Bıyl týǵanyna 175 jyl tolǵan «Dala Gomeri» dep atanǵan danagóı tulǵa, uly jyraý Jambyl Jabaevtyń dańqy HH ǵasyrda álemge máshhúr boldy. Eýropada otyrǵanymen ejelgi ǵundar men qypshaqtardyń bekzat saltyn jańǵyrta bilgen majarlar kezinde jyr alybyna erekshe nazar aýdarypty. Bul týraly Halyqaralyq Túrki akademııasy jarııalaǵan «Jambyl jyrlary majar tilinde» atty zertteý eńbektiń oqyrmanǵa berer deregi mol.
Qazaq ádebıetindegi jyraýlyq pen aıtys óneriniń dástúrin ushtastyrǵan Jambyl shyǵarmalary aqynnyń kózi tirisinde kóptegen halyqtyń tilinde orasan zor aýmaqqa taralyp úlgergeni, laıyqty baǵasy berilgeni ámbege aıan. Aýdarmalary arqyly kúsh alyp kele jatqan qyzyl ımperııanyń aýmaǵynan asyp, sosıalıstik júıe blogyna engen elderge de tez tarap úlgerdi. Ásirese Uly dalamen baılanysqa erekshe mán beretin majarlar úshin Jambyl shyǵarmalaryn aýdarý, nasıhattaý, zertteýdiń qanshalyqty mańyzǵa ıe bolǵandyǵy baıqalady.
Majar tilinde shyǵarmalary alǵash jaryqqa shyqqan ári kúni búginge deıin kóp jarııalanǵan qazaq avtory – Jambyl aqyn. Onyń shyǵarmalaryna alǵash bolyp den qoıǵan, Shyǵys Eýropany kezip júrgen kommýnızm elesi sharpyǵan kezde Keńes Odaǵyna bas saýǵalaǵan, ondaǵy ıdeologııalyq organdarda qyzmet jasaǵan majarstandyqtar edi. Birinshi bolyp Lanı Sharolta «Pravda» gazetinde jaryq kórgen Jambyl shyǵarmashylyǵy týraly materıal negizinde tanystyrý maqalasyn 1938 jyly jarııalaǵan. II dúnıejúzilik soǵys tusynda Jambyl jyrlary majar tilinde kóptep jaryq kórdi. Soǵystan soń keńestikterdiń yqpaldy aımaǵyna ótken Majarstanda ornaǵan saıası-ıdeologııalyq jańa júıeniń qolaıyna jaǵatyn, ustanymdaryn nasıhattaý, máselesi kún tártibine qoıylǵanda bul qatarǵa Jambyl aqynnyń týyndylaryna da tańdaý tústi.
Bul istiń ekinshi jaǵynan, ǵylymı-tanymdyq jaǵy da bar edi: Jambyl shyǵarmalary arqyly saharadaǵy (Uly daladaǵy) baıyrǵy dúnıetanym men kórkemdik talǵamnyń erekshelikterin tanyp bilýge, zertteýge qundy derek retinde baǵalanýynan. Álem halyqtarynyń 22 tiline aýdarylyp úlgergen Jambyl shyǵarmalarynyń qazaq bolmysyn hám folklorlyq sanasyn zerttep-zerdeleýde máni zor dep baǵalandy.
Jambyl Jabaev shyǵarmalaryn majar tiline tárjimalaýmen aınalysqan ádebıetshiler qatary kóp dep aıtýǵa bolady. Olar Gabor Andor, Madaras Emıl (II dúnıejúzilik soǵys tusynda Almatyda ádebı qordy basqarǵan eken), Hıdash Antal, Bekesh Jýjanna, Sılı Ernó, Kestheıı Zoltan, Noıd Laslo, Sergeı Kırıanov, Raıch Ishtvan, Gashpar Endre, Rab Jýja, Terenı Ishtvan, Kardosh Laslo syndy bilikti ádebıetshiler. Aralarynda 1930-jyldary proletar, kommýnıst jazýshylar qozǵalysyna atsalysqan jandar bar. Deni majar-keńes ádebı baılanysy salasynda, HH ǵasyrdaǵy majar ádebıettanýyndaǵy eleýli tulǵalarǵa aınalǵan, eńbekteri elenip, laıyqty baǵasyn alǵan mamandar.
Bıblıografııalyq málimetterden baıqaǵanymyzdaı, 1945-1970 jyldar aralyǵynda qazaq qalamgerleri arasynan majar tilinde eń kóp jarııalanǵan, zerttelgen, nasıhattalǵan avtor Jambyl Jabaev ekeninde daý joq. Onyń shyǵarmalary antologııalarda 72 márte, gazet-jýrnaldarda 35 márte, sondaı-aq ǵylymı basylymdar men ensıklopedııalarda 30-dan astam ret jaryq kórgen eken (bul áli de tolyq esep bolmaýy múmkin). Taǵy bir ereksheligi Majarstanmen ǵana shektelip qalmaı, majarlar turatyn kórshi elder aýmaǵynda da, mysaly, Slovakııada, Rýmynııada majarlar Kolojvar, rýmyndar Klýj Napoka ataıtyn qalada, Ýkraınadaǵy Ýjgorodta (majarsha ataýy Ýngvar), Serbııanyń Ýıvıdek aýmaǵynda da majarsha jarııalanǵan.
Majar zertteýshileri Jambyl shyǵarmashylyǵyn etene jaqyn zerdeleý úshin Kardosh Laslo esimdi zertteýshi «Aqynnyń ómiri: óz aýzynan aıtqan ómirbaıanynan úzindi» atty Jambyl ómirine qatysty derekti tolyǵymen aýdaryp, birneshe márte jarııalaǵan. Al «Meniń ómirim» óleńi Hegedúsh Gezanyń tárjimasymen Majar Ǵylym akademııasynyń ádebı, áleýmettik serııasynyń «Forým» jýrnalynda 1949 jyly (10-sanynda) basylǵan.
Jambyltanýshy akademık Trenchenı-Valdapfel Imre
Majarstanda qalyptasqan jambyltaný dástúri akademık Trenchenı-Valdapfel Imre (1908 j. týǵan) shyǵarmashylyǵymen tikeleı baılanysty. Ol bedeldi ýnıversıtettiń rektory bolǵan, 1950 jyldan Majar Ǵylym akademııasynyń múshesi. Ol – din tarıhyna, ejelgi dástúrlerdiń almasý máselesin, antıkalyq dramatýrgııanyń tarıhyn, baıyrǵy majar ádebıetiniń klassıkalyq dástúrlerin zertteýge arnalǵan uzyn-yrǵasy 400-deı eńbektiń avtory. Ǵylymı shyǵarmashylyǵyn grek-latyn ádebıetindegi túrli janrlardyń bastaýyndaǵy alyptardyń shyǵarmalaryn majar tiline aýdarý jáne ádebı baılanystar máselesin zertteýge arnaǵan: Gesıodtyń, Menandros, Sofokl, Eshıl týyndylaryn, Sıseron tańdamalysyn túpnusqadan aýdarǵan. Onyń shyǵarmashylyǵy arqasynda majar oqyrmandary Pýshkın, Lermontov, Krylov, Gorkııdiń týyndylarymen birge qazaq jyrshysy Jambyl Jabaevtyń shyǵarmalarymen tanysýǵa múmkindik alǵan. Jambyl aqynnyń shyǵarmasy birneshe márte majar tilinde jaryq kórdi.
Zertteýleri úshin Majarstan memlekettik syılyǵymen jáne ádebıetshilerge beriletin Baýmgarten syılyǵymen eki márte marapattalǵan aıtýly ǵalymnyń «Jyr saharadaǵy joıqyn kúsh (Qazaq ádebıeti týraly shtrıhtar)» atty maqalasynda «... ótken zamannyń erlikke toly estelikterimen shendese, úmitti bolashaq jyrlaıtyn aqyn-jyrshylardyń ulttyq sanany oıatýda, oqtyn-oqtyn tóńkeristik sanany mazdatyp otyrýda orasan mańyzy boldy. Eski grekter arasynda Gomerdiń jyrshylary sııaqty qazaq aqyndarynyń tulǵasyna erekshe qasıet pen aıryqsha artyq quzyret tán edi. Qazaqtyń jyrshylyq dástúri kóptegen qyrynan grek poezııasynyń Gomer epostary órbigen alǵashqy damý kezeńimen uqsastyǵy baıqalady».
Ol Jambyl shyǵarmashylyǵyn klassıkalyq Grekııadaǵy gomerlik dastandardy jatqa jyrlaýshy, epıkalyq, negizinen kásibı aqyndyq dástúrdiń bastaýynda turǵan rapsod Gesıod (Hesıodos) obrazymen salystyrady. Jambyldyń uzaq ǵumyry, shyntýaıtynda, qazaq tarıhyndaǵy ózgeristerdi «zar zaman» jáne tóńkeris ákelgen jańashyldyqtyń da aıǵaǵy ispetti ekendigin aıtady. Ýájin Jambyl jyrlarynan úzindilerimen kórkemdeı otyryp, zertteýine qosa, avtor óz tárjimasyndaǵy «Suranshy batyr» dastanynan úzindi, «Atanyń áldıi», «Jylqyshy», «Alataý» óleńderin de qosa bergen («Nagyvilág» jýrnaly 1957, №8 sany).
Trenchenı-Valdapfel Imre Qorqyttan bastap, Mahambet, Abaı, Jambyl aralyǵyndaǵy aqyndyq dástúr sabaqtastyǵyn sholyp ótip «ádebıet teorııasy men salystyrmaly ádebıet tarıhy úshin qazaq poezııasyn sonshalyqty qyzyqtyrady, onyń Gomerge deıingi aýyz ádebıet dástúrimen uqsas qyrlary bar», degen túıin jasaıdy.
Trenchenı-Valdapfel Imre qazaq ádebıetin zertteý úshin qazaq tilin úırengen, arnaıy at cabyltyp Almatyǵa barǵan. 1969 jyly sáýir aıynda Majarstanda ótken qazaq mádenıeti men ádebıetiniń kúnderin uıymdastyrýǵa úlken eńbek sińirgen. О́kinishtisi, júrek talmasynan erte (1970 jyly) kóz jumǵan.
Jambyl aqynnyń Majarstanda dáriptelý jaıy
1887 jyly qurylǵan «Kis Ujság» atty táýelsiz, saıası gazet «A nép regös énekese» (Halyqtyń qart jyrshysy) degen atpen kólemdi qazanama jarııalap, qart jyrshyny eske alǵan.
Jambyl aqyn majarstandyq jýrnaldar men gazetterde tanymal bolyp qana qoımaı, onyń óleńderi radıoda da oqyldy, túrli keshterde oryndaldy. Onyń ómiri týraly «Jyraý amanaty» fılmi Majarstan kınoteatrlarynda da kórsetilip turdy. Ortalyqtan bólek aımaqtyq (majarsha-mede) basylymdarda da jaryq kórgen materıaldar nemese Jambyl aqynnyń óleńin qaıtalap basqan jaıttar kóp. Tipti qazaq akademıgi M.Qarataevtyń Gúrjistanǵa barǵan Jambyl sapary týraly shyǵarmasyn 1972 jyly aýdaryp jarııalaǵan.
Majarstanda Jambyl aqynnyń qaıtys bolǵanyna on jyl tolýyna oraı arnaıy sharalar uıymdastyrylǵan. Gazetter de jarysa jazǵan: aıtalyq, «Madııar Nemzet» (Majar ulty) gazetiniń 1955 jylǵy 17 maýsymdaǵy sanynda arnaıy aqparat berse, «Esti Budapest» (Býdapesht aqshamy) gazeti sharanyń barysyn, tipti «Jyraýdyń certi» (A dalnok esküje) atty fılm kórsetilgenin habarlaǵan. Býdapeshtte 1955 jyly 22 maýsymda ótken myń jarym adam qatysqan jıynda Majarstannyń bas jambyltanýshysy, akademık Imren aqynnyń saıası taqyryptaǵy óleńderin taldaǵan.
Ilgeride Seged qalasynda ótken mádenı shara týraly habarlamada «júz jasaǵan qazaq aqyny (majarsha transkrıpsııamen «akün» dep jazǵan) Jambyl Jabaevtyń uly zań týraly shyǵarmasyn arqaý etken mýzykalyq shyǵarma úlken horda oryndaldy», –dep jazdy «Tiszatáj» jýrnaly 1949 jylǵy №4 sanynda. Mýzykalyq shyǵarmanyń avtory – ınstıtýt ustazy (keıin mýzyka akademııasynyń rektory bolǵan) jáne Majarstan kompozıtorlar qaýymdastyǵynyń jetekshisi, kompozıtor Sabo Ferens. Jambyl jyrlaryna hor shyǵarmasyn jazǵan mamannyń «Jambyl jyrlarynan qurylǵan hor kompozısııasy, ózara sabaqtas alty bólimnen turatyn aýqymdy, tereń kórkem áser týǵyzatyn týyndy epıkalyq asqaqtyqpen ... qalyqtady», delingen.
Jyr alyby Jákeńniń shyǵarmalaryna Majarstandaǵy ýnıversıtet oqý baǵdarlamasyna usynylǵan hrestomatııada (mysaly, Világirodalmi antológia V. Egyetemi segédkönyv. Budapest: Tankönyvkiadó, 1958), 1960-1965 jyldary jaryq kórgen álem ádebıetiniń antologııalaryndaǵy keńes aqyndarynyń jınaqtarynda arnaıy oryn berilgen.
Jambyl Jabaev shyǵarmalarynyń majar tiline keńinen aýdarylýy men nasıhattalýy nátıjesinde eldegi túrli ensıklopedııalardan da oryn alǵandyǵyn aıtyp ótý jyraý shyǵarmashylyǵynyń mańyzdylyǵy men kórkemdigine ádebıettaný salasynyń mamandary tarapynan bergen shynaıy baǵa dep aıtýǵa turady. Aıtalyq Majardyń jańa ensıklopedııasynyń 1962 jylǵy 6-tomynan, 1972 jyly jaryq kórgen Álem ádebıeti ensıklopedııasynyń ekinshi tomynan oryn aldy. Sońǵy jarııalanymdaǵy maqala avtory Mandokı Qońyr Ishtvan aqyn esimin Dzsambul Dzsabajev dep majarlar arasynda ornyqqan oryssha transkrıpsııadan góri, ulttyq, ıaǵnı qazaqy esimi Zsambul Zsabajuly ekendigin jazady. Taqyrypqa qatysty majar mamandarynyń eńbekterimen qatar Jákeńniń 1955 jyly jaryq kórgen «Úshtomdyq shyǵarmalar jınaǵyna», sondaı-aq Muhtar Áýezovtiń «Jambyldyń aıtystaǵy óneri» (1948) eńbegine súıene otyryp, Jákeńniń «Qulmaǵanbet, Sarbas, Dosmaǵanbet, Shashýbaı syndy aqyndarmen sóz saıystyrǵanyn, lırıkalyq jáne epıkalyq týyndylar qaldyrǵanyn», qazaq halyq dastandaryn jańasha lep, tyń qyrlaryn ákelgenine toqtalǵan. Otandastary onyń jyrlaryn halyq áni retinde shyrqaıtyndyǵyn baıandaǵan.
Majarlar Jambyl Jabaevty «Qazaq Gomeri», «Aqyndardyń atasy», «Qazaq dalasynyń uly jyrshysy», «halyqtyń qart jyrshysy» dep atap, qazaq halqynyń ótken tarıhtaǵy qıynshylyqtary men erligin jyrlaǵan jáne óneri sosıalıstik mádenı tóńkerispen jańarǵan zamandaǵy jyrshysy retinde baǵalandy.
Saıası-ıdeologııalyq turǵydan súrgilenip, ábden óńdelgen, tipti kóp rette avtordyń yrqynan tys zorlyqpen ózgeriske ushyraǵan óleńderi óz tusynda saıası mashınanyń tapsyrysyn oryndaǵan, keıin umyt bolǵan jyrlar sanatyna endi. 1956 jyly Majarstanda boı kórsetken antıkeńestik tóńkeristen keıin Hrýshev jylymyǵy kezeńinen bastap, Jambyl aqynnyń osyndaı sıpattaǵy óleńderi qaıta basylmady. Kerisinshe, onyń ornyn Jambyldyń shynaıy jyrlary basty. Ásirese aqyn shyǵarmashylyǵynyń aıshyqty bir qyryna balanatyn batyrlyq dastandarynan «Suranshy batyr» jáne «О́tegen batyr» dastandarynyń úzindileri Trenchenı-Valdapfel aýdarmasymen jarııalanǵan jáne kóp márte, arasynda mýzykalyq shyǵarmalar jınaǵyna da qamtylǵan. «Besik jyry», «Atanyń áldıi» óleńderi balalar ádebıetiniń antologııasyna udaıy jarııalanyp turdy. Sol sııaqty «Lenıngradtyq órenim» óleńi antıfashıstik taqyryptaǵy jınaqtarǵa engizildi.
Saıası júıege ǵana baılanyp qalmaıtyn ómirsheń qyrlary áli de bolsa oqtyn-oqtyn zertteýshiler nazaryn aýdaryp otyrýy Jambyl shyǵarmashylyǵynyń keń dıapazonyn, áleýetti qýatyn tanytady. Jambyl Jabaev tulǵasynan qazaq-majar ádebı baılanystarynyń mańyzdy ári qaıshylyqqa toly beınesi baıqalady. Ekinshi jaǵynan, Majarstan tarıhynyń tym qaıshylyqqa toly kezeńinde (1947-1953 j.j) eldiń saıası ómirinde ózindik orny bolǵan, shyǵarmalary kóp márte jarııalanǵan. Majartildi qalamgerler arasynda qazaq aqynynyń jyryn ádebı shyǵarmalarǵa arqaý etetin jaıttar kezdesip turady.
Jambyl beınesi majar ádebıetinde
Jambyl aqynnyń jyraýlyq beınesi majar aqyn, jazýshylarynyń týyndylaryna arqaý bolǵandyǵyn baıqaımyz. Majar qalamgeri Devecherı Gabor 1955 jyly Keńes Odaǵynda bolǵan kezde Jambyl Jabaevtyń eline arnaıy barǵan saparynda «Qazaqstan nemese Jambyl rýhymen syrlasý» atty óleń jazǵan. Sol sııaqty slovakııalyq majar jazýshysy, synshy Dobosh Laslo shyǵarmalarynyń arasynan Bratıslavada jaryq kórgen «Tasqyndy zaman» atty romanynda sol arpalysqa toly bir kezdegi ahýaldy sýretteýde Jambyl Jabaev jyrlarynyń motıvin arqaý etken.
Osy oraıda rýmyndyq majar aqyny Gellert Shandordyń (1916-1987) Jambyl aqynǵa arnaǵan óleńi majar tildiler arasynda Jambyldyń tanymaldylyǵyn aıǵaqtaıtyn týyndy deýge bolady. О́leńdi qazaqsha sóıletken tanymal folklorıst-ǵalym, aqyn Aqedil Toıshanuly.
Majar-qazaq ádebı baılanysy Abaı, Jambyl, Muhtar syndy uly tulǵalar shyǵarmashylyǵy súrleýimen eki halyqtyń rýhanı jaqyndasýy, bir-birin jaqyn bilýge qyzmet ete bermek. Ol jańa arnalarmen tolyǵý ústinde.
Hınaıat Babaqumar,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,
«Madııar-Turan» qoǵamynyń qyzmetkeri
Gellert ShANDOR
Jambyldyń bórkine
Chokonaı* shaıyrdyń músinin kórgende,
Lakosı Dórd** aqyn kórgendeı zańǵardy.
Bas ıip ulylyq qudiret aldynda,
«Etigi tótenshe úlken!» dep tańǵaldy.
Jambyldyń músinin kórgende men alǵash,
Sol sózdi qaıtalap eliktep.
Mendaǵy tańdandym jyraýdyń kıgeni,
«Oı, qandaı ádemi bórik!» dep.
Qart Jambyl ǵajaıyp bórkiniń,
Tym qyzyq hıkaıa jelisi.
Alýan ańyzǵa júk bolǵan,
Úsh buıra qozynyń eltiri terisi.
Bul bórik basyna jarasyp,
Qolynda dombyra el sharlap.
Aıtysta talaıdy jeńgen ol,
Qoldaǵan ónerin kıeli qansha arýaq.
Dodaǵa túsken ol taısalmaı,
Basynda buıra jún bórki bar eltiri.
Tulparlar jete almaı shań qapqan,
Dalany sańqyldap oıatqan erte úni.
Ǵashyq bop aqynǵa shoqtaı bop janatyn,
Arýlar symbatty elikteı eleńdep.
О́r únin aýzynan ilip ap taratqan,
Saqara daýyly jelpinip, eleýrep.
Dombyra, qobyzyn gýletken,
О́leńniń pirine, kıege syıynyp.
Saıatshy, qusbegi, malshylar máz bolǵan,
Toı-dýman bazarda qasyna jıylyp.
Mań tóbet, tazy ıt te qulaǵyn túretin,
Taıynshadaı qutpan da áýenge múlgigen.
Qarǵanyń qarqylyn mezette óshirgen,
Bulbuldyń aýzynan tógilgen jyr kileń.
Jambyldyń dastanyn tyńdaǵan bir qoıshy,
Eltiri terini pyshaqpen sydyryp, ıledi.
Tikkizdi áıbat bir kórikti bórikti,
Ismer jaryna ótinip úıdegi.
Aqynnyń basyna bórikti kıgizgen,
Syı-káde jasaǵan, jarasqan tup-týra.
Kómirdeı eltiri mańdaıǵa úılesken,
Qoshaqan sekildi súıkimdi bup-buıra.
Sol qoıshy qaıda eken, bilmeımiz eshteńe,
Kóńili, nıeti kól darııa kólkigen.
Al Jambyl eshkimge uqsamaı,
Álemge tanyldy qazaqy bórkimen,
Nıkolaı patshaǵa kóterilis jasaldy,
El kegi tasydy býǵandaı ózendi.
Momaqan qoı terisin sydyrǵan sol pyshaq,
Kek úshin jaýlarǵa ashýmen kezeldi.
Qarııa aqynnyń túgelmes ańyzy,
Aıtylar talaı jyr tańdarda araıly.
Boz jýsan daladan boztorǵaı únimen,
Ápsana astasyp álemge taraıdy.
1956
(Aýdarǵan Aqedil Toıshanuly)
Chokonaı* tolyq aty-jóni Chokonaı Vıtes Mıhaı (1773-1805) – majar aǵartýshylyq ádebıetiniń eń kórnekti ókilderiniń biri, aqyn, dramatýrg; Lakosı Dórd** – HH ǵasyrdyń orta sheninde ómir súrgen aqyn