshylary barǵanyn qos tarlannyń sarqytyn iship, qolyna sý quıǵan balalar aqyny Seıfolla Ospan aıtyp berdi. Aǵamyzdan estigen estelikti ári qalaı jyljytsaq, Kannda úndiniń belgili rejısseri Radj Kapýr kınony kórip, Berdibek pen Abdollaǵa qat­ty yqylasy túsipti. Eline bar­ǵan soń Abdollamen birge jumys isteýge yqylas tanytyp, Máskeýdegi Úndis­tannyń elshiligi arqyly shaqyrtý jibergen. Biraq bizdiń jaqta keıbir adamdar sol kezde jer basyp júrgen Qar­saqbaevtyń áldeqashan «o dú­nıelik» bolyp ketkenin aıtyp, sypaıy túrde qarsylyq bildirgen. Biraq ótiriktiń quıryǵy bir-aq tutam. 1970 jyldary Tashkent qalasynda ótken kezekti óner festıvalderiniń birinde Radj Kapýr men Abdolla Qarsaqbaev aıaqastynan kezdesip qalǵan. «О́ldi» deýge qımaı júrgen áriptesiniń jer basyp, tirilerdiń qatarynda júrgenine ań-tań bolǵan úndilik rejısser «Jerden shyqtyń ba, kókten tústiń be, sen týraly «ólip qalǵan» degen jamanatty habar Ún­distanǵa jetti ǵoı» degen eken...

* * *

– Ekeýiniń qushaqtasyp túsken sýreti «Jańa fılm» jýrnalynyń basty betinde jarııalandy. Izdes­tir­seńder, ulttyq kitaphanada saqtalýy ábden múmkin. Ony izdep, kitabyma qoldanýǵa meniń densaýlyǵym kóter­medi. Abdollanyń týma talanty tek bizde ǵana emes, orys rejısserleriniń de qyzǵanyshyn týdyrdy. Jumys bermedi nemese talantynyń bar qyryn ashyp tanytýyna múmkindik bermedi. Abdolla men Berdibek aǵalarymyz taqyrypqa, ssenarııge «ashyǵyp óldi», – deıdi Seıfolla aǵa.

Seıfolla aǵanyń aıtyp ótke­nindeı, Abdolla Qarsaqbaev pen Ber­dibek Soqpaqbaevty tanystyrǵan bel­gili jazýshy Tahaýı Ahtanov eken. Biri kınodaǵy, ekinshisi ádebıettegi eki alyptyń arasyndaǵy jaǵdaı, bas­tapqyda tulǵalar arasyndaǵy teke-tireske kóbirek uqsap ketipti. Kıno­rejısser Abdollanyń shyǵar­many kınoǵa beıimdemek bolǵan áreketteri asaý minezdi Berdibekke unamaıdy. Ekeýi de ashyq kúnde naızaǵaı oınatyp jiberetin minezdiń adamdary. Is nasyrǵa shaýyp, eki tulǵa eki jaqqa aıyrylysýǵa shaq qalǵanda Tahaýı Ahtanov Berdibekti sabyrǵa shaqyryp, eki tulǵany mámilege keltirgen eken.

Aıtpaqshy, Abdolla Qarsaqbaev­tyń kelini Maıra atasynyń kózin kór­mese de, kózkórgenderden estip kele jatqanyn aıtady. Atasynyń memleket kóleminde toılanbaı qalǵan, atalmaı qalǵan mereıtoılaryn otbasylyq deńgeıde ótkerip, týǵan jerinde kezdesýler ótkizip júrgen, Radj Kapýr men atasy arasyndaǵy bastalyp baryp úzilip qalǵan shyǵarmashylyq baı­lanysty qalypqa keltirmek bolyp shapqylap júrgen osy kisi. «Ma­mandyǵym jýrnalıst bolsa da, ómir meni kınoǵa alyp keldi. Kelin bolyp túsken úıimde kúndiz-túni tek kıno týraly áńgime aıtylatyn. Otbasymnyń ómirlik muraty meniń de ustanymyma aınalyp, prodıýsserlik salaǵa bet burdym. Bul aldynda qyzmet istep úl­germegen atama degen qurmetten tý­ǵan shyǵar. Qazir úndi akterlerimen shyǵar­mashylyq baılanystamyz. Olar­dyń bir toby elge kelip, Úlken Almaty kóli, Kólsaı mańyndaǵy kó­rikti jerlerdi qosymsha kórinister úshin kınoǵa tú­sirip jatyr. Úndistanǵa bar­ǵan saıy­n atamnyń arýaǵymen tildes­kendeı bolamyn», deıdi Maıra Qarsaqbaeva.

* * *

Belgili ǵalym, jýrnalıst Ýálıhan Qalıjan osydan biraz jyl buryn Parlament qabyrǵasynda júrgende Úkimetke saýal joldap, Abdolla Qarsaqbaevtyń 85 jasqa tolatynyn, 60, 70, 75 jyldyq mereıtoılary da ataýsyz qalǵanyn eske salǵan.

Biraq depýtat kótergen másele Abdolla Qarsaqbaev týraly Almaty men Nur-Sultan qalalarynda bir-eki ret kezdesý ótkizýmen ǵana támam­daldy. Osydan birer jyl buryn kı­no keıipkerlerine arnap Almaty men elorda saıabaqtarynda eskertkish qo­ıylady degen áńgime shyqqan. Biraq áńgime aıtylǵan kúıi, qazan jabylǵan kúıi qaldy. Memlekettik deńgeıde másele kótergen Ýálıhan Qalıjannyń pikiri búgin de ózgermegen.

– Ýaqytpen birge jańǵyratyn dúnıeler bolady: «Meniń atym Qo­ja» da sondaı dúnıelerdiń qata­rynda. Fılmniń jarty ǵasyrlyq mereıtoıy bizdiń memleketimizge kerek edi. Balalarymyz Batystyń dú­nıelerine moıyn buryp bara jatyr. Balalarymyzdy jarty ǵasyrdan beri Qojamen aldap kelemiz. Qojanyń ornyn almastyratyn jańa týyndy kelgen joq. Demek, fılm áli de talaı ondaǵan jyldar boıy óziniń tuǵyrynan túspeıdi. Jarty ǵasyrlyq mereıtoıyna fılm keıipkerleriniń eskertkishterin somdap, Almaty men Nur-Sultan qalalarynyń kórikti jerlerine ornatý kerek, – deıdi.

* * *

Fılmniń ókil ákeleri Qarsaqbaev pen Soqpaqbaev aramyzda joq. Qo­salqy rejısser Turar Dúısebaev ta ómirden ozyp ketkendikten kınonyń jańǵyryǵyn estelikterden ǵana izdeı­miz.

 Kınodramatýrg Olga Bondarenko óziniń estelikterinde Abdolla mektep dırektorynyń róline belinen ja­raqat alyp, múgedek bolyp qal­ǵan Kenenbaı Qojabekovti almaq bol­ǵan sheshimin estigen kezde: «Ab­dolla, «Qoja» – kóńildi fılm. Al Ke­nenbaıdyń kózinde muń bar ǵoı» dep qarsylyq bildirgenin eske tú­sirgen. «Abdollanyń maǵan qalaı qa­raǵanyn kórseńiz?! Yzalana jalt etip, sumdyq jek kóre qarady. Azdan keıin kózqarasy ózgerip: «Túsinigiń bar ma desem, sen de osyndaı aqymaq pa ediń?» degendi ańǵartyp turdy. Men uıalǵanymnan eki qolymmen betimdi bas­tym. Shynynda da, aqymaqtyń sózin aıtyp tur edim. Taǵdyr tálkegimen mú­gedek bolyp qalǵan Kenenbaı bar­lyq fılm­derde birdeı oınaı almaıtyn. Uly akter úshin budan ótken azap joq. Myna jerde Kenenbaıdy oınatýdyń sáti túsip tur. «Osyny da túsin­beısiń be?» degen kózqarasy edi bul Abdollanyń. Shyn talantqa, dosqa degen adaldyqtyń belgisi edi» («Qazaq kıno­synyń qula-geri». «Bilim», 2007 jyl) dep jazady.

Bul – atalǵan kınonyń bizge bel­gili tustary. Belgisiz sátteriniń qu­pııa­syn tarıh ishine búgip jatyr. «Berdibek Soqpaqbaev pen Abdolla Qarsaqbaev kimniń jolyn kesti, qazaq ortasy olardyń mereıtoılaryn atap ótýge nege qulyqty bolmady?» degen suraqtarǵa izdegen jaýap joq ázirge. Seıfolla aǵamyz aıtyp ótkendeı, partııalyq BAQ-tyń qatal synyna ushyraǵan Abdolla ýaıymǵa salynyp, eń ádemi taqyryptardyń biri revolıýsııalyq taqyryptarǵa aýysty. Alaıda ol jaqta ony úlken qıyndyqtar kútip turdy. «Qıly kezeńde» fılmi kó­rermenge jol tartpaı sórede uzaq jatty. Al rejısser ýaıymǵa salynyp, qaıǵy jutty. Osynyń barlyǵy onyń ómirin qysqartty. Ol ómirden erte ozdy. Al fılmniń áli kúnge deıin qoshemetke bólenip, sahnadan túspeı kele jatqanyn túsiný, fılmniń sátti shyǵý sebebin bilý úshin jazýshy nege basty keıipkerdi Qoja dep atady degen suraqqa jaýap izdeý kerek. Belgilisi – fılm dúnıege kelgen jyldar – qazaq óneri úshin jylymyq sáý­le paıda bolǵan kezge týra kel­di. Biraq soǵan qaramastan, qazaq je­riniń júregi – tyń ıgerý jolynda han­tala­paıǵa tústi. Shámshi Qaldaıaqov pen Jumeken Nájimedenov «Meniń Qa-zaqstanymdy» jyrlady. Máskeýde Murat Áýezov bastaǵan qazaqtyń oqyǵandary «Jas tulpar» bolyp dúbirledi. Berdibek pen Abdollanyń Qojasy «Eldiń, jerdiń ıesi – Qojasy menmin» dep qasqaıyp shyqty. Qazaq jeriniń Qojasy kommýnıstik júıeniń qatyp qalǵan shekpenine syımady. Ol erkin qazaqtyń HH ǵasyrdaǵy beınesin somdap shyqty. Fılmniń basty keıipkerin beınelegen Nurlan Sanjar aıtqandaı, HH ǵasyrda ómir súrgen Qoja óz mıssııasyn 100 paıy­z atqaryp, HHI ǵasyrǵa súrinbeı, en­tikpeı ótti. Qoja qazaq balasyna áli kúnge deıin kerek. Qoǵam oǵan balama bolatyn, yǵystyryp shyǵatyn keıipkerge tolǵatyp jatyr: О́mirge keletin sharana-úmit Qoja sııaqty qalypqa syımaıtyn buzyq, qaısar bola ma, joq tehnologııa tilin shyr aınaldyratyn ıntellektýal bola ma, ol jaǵy bizge belgisiz. Biraq dál qazir ǵalamdaný zamanynda, mádenı qundylyqtar ıntegrasııanyń ekpinine jutylyp bara jatqan zamanda El ıesi, Jer ıesi – menmin dep turatyn qaısar Qoja kerek bolyp tur.