Átteń bir qapy dúnıe-aı!
Bul maqala burynyraqta, keıipkerdiń kózi tirisinde jazylǵany jón-tuǵyn. Kerenaýlyqtyń kesirinen sozbalaqqa salyp júrgende Jetisýdan jaısyz habar jetti. О́zektegi ókinishti basýdyń endigi joly – marqumnyń myna ómirdegi ónegeli isterin eske alý bolsa kerek.
Aǵam týraly aıtarym kóp-aq sııaqty edi. Aq qaǵazǵa qol artsam boldy, qara qalamnan sóz sorǵalap qoıa beretindeı kórinetin. Endeshe, ejiktep kitap oqyǵan bastaýysh synyptyń balasyndaı kibirtiktep otyrǵanym qalaı? Sirá, ózim asa qurmet tutqan adam jaıynda azasóz jazýǵa qınalǵandyǵymyz shyǵar.
Taıaýda dúnıeden ótken tarlanboz Tursyn Ábdýálı ýnıversıtetti endi ǵana bitirgen ýyzdaı jas kezimizde qaramaǵyna jumysqa qabyldaǵan, ákelik qamqorlyqpen basymyzdan sıpap, baýyrǵa tartqan, qalaǵan kásibimizdiń qyr-syryna qanyqtyrǵan ulaǵatty ustazymyz bolatyn. Sol bir jarııalylyqtyń jalaýy jelbirep, qaıta qurýdyń qazany burq-surq qaınaǵan qalaımaqan zamanda ol tizginin ustaǵan Taldyqorǵan oblystyq «Oktıabr týy» (keıinnen «Jeruıyq») gazeti ile-shala oqyrmannyń iri rýhanı oljasyna aınaldy. Máskeýdegi Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyn taýysyp kelgen jańa redaktor basylymnyń baǵytyn basqa arnaǵa burdy. Desi júrip turǵan demokratııanyń demin der kezinde sezine bildi. Tońy jibı bastaǵan totalıtarlyq júıeniń irgetasy ábden irip-shirigenin áldebir ishki túısikpen túsingendikten ýaqyttyń ózi usynǵan utymdy taqyryptardy kóterýden tartynbady. «Jeruıyqtyń» birinen-biri ótken júırik jýrnalısteri kósheli kóshbasshysyna qarap qalam túzedi. Sonyń arqasynda redaksııa qoǵamdyq oı-pikirdiń qozǵaýshy kúshine aınaldy. Ákireńbaı ákimderdiń tizesi batqan álsiz áleýmet ádilet izdep Ábdýálıulynyń aldyna keletin. Bıliktiń bıshiginen taıaq jegen talaı jandy jubatyp qana qoımaı, kúrmeýi qıyn máselelerin kóp kúttirmeı sheship bergenin kózimiz kórdi. Astamsynǵan atqaminerlerdi qalaı táýbesine túsirgenine kýá bolǵan sátterimiz de jeterlik. Aryz-shaǵymdardyń aıaǵy keıde ýly-shýly maqalalarǵa ulasyp, tońmoıyn bıshigeshterdiń basynan baǵy taıyp qyzmetten ketýimen aıaqtalyp jatatyn.
«Jeruıyq» egemendiktiń eleń-alańynda-aq eldik máselelerdi ekshep, ult upaıyn túgendeýge umtyldy. Ásirese ana tilimizdiń aıanyshty halin arqaý etken mándi maqalalar kópshiliktiń kókeıindegisin tap basqany talassyz. Muny joǵary jaqtaǵylar jaqtyrmady. Sodan quryltaıshy men onyń baspasóz organy arasynda qarama-qaıshylyq týyndady. Buǵan deıin ondaı «sumdyqty» kórmegen obkomdaǵy dókeıler jaǵalaryn ustap, «búırekten sıraq shyǵarýshy» búlikshilerdi basyp tastaýǵa tyrysty. Alaıda T.Ábdýálı bastaǵan qalamgerler qaýymy alǵan betterinen qaıtpady. Is nasyrǵa shapqan soń obkomnyń birinshi hatshysy A.Jıgýlın redaksııaǵa kelissóz júrgizýge keldi. Kergilesken kezdesý sońynda aq úıdegi aǵzam amalsyz sheginis jasap, jyldar boıy páter ala almaı pushaıman bolǵan áriptesterimizge jedeldetip jeke úı salý jóninde shuǵyl sheshim qabyldady. Tyǵyryqtan jol tapqandaı endi erkin tynystaı bastaǵan «Birinshige» bas redaktorymyz taǵy tap bersin.
– Anatolıı Sergeevıch, myna qamqorlyǵyńyzǵa myń qaıyra rahmet. Biraq bul qurylystyń bitýin keıbir qyzmetkerlerimiz kúte almaıdy. Sózdiń qysqasy, bizge edel-jedel eki-úsh úı bermeseńiz bolatyn emes.
– Bopty!
Sol «srochnyı» úsh páterdiń biri jas maman retinde osy joldardyń avtoryna tıgenin aıtýǵa tıispin. Arada az ǵana ýaqyt ótkende ýádeli úı de boı kóterip úlgerdi.
El múddesin eń basty murat sanaǵan «Jeruıyq» saıypqyrandary «tosyn syıǵa» aldanyp tosyrqaı qoımady. Qazaqtyń joǵyn izdeý jolyndaǵy izgi joryqtaryn jalǵastyra berdi. Basylymdy uzaq jyldar boıy basqarǵan Ǵaıys Egemberdıev aqsaqal jarq etkizip «Qalmaıdy kimder jaıaý...» atty janaıqaıyn jarııalady. Qaladaǵy ulttyq mekteptiń azdyǵyn ashyna alǵa tartyp, osyndaı soraqylyqqa saýsaq arasynan syǵalaı qarap otyrǵan óńir basshylyǵyn óltire synady. Bul endi aıǵa atylǵan arystannyń kebin kıgendeı kózsiz erlik edi. О́z gazeti ózine qasqaıa qarsy shapqanyna «jyny» ustaǵan ólkeniń óktem qojaıyny A.Jıgýlın «kóterilis kósemderi» Tursyn Ábdýálıev, Kemel Qusaıynov jáne Kamal Ábdirahmanovty keńsesine shaqyrtyp, aıǵaı-attanǵa basady. «Bálem, senderdi me, seń soqqandaı sergeldeńge túsirmesem be... Tentiretip tezek tergizip jiberem. Kózderińe kók shybyn úımeletem. Oınapsyńdar, memlekettik mashınamen...». Bir qyzyǵy, dúmi myqty myrzanyń dóń-aıbatynan analar yǵa qoımapty. Tipti, Kamal Ábdirahmanov «qolyńnan kelgendi istep al» dep qolyn bir-aq siltep esikke qaraı betteıdi. Mundaı minezdi kútpegen hatshy kárin endi gazet basshysyna tógedi. «Qyzmetkerińizdi dereý keri qaıtaryńyz!». Sonda ǵoı Túkeńniń sasyp-salbyramaı «О́zińiz qyzyq ekensiz, búkil oblysty bılep turǵan sizdi tyńdamaǵan «tentek» meniń sózimdi qulaǵyna qaıdan qystyrsyn...» dep jaıbaraqat otyra beretini.
Osy oqıǵadan soń onsyz da ońyp turmaǵan jaǵdaı odan saıyn ýshyqty. Degenmen demokratııa dáýirlegen tus emes pe, bas redaktordyń basyn qaǵyp tastaýǵa dáýlerdiń dáti shydamady. Onyń ústine «qaısysy jeńer eken» dep qalyń jurt qarap otyr. Shaıqastyń sharyqtaý shegi respýblıkanyń resmı úni – «Egemen Qazaqstan» betinde «Jeruıyqtyń» jampozdary Táken Álipbaev, Qanat Asqarov, Kemel Qusaıynov qol qoıǵan «Qylyǵy qyńyr, isi jat» atty «bomba» maqalanyń jaryq kórýi boldy. Sonymen qoıshy, Sherhan (Murtaza) sheri birden basqan sol maqala Jıgýlınniń túbine jetti. Kezekti esep-berý saılaý konferensııasynda shekten shyqqan sheneýnik shekpenin sheshti.
Eń ǵajaby, jeńiske jetken «Jeruıyqtyń» redaksııasyna qyzmettik ambısııany jıyp qoıyp Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy, kezinde Taldyqorǵan oblysyn basqarǵan V.G.Anýfrıevtiń ózi keldi. Túlki bulǵańǵa salyp ártúrli áńgime qozǵady. Keterinde «Davaıte jıt drýjno» dedi ishi qan jylap tursa da ótirik kúlgen bolyp.
Solaı... Oqta-tekte osynaý oqıǵalar oıǵa oralsa keýdemizdi maqtanysh sezimi kerneıdi. О́ıtkeni mundaı jetistikke birde-bir únjarııa jetken joq. Oblystyń birinshi hatshysyn bylaı qoıyp, SK-nyń ekinshi sekretaryn óz dárgeıine keltirgen basylymdy Altaı men Atyraý arasyn alty aınalsańyz da taba almaısyz.
Irgeli isterdiń báriniń basynda júrek jutqan bas redaktorymyz Tursyn Ábdýálı turǵanyn aıtpasaq arymyzǵa syn. Jaryqtyq jalpaq jurttyń sózin sóıleýge kelgende aldyna jan salmaıtyn. Aqıqattyń atyn qamshylap, týrashyldyqtyń týyn kóteretin. Joǵarydaǵylarǵa jaltaqtap, jaǵynýdy bilmeıtin. Sondyqtan da soıyl ustap sońynan túsken ulyqtar «ustaıtyn» jerin izdep tún uıqylaryn tórt bóletin. Bastyǵynyń batyldyǵynan úlgi alǵan baǵynyshtylary da eshteńeden qoryqpaı qoǵamnyń qotyryn qanyn shyǵara qasıtyn. Birde oblystyq saıası aǵartý úıinde ótken úlken jıynda «Jeruıyqtyń» ot aýyzdy tilshileri Jeltoqsan oqıǵasynan keıin ataqty aqynymyz Oljas Súleımenovke til tıgizgen obkomnyń úgit jáne nasıhat bóliminiń meńgerýshisi P.I.Metelskııdiń ıt terisin basyna qaptady. Dóńgelek ústeldiń tórinde dóńkıip otyrǵan KPSS Ortalyq Komıtetiniń jaýapty qyzmetkeri Zaharchenkonyń mysy olardy basa almady.
El-jurtyna eleýli eren tulǵanyń eńbegine keńirek toqtalýdy maqsat etpedik. Sondyqtan shyǵarmashylyq jetistikterin, alǵan marapattaryn, jazǵan kitaptaryn tegis tizip jatpadyq. Tek, bir-eki mysalmen ǵana adamı asyl qasıetterin ańǵartqymyz keldi. Keńinen kósilýdi kólem kótermeıdi. Abzal aǵamyzdyń kezinde «Egemenniń» menshikti tilshisi bolǵanyn búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi.
...Qazaqtyń áıgili jazýshysy Ánýar Álimjanov dúnıeden qaıtqanda aqyn inisi Sáken Imanasov «Aǵam bar edi mir tildi, Jaǵam bar edi jyrtyldy» dep azaly óleń jazǵany este. Búgin sol kepti biz de keship otyrǵandaımyz. Aqıqattyń almas qylyshyndaı ótkir tildi ójet kókemizdiń jarqyn beınesi jadymyzda áli talaı jańǵyrary anyq. Jan jary Rásh tátemiz ben balalaryna Qudaı sabyr berýin tileımiz. Arda rýhty azamatty aldynan jarylqasyn!