Ataýynyń ózi sóılep turady ǵoı qazaq jeriniń. Taldyapan, Saryqudyq, Kútir, Ashysaı, Qarasý, Aqkól...
Já, ol bólek áńgime.
Bizdiń qolymyzǵa qalam aldyryp otyrǵan – Batys Qazaqstan oblysy, Qaztalov aýdanyndaǵy Taldyqudyq aýyldyq okrýginiń jáıi.
Taldyqudyq dese, taldy qudyq – túgin tartsań, maıy shyǵatyn osy bir shyraıly múıisti mekendegen halyqtyń kóńili kópten kúpti.
719 turǵyny bar, jer kólemi – 166 584,2 ga, onyń jaıylym jeri – 25 674,7 ga, egistik jeri – 65 440 ga. Kezinde kúrkiregen áldi sovhozdyń biri bolǵan osynaý kúre tamyrdaı aýyldy álsiretýge kim qushtar boldy degen suraq kópten beri kókeıde júr.
Bul irgeli meken de «bolashaǵy joq» aýyldardyń tizimine iligip ketken sonaý bir jyly. Osy «bolashaǵy joq aýyl» degendi oılap tapqan adamdy ustap alyp, jaýapqa tartar ma edi? Problemalardy sheshýdiń eń ońaı jolyn tapqan túrleri (qysylǵanda quıryǵyn kesip tastap qashatyn ana bir jándik sııaqty...). Joǵarydaǵy, aýyldyń ıisi murnyna da baryp kórmegen, asfaltta ósken bireýler osylaı «jańalyq» ashady da, ony tómendegiler qoldaı ketedi. Saldarynan, qazynadan qarjy bólinbeı, aýyl memlekettiń esebinen aǵytylyp qalady da birtindep sola beredi.
Osy kepti kıip otyrǵan aýyl kóp. Sonyń biri – Taldyqudyq.
Eldigi myqty, eńsesi bıik aýyl 1932 jyldan beri óz deńgeıin ustap, myzǵymaı kele jatqan dáti myqty aýyl bul. Sharýa jáıi jaman emes. 42 qojalyq bar. Mal sany: iri qara – 4 176 bas, qoı-eshki – 6 060, jylqy – 512 bas.
Aýyrtpalyq malǵa tústi degen bıylǵy qystan da shyǵyp, aýzy kókke ilinse kóterilip ketedi ǵoı dep shúkirshilik qylyp otyrady kúndikke. «Bas aman bolsyn!» deıtin, uranǵa bergisiz jubanyshty sózi bar qazaqtyń, bular da sol sózdi aýyzǵa jıi alady. Barǵa qanaǵat, joqqa sabyr.
Sol nıetine qaraı, úzdiksiz aýysyp-túıisip jatatyn ákim-qaranyń ishinde Allaǵa qaraǵandary Taldyqudyqtyń qadirin bilip, úzip-julyp kómektesip ketip jatty.
Qazir de sol. Qudaıǵa shúkir, gaz qubyry tartyldy. Bıyl turǵyndar kógildir otynmen, «Aqbulaq» baǵdarlamasy arqyly taza aýyz sýmen qamtylǵaly otyr.
Al endi kóńildi kúpti qylyp turǵan ne másele sonda? Ol – mektep! Eń jandy jer. Aýyldy oba jasaǵyń kelse, mektebin qurt. Bitti! Qalǵany óz-ózinen bytyrap ketedi.
Aýyldyń ortasyndaǵy bir kezde óńirge maqtanysh bolǵan 468 oryndyq tıptik jobadaǵy mektep búginde kúrdeli jóndeýge muqtaj. Búge-shigelep sýretteýdiń keregi bolmas, sýretin salarmyz, ınternet zamany ǵoı, beıne-baıan da jasaı salýǵa bolady, jany ashyp, suraǵan depýtattar bolyp jatsa...
Osy jerge kelgende Taldyqudyq shyndap taryǵýly. Mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizýge 359 mln qarjy kerek eken. Jobalyq smetalyq qujaty daıyn. Biraq aqsha joq. Bar bolsa da joq. Sebebi Taldyqudyqta «bolashaq joq».
Bul elden shyqqan Eńbek Erleri, sport chempıondary, aqyndar, san-salada tyndyryp eńbek etip júrgen joǵary bilimdi azamattar – bári de «joq».
Osy másele is basynda júrgenderdiń aldyna qabyrǵasynan qoıylǵaly, ekinshi usynystyń sheti qyltıdy: respýblıkalyq joba boıynsha salynatyn jańa mektepter jobasyna iliktirip jiberse, eskini kúrdeli jóndeýden ótkizgennen, jańasyn salý anaǵurlym arzanǵa túsedi eken-mys.
Aýyl buǵan qýanbaıdy biraq. Sebebi óz mektebi eski de bolsa qaýqarly, úlken, tıptik jobamen salynǵan. Balabaqshasy da sonyń ishinde.
Al jańa mekteptiń jobasy, estýimizshe, shaǵyn ǵana. Demek, kúni erteń balabaqsha problemasy taǵy aldymyzdan shyǵady degen sóz.
Aýyldyń tabany berik, bul jerden údere kóshý oıda joq. Bala týý baǵyty da jaman emes. Aýylda kóp balaly otbasy sany – 25, jas otbasylar sany – 40.
Bala ósimi jyl saıyn artýda. 2018 jyly – 17, 2019 jyly – 9, 2020 jyly 15 sábı dúnıege keldi.
Sonda, Taldyqudyq neden sorly bolady? Bolashaǵy nege «joq»?
«Aýyldardyń, eldi mekenderdiń arasy qashyq ornalasqan, sondyqtan olarǵa kommýnıkasııa tartý, jol salý, ınternet, sý t.b. júrgizý tıimsiz, ózin-ózi aqtamaıdy» degen jeleýdi jıi aıta bastapty bıliktegi jastardyń baz bir ókilderi.
Sondaǵy oılary qalaı, alys aýyldardy tunshyqtyryp, qoldan mıgrasııa jasap qalaǵa ıirip qoımaq pa bárin? Malsyz kúni bar ma bul qazaqtyń? О́ndiris orny da joq jappaı jumys qolyn surap turǵan, jumyssyzdar men baspanasyzdar sanyn kóz-kóre qoldan kóbeıtý bolyp shyqpaı ma bul?
Qastyqpen demeı-aq qoıaıyn, jastyqpen aıtatyn bolar muny.
Qysqasy, Taldyqudyqtyń zary – jalǵyzdyń zary emes. Osyndaı-osyndaı muńlyq aýyldar kóp, sanap qalsaq.
«Kisisi az», «jeri shalǵaı», «spýtnıkten tys», «shekaralyq aımaqqa kirmeıdi» t.b. syltaýmen qaladaǵy balaǵa et, maı, qaımaq-qurtpen qarasyp otyrǵan aýyl-aımaqty qazynadan qaǵajý qaldyrý kóbeıip tur.
Nege?
Tamyrynan aıyrylǵan qý qańbaqsha domalap ketpeımiz be aýyldardan aıyrylsaq?
Ár aýyldyń óz orny bar – jeri keń, halqy az memleketimizde.
Sonyń ishinde Taldyqudyqtyń da.
Taryqpasynshy aýyldar. Taryqtyrmańdarshy, mektepten qınalyp, talyqsyp otyrǵan Taldyqudyqty!
Saqtalyp qalsyn.
Darıǵa MUShTANOVA,
Qaztalov aýdanynyń Qurmetti azamaty,
«Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri
Batys Qazaqstan oblysy