Májilismenderdiń munysy nesi?..

Tómengi Palata zań jobasyn maqul­dap, Senatqa joldady. Osymen talaıdy tolǵandyrǵan máselege birjola núkte qoıylǵandaı kóringen. Biraq taıaýda jer daýy taǵy da burq ete tústi. Sebebi májilis­mender Prezıdent usynǵan zań jobasyna bir­qatar ózgeris engizipti.

Áý basta Memleket basshysy she­tel­dik­terge, basqa eldiń azamattary qatysatyn zańdy tulǵalarǵa jerdi jalǵa berýge de, satýǵa da tyıym salýdy usyndy. Atap aıtqanda, Jer kodeksindegi 48-bap­tyń 2-tarmaǵynda «Saýda-sattyqtyń (konkýrs­tardyń, aýksıondardyń) jeńim­pazdaryna – sheteldikter men azamattyǵy joq adam­darǵa aýyl sharýa­shylyǵy óndi­­risin, orman ósirýdi, qosalqy aýyl sharýa­shylyǵyn júrgizý úshin jer ýchas­keleri jıyrma bes jylǵa deıingi mer­zimmen jaldaý sharttarymen ýaqyt­sha jer paıdalanýǵa beriledi», dep kór­setilgen. Prezıdent osy tarmaqty  múldem alyp tastaýdy usynǵan.

Biraq Májilis osy tusqa ózgeris engizip, «aýyl sharýashylyǵy óndi­risin, orman ósi­rýdi, qosalqy aýyl sharýa­shylyǵyn júr­­gizý úshin» degen sózderdi «orman ósi­rý úshin» degen sózdermen aýys­tyryp jibergen.

Ras, Senattyń sońǵy otyrysynda atal­ǵan zań jobasy talqylanyp, jo­ǵary Palata depýtattary qujatty qaraý bary­synda oǵan túzetý engizip, Máji­liske qaıtardy.

Al Májilis maquldaǵan qujatta she­­tel­­dikterge jerdi orman ósirý úshin 25 jylǵa jalǵa berý qarastyrylǵan. Qoǵam­­dy tolǵandyrǵan daý da osydan týyndady. Zańger Abzal Quspan Májilis depýtat­tary orman sharýashylyǵyndaǵy jerdi jalǵa berý arqyly zań jobasynda «sańy­laý» qaldyryp otyr dep esepteıdi.

«Jalpy, Jer kodeksiniń 1 babynda bizde jerdiń sanattary kórse­tilgen. Soǵan sáıkes, jer 7 sanattan turady. Solar­dyń ishindegi eń úl­ken aýmaq aýyl sharýashylyǵy maqsatyn­daǵy jerlerge tıesili. Sol sebepti shetel­dikterge jalǵa da berýge bolmaıdy, satýǵa da bolmaıdy degen talap du­rys kóterilgen.

Jer kodeksiniń 2-babynda Qazaqstan Res­pýblıkasy Úkimetine jer sanattaryn aýystyrý quqyǵy berilgen. Kúni erteń osy zań jobasyndaǵy «sańy­laý­dy» paıdalanyp, kez kelgen sátte aýyl sharýashylyǵy jerleriniń sanatyn orman sharýashylyǵyna dep ózger­tip, sheteldikterge jalǵa berýi múm­kin. Osylaısha, bári «zańdy júzege asady». Bul qoǵamnyń qatysýynsyz, depý­tattardyń aralasýynsyz ótetin prosedýra», deıdi zańger.

Abzal Quspannyń sóziniń jany bar. Statıstıka agenttiginiń 2017 jylǵy derekterine súıensek, Qazaqstanda 262 mln gektarǵa jýyq jer qory bar. Sonyń 39,7 paıyzy, ıaǵnı 104 mln gektary – aýyl sharýashylyǵy maq­satyn­daǵy jerler. Orman qoryndaǵy jerler de­ az emes, shamamen 22,8 mln gektar (8,7 paıyz).

Zań jobasy boıynsha jumys toby­nyń jetekshisi, Májilis depýtaty Be­rik Ospanov qoǵamda týyndaǵan daýǵa qa­tys­ty feısbýktegi paraqshasynda pi­kir bildirip: «Jer kodeksine sáıkes orman ósirý úshin bosalqy, ónerkásiptik (sanı­tarlyq aımaqtar), sondaı-aq kólik (orman­dy qor­ǵaý jolaqtary) jerlerinen jer beriledi.

Atap aıtqanda, Aral teńiziniń túbi jatatyn bosalqy jerlerde teris proses­terdiń aldyn alý maqsatynda orman melıo­rasııalyq jumystar júzege asyrylady. Budan basqa, eldiń jekelegen óńir­lerinde (Qyzylorda, Mańǵystaý jáne t.b.). sondaı-aq shóleıttenýdi jáne qumnyń jyljýyn boldyrmaý úshin aýyldyq eldi mekenderdiń jerlerinde orman ekpelerin (ızen jáne t.b.) otyr­ǵyzý boıynsha ju­mys­tar júzege asyry­lady.

Osylaısha, mundaı maqsattar úshin negizinen bos jerler, ıaǵnı qandaı da bir sharýashylyq qyzmetti júrgizýge jaramsyz jerler, mysaly, tozǵan, búlingen, shól­di jerler, onda topyraqtyń paıdaly qasıetteri tómen deńgeıde jáne qol­danystaǵy ormandy paıdalanbaý (ormandy paıdalaný) emes, orman ósirý shara­lary júrgiziletin bolady», deıdi (jazbanyń orfografııasy saqtaldy – A.A.).

Aıtpaqshy, májilismen sóz etken bosalqy jerlerdiń úlesi az emes. Sta­tıstıka agenttiginiń derekterine súıen­sek, Qazaqstandaǵy jer qorynyń 37 pa­ıyzy nemese 97 mln gektary bo­sal­qy jer sanatyna kirgen. Bul – birin­shiden. Ekinshiden, Jer kodeksiniń 137 babynda bosalqy jerge mynandaı túsi­nikteme berilgen: «Menshikke nemese jer paıdalanýǵa berilmegen, aýdandyq atqarýshy organdardyń qaramaǵyndaǵy barlyq jer bosalqy jer bolyp tabylady». Osy oraıda, Statıstıka agenttiginiń derek­terine súıensek, bosalqy jerdiń 75,7 mln gektary – jaıylym, 2,2 mln gektary – shabyndyq, 2,1 mln gektary ty­ńaıǵan jer.

Depýtat Samat Musabaev ta: «Aral­dyń qurǵap ketken tabany jatyr erni kezerip. Mańǵystaýdyń ulan-ǵaıyr aýmaǵy jatyr qyltanaq óspeıtin. Jer asty sýlary azaıǵan soń kóshpeli qumdar tutas aýyldardy basyp tastap jatqanyn da kózimiz kórip otyr... Endeshe, bizdiń elge kelip paıdaǵa kenelýge nıetti ınvestor nege orman ósirip, jerge paıdasyn tıgizbeýi kerek?», deıdi.

Májilis depýtaty Asqarbek Úısim­baev ta feısbýktegi paraqshasynda: «Or­man ósirýge arnalǵan jerler kez kelgen sharýa­shylyq qyzmetti júrgizýge jaramsyz jerlerden ǵana usynylady, mysaly, tozǵan jáne tuzdalǵan jerlerden. Mun­daı jerlerge Aral teńiziniń túbi, shóleıttenýge jáne qumnyń odan ári jyljýyna neǵurlym beıim Qyzylorda jáne Mańǵystaý oblys­tary jerleriniń bir bóligi jatady», dep jazdy.

Árıne, tartylǵan Araldyń túbi ný ormanǵa aınalyp, Ústirttiń etegi jasyl jelekke bólense, nur ústine nur. Alaı­da joǵaryda Aral teńiziniń túbi kiredi degen bosalqy jerlerdiń basym bóligi jaıylym, shabyndyq jáne ty­ńaıǵan jerler ekenin aıttyq. Endeshe, zań jobasynyń osy álsiz tusyn keı «pysyqtar» óz maqsatyna paıdalanyp, jer qoryndaǵy mıllıondaǵan gektar jerdi orman ósirýge degen jeleýmen sheteldikterge jalǵa berip jiberýi ábden múmkin.

Onyń ústine, orman ósirýge salynatyn ınvestısııaǵa sál sholý jasasańyz, «Májilismenderdiń sózi popýlızm emes pe?» degen suraq týyndaıdy. Birinshiden, orman ósirýge ınvestısııa salý – uzaq merzimde tabysty bolǵanymen, táýekeli kóp sala. Kez kelgen ınvestor qarajat quıǵan soń paıda tabýdy kózdeıtini túsinikti. Sondyqtan qaltasy qalyńdar sýy tartylǵan Araldyń tabanyna shy­byq qadaǵannan góri jaýyny tolasta­maıtyn Vetnam men Laostyń topy­raǵyna aǵash ekkendi durys kóretin shy­ǵar. Osy saladaǵy ınvestısııalarǵa jasalǵan ǵylymı zertteýler de bul bıznestiń tropıktik aımaqtarda ǵana tıimdi bolatynyn ańǵartady.

Ekinshiden, orman sharýashylyǵyna qarjy quıatyndar, negizinen, qurylysqa qajetti qaıyń, terek, shyrsha, qaraǵaı ósirýdi jón sanaıdy. Mundaı aǵashtarǵa mol sý kerek. Al aýyldary aýyz sýsyz otyr­ǵan óńirlerde qaıyń men qara­ǵaı qaýlap ósedi degenge kim senedi? Onyń ústine, Araldyń tabany sekildi qum­dy, shóleıt aımaqta sekseýil men jyń­ǵyl, torańǵy men tobylǵy ǵana ósedi. Al mundaı aǵashtardan qurylysqa qa­jetti mate­rıal shyǵýy ekitalaı. Iаǵnı ınvestordyń quıǵan qarjysy ózin aqtaý bylaı tursyn, ol bankrotqa ushyraýy yqtımal.

Qysqasy, sheteldikter qazaqtar úshin or­man ósireıin dep Uly dalaǵa aǵylaty­nyna sený qıyn. Demek, bizdiń keıbir jemqor sheneýnikter orman ósirýge jalǵa beremiz degendi syltaýratyp, eń shuraıly jerlerdi sheteldikterdiń men­shigine ótkizip jibermeıtinine eshkim kepildik bere almaıdy. Endeshe, Prezı­dent usynǵan zań jobasyna mundaı «túzetý» engizýdiń reti joq.

...Májilismenderdiń munysy nesi?..