Respýblıkada kitap shyǵarý isiniń ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar. Sońǵy otyz jylda qazaq kitaby óndirisin naryqqa beıimdeý máselesi kún tártibinen túspeı keledi. Bir qaraǵanda kúretamyry búlkildep jatqanymen, salanyń qarqyndy damýyna kedergi keltiretin faktor kóp. Birqatar sarapshy kitaptyń ózindik qunyna óndiristiń qymbattyǵy men salyq salmaǵy áser etip otyr dese, keıbir zertteýshiler qoǵam suranysyna ıe kitaptardyń azdyǵyn alǵa tartady.
Kúrmeýi sheshilmegen máselesi kóp salaǵa pandemııanyń saldary da ońaı tıgen joq. О́tken jyldan beri kitap naryǵynyń oıynshylary úlken shyǵynǵa batty. Baspalar men kitap saýdasymen aınalysatyn mekemelerdiń jumysy toqtap, toqsan paıyzǵa deıin tabysynan aıyrylǵan. Sarapshylar taıaý ýaqytta kitap naryǵyndaǵy qolaısyz jaǵdaılar birte-birte qalpyna keledi dep otyr. Alaıda kitaptyń baǵasy ósýi múmkin. Zertteýler kórsetkendeı, kóptegen otbasyda kitap tutynýshy sebetindegi taýarlar tizimine kirmegen. Desek te qoǵamda qandaı ózgerister bolsyn, kitaptyń rýhanı ónim, tárbıe quraly, oı-óristiń bastaýy retindegi mıssııasy ózgermek emes.
Búginde qazaqstandyq baspalar men baspahanalardyń kópshiligi Nur-Sultan jáne Almaty qalasynda shoǵyrlanǵan. Kitap palatasynda tirkelgen myńnan astam baspanyń barlyǵy derlik kitap shyǵarý isimen aınalyspaıdy. Otandyq naryqta sanaýly baspalardyń ǵana ónimderi suranysqa ıe. Al kitap naryǵynyń 90 paıyzǵa jýyǵyn kórshi Reseıde shyqqan ónimder quraıtyn bolsa, qazaq oqyrmany áli kúnge qazaqsha oqıtyn kitapqa zárý bolyp júr.
Elimizdiń oblystarynda júrgizilgen saýaldama nátıjesin saralasaq, 14 pen 30 jas aralyǵyndaǵy oqyrmandardyń 80 paıyzǵa jýyǵy kitapty sırek oqıdy eken. Picodi.com-nyń Eýropa, Azııa, Soltústik jáne Ońtústik Amerıka, Afrıka, Aýstralııa jáne Qazaqstanda júrgizgen zertteýleri qazaqstandyqtardyń 20 paıyzy kitapqa degen qyzyǵýshylyǵy joqtyǵyn anyqtaǵan.
«Kitap óndirisi damymaı, menedjment jolǵa qoıylmaıdy», deıdi bizben áńgimesinde jazýshy-ǵalym, «Arys» baspasynyń dırektory Ǵarıfolla Ánes. «Qoǵamdaǵy kez kelgen problema, meıli ol ekonomıkalyq bolsyn, saıası bolsyn, naqty sheshimin tappaı, ondaǵan jyldarǵa sozylýy múmkin emes. О́kinishke qaraı, Qazaqstandaǵy kitap óndirisiniń túıindi máseleleri otyz jyldan beri sheshimin tappaı keledi. Biz osy ýaqyt ishinde qazaq kitabynyń jaı-kúıi, onyń taralymy, kitap saýdasy, t.b. týraly aıtýdaı-aq aıtyp kelemiz. Túrli is-shara ótedi, biraq onyń bári kitap óndirisi atty úlken keshendi máseleniń bir-bir úzik bóligi ǵana. Problema keshendi bolǵan soń, biri sheshilse, biri sheshilmeıdi. Máselen, avtorlar barshylyq, biraq gonorar máselesi múlde jolǵa qoıylmaǵan. Gonorar mardymsyz bolsa da ony memlekettik tapsyryspen sheshkimiz keledi, biraq bul tusta básekelestik joǵalady. Bireýler ony shelektep paıdalansa, ekinshilerine qasyqtap ta tımeıdi», deıdi Ǵ.Ánes. Baspagerler kitap saýdasyn damytqysy kelgenimen dúken ǵımaratyn jalǵa alý men satýshynyń eńbekaqysy ózin ózi aqtamaıdy deıdi. Jyl saıyn kitap taralymy quldyrap kele jatqandyqtan, ónimniń baǵasy birneshe ese ósedi, al ony tutynýshynyń qaltasy kótermeıdi. Bir tonna qaǵaz sonaý ıt jyly 1 myń dollar bolatyn, áli de sol 1 myńnyń shamasynda, biraq ol teńgege shaqqanda 75 myń teńge boldy, odan soń 120 myń, 150 myń, al qazir 430 myń teńge, osylaı sharyqtap kete beredi. 20-30 jyldyq tarıhy bar baspalar kitap naryǵyndaǵy belgili bir salaǵa (taqyrypqa) beıimdelgisi keledi (mysaly, notaly kitap, tarıhı, medısına, sport, balalar ádebıeti, áskerı, tehnıka, t.b.), biraq oǵan túrli vedomstvolar tarapynan turaqtylyq, sabaqtastyq joq. Onyń sońy redaktorlardyń ámbebaptyǵyna, termınologııanyń júıelenbeýine ákelip soǵady. Sonda «bul túıinniń sheshimi qandaı?» dep qynjylady baspager. – Ol úshin artyq eshteńe oılap tabýdyń qajeti joq. Kitap óndirisin zamanaýı turǵyda damytý qajet. Zamanymyz – naryq, kapıtalızm. Endeshe, eski keńestik, sosıalıstik kezeńdi ańsamaı, kapıtalıstik jolmen alǵa jyljýymyz kerek». Naryqshylardyń aıtatyny, Qazaqstanda halyq sany az, baspa da, baspahana da jekemenshiktiń qolynda deıdi. Kitap óndirisi jetim bala kúıin keshýde, onymen aınalysatyn komıtet te, departament te, tipten bólim de joq. Osy oraıda týrızm salasy, bolmasa medısınadaǵy stomatologııa eske túsedi. Olar da tutastaı jekeniń qolynda, biraq olardy damytý strategııasy, kúndelikti taktıkasymen aınalysatyn mekemeler bar. Sol sııaqty kitap óndirisin de damytý kerek. Oǵan úlgi retinde Germanııadaǵy Kitap-saýda bırjasyn alýǵa bolady. «Bul – kitap óndirisin damytýdyń naǵyz zamanaýı nusqasy. Osy sala memleketke mıllıardtaǵan tabys pen salyq túsirip otyr. Eger úkimet kitap óndirisine qarjy salyp, kapıtalızasııa júrgizse, azdaǵan jylda barlyq problema sheshilýi múmkin. Oǵan, árıne, memlekettik tildiń mártebesiniń joǵarylaýy, latyn grafıkasyna kóshýimiz de erekshe serpin bereri sózsiz» deıdi Ǵ.Ánes.
Taǵy bir janama másele, «Qazaqstan», «Jalyn», «Bilim», «Ana tili», «Qaınar» sııaqty dástúrli baspalarymyzdyń ónimderi azaıyp, basshylarynyń jasy ulǵaıýyna baılanysty rýhanııatymyz burynǵy pozısııalarynan aıyrylyp barady. Aǵa býynnyń ornyn basyp kele jatqan jas baspagerlerdiń arasynda kitap óndirisiniń damymaı jatqanyna ókinishpen qaraıtyndar az. Olar elektrondy kitap, áleýmettik jelide kitap satý, kitap taratý degen máselege den qoıyp, ony búgingi shoý-ómirdiń bir bólshegi retinde qaraýǵa beıim. «Áli besiktegi kúıinde jatqan kitap óndirisi kóshin toqtatyp, ony «buqaralyq mádenıet» deńgeıine túsirer bolsaq, rýhanııatymyzdyń erteńgi kúni qandaı kúıge ushyraryn kózge elestetýdiń ózi qıyn», deıdi baspager.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Aqberen Elgezek otandyq kitap saýdasy naryǵynyń, jalpy kitap shyǵarý isiniń zańmen rettelmegenin alǵa tartady. Bul másele sońǵy jyldarda tipten ózekti bola tústi. «Oqyrmanǵa qazaq tilindegi kitaptar qoljetimsiz. Kez kelgen kitap dúkenine bara qalsańyz, qazaqsha kitaptar jetimniń kúıindeı. Al orys tilindegi kitaptar elimizdegi kitap saýda júıesiniń 80-90 paıyzyn quraıdy. Kitap saýdasy – úlken bıznes hám ulttyq ıdeologııanyń, rýhanııatymyzdyń ajyramas bir bólshegi. Demek, kitap shyǵarý isi memlekettiń ıgiligine jumys isteýi kerek» degen A.Elgezek kitap saýdasynan túsip jatqan qomaqty qarajattyń shetelge ketip jatqandyǵyna alańdaýshylyǵyn bildirdi. Osy oraıda aldaǵy ýaqytta qazaq tilindegi kitaptardyń sanyn arttyrý úshin kezinde tilge qatysty talapty oryndaýda buqaralyq aqparat quraldaryna qoıylǵan 50\50 nemese 70\30 talabyn kitap saýdasy júıesine de engizý mańyzdy deıdi. A.Elgezektiń aıtýynsha, búginde adamzatpen bite qaınasyp kele jatqan kitap shyǵarý óndirisinde qazaq avtorlarynyń quqyǵy da qorǵalmaǵan.
Jyl saıyn tenderlerge qatysyp, qomaqty qarjy utyp alyp, esesine kórkemdik saraptamadan ótpegen, oqyrmanǵa qajetsiz kitaptardy shyǵaryp otyrǵan baspalarǵa basqasha kózqaras qajet. Ol úshin baspa naryǵynda básekelestik orta qalyptastyrý kerek. Sonda ǵana qazaq oqyrmandarynyń suranysy qamtamasyz etilip, aýyl kitaphanalaryna jóneltilip jatqan «makýlatýraǵa» da, «jastar kitap oqymaıdy» degen jańsaq pikirge de tosqaýyl qoıylǵan bolar edi. Munyń ózi úlken bir naýqanǵa aınalsa ıgi. «Ol úshin oblys, aýdan ákimderine kitap satatyn dúkender jelisin damytý úshin arnaıy tapsyrma berilip, elektrondy, aýdıo kitaptar naryǵyna da kóńil bólinýi qajet. Osy oraıda Almaty oblysynyń Taldyqorǵan qalasynda kitap dúńgirshekteriniń paıda bolýyn qýanarlyq jaǵdaı dep qabyldaǵan Aqberen Elgezek «Sońǵy bir-eki jylda kitap naryǵynda tyń aýdarmalar, balalar kitaptary, iskerlik ádebıetter kóptep shyǵa bastady. Bul elimizde kitap naryǵynyń az bolsa da damyp kele jatqandyǵy men kitap oqý kýltiniń orala bastaǵanyn kórsetedi», dep atap ótti. Buǵan dálel retinde A.Elgezektiń avtorlyǵymen shyqqan «Bolmaǵan balalyq shaq» kitabynyń bes myń taralymmen úlken suranysqa ıe bolǵanyn atap ótýge bolady. Bul qazaq kitabyna degen suranystyń bar ekeniniń bir dálelindeı. Alaıda «Meloman», «Knıjnyı gorod» sııaqty kitap saýdasy dúkenderine óz kitabymdy ótkize almadym» dep qynjylysyn bildirgen avtor osy turǵyda elektrondy kitap saýda júıesiniń de bir izge túspegendigin, avtorlyq quqyqtyń zańmen qorǵalmaıtyndyǵyn alǵa tartty.
Akkaýnt ashyp alyp, oqylymdy avtorlardyń kitabyn áleýmettik jeliler arqyly saýdalap jatqandardy sot arqyly júgendeýdiń ózi qısynsyz. Osy oraıda elektrondy kitaptar bazasy da zańmen qorǵalyp, onyń nasıhaty jasalýy qajet dep atap ótken avtor búginde jurtshylyqtyń ınternetten, áleýmettik jelilerden jalyqqanyn aıtady. Sondyqtan da bilimdi kóteretin qundy dúnıelerge jurtshylyq muqtaj bolyp otyr. Otandyq kitap shyǵarý isin damytýda shetel tájirıbesine de kóńil bólý qajettigin alǵa tartqan A.Elgezektiń aıtýynsha, Máskeý metrolaryndaǵy oqyrmandardyń kitapsúıgish tájirıbesi bizge de úlgi bolsa ıgi. Al ınternettegi túrli-tústi bezendirilgen orys tilindegi kitaptardan kóz súrinedi. «Taǵy bir eskere ketetin jaıt, jańadan ósip kele jatqan aqyn-jazýshylar úshin sheteldiń úzdik qalamgerlerin taný mańyzdy. Olarǵa mektep partasynan shetel klassıkteriniń shyǵarmalary oqytylmaıdy. Orys ádebıetin Eýropa, Azııa, taǵy basqa elmen bólip-jaryp oqýdyń qajeti shamaly. Osy oraıda orys ádebıeti mektep baǵdarlamasynda shetel ádebıeti degen pánniń quramynda jeke bir taraýmen berilip oqytylsa, munyń ıdeologııalyq mańyzymen qatar, sala mamandary úshin de paıdasy zor bolatyny anyq, dep atap ótti A.Elgezek.
Búginde qoǵamda kórnekti oqyrman qalyptastyryp júrgen baspager, AmalBooks baspasynyń jetekshisi, birneshe kitaptyń avtory, Forbes Kazakhstan jýrnalynyń qazaq nusqasynyń bas redaktory Baqytjan Buqarbaı elimizde endi ǵana damyp kele jatqan táýelsiz baspagerliktiń ázirge bıznesten góri aǵartýshylyq baǵytynyń basym ekendigin aıtady. «Kitaptaryn memlekettik baǵdarlama aıasynda shyǵaratyn baspalardyń qarjylyq táýekelderi az deýge negiz bar. Al táýelsiz baspagerler árdaıym táýekelge barady, óıtkeni ádebı jobalardy dúnıege ákelý úshin óz qarajatyn salady. Kitap ótpeı qalsa, shyǵynyń qaıtpaıdy», dep atap ótti Baqytjan Buqarbaı. Onyń pikirinshe, táýelsiz baspagerlik baǵyttyń tabysyna qazir birneshe faktor áser etedi. Eń aldymen, naryqtyń aıasy tar.
Eldegi oqyrmandar naryǵy shaǵyn bolǵandyqtan jáne baspa kóbinese qazaq tilinde kitap shyǵarýǵa den qoıyp otyrǵandyqtan baspagerlik salasy – marjasy tómen bıznes salasyna jatady. Ekinshiden, azamattarymyzdyń kópshiliginde tabysynyń bir bóligin bilimin shyńdaıtyn quraldarǵa jumsaý ádeti áli qalyptaspaǵan. «Jeke basym jylyna birneshe júz myń teńgege kitap satyp alamyn. О́zime oqýǵa ǵana emes, jaqyndaryma syılaý úshin de qajet, – deıdi B.Buqarbaı. – Demek, kitap oqıtyn adamdardyń ózinde turaqty kitap satyp alý ádeti joq. Úshinshiden, bul masshtabtalýǵa keletin kásip túri emes». Baqytjan Buqarbaı atap ótkendeı, qazirgi kezde qazaq oqyrmany qalyptasý ústinde. О́ziniń qalaýyn, talǵamyn, maqsatyn biletin oqyrmandar az. Janyndaǵylar oqy dese oqıtyn eliktegish oqyrmandar kitapty maqsatyna saı tańdaý kerektigine nazar aýdara bermeıdi. Bul tamaqty talǵamaı jegenmen birdeı, mundaı oqyrmandarda «aqparattyq gıgıena» qalyptaspaǵan. Oqyrman izdenip ózine qajetti kitaptan góri «haıp» bolyp jatqan, áleýmettik jelilelerdegi tanymal avtorlardyń kitaptaryn oqıdy. Desek te, kitap jazǵannyń bárin myqty qalamger dep aıta almaımyz. Al qazirgi oqyrman jarnamanyń qurbany bolyp otyrǵany tańǵalarlyq jaǵdaı emes. Degenmen naryq ósip keledi, avtorlar da kóbeıýde. Oqyrmandar qalyptasyp bolmady degenimizben, alǵa jyljý bar.
Sarapshylar aıtsa aıtqandaı-aq, otandyq kitap shyǵarý isiniń búgingi betalysyna kedergi bolatyn sebepter kóp. Qazaq tilindegi kitaptar qoljetimsiz. Tyń shyǵarmalardyń, avtorlardyń nasıhaty kemshin. Qalaı bolǵanda da otandyq baspa naryǵynda qazaq tildi kitaptardyń kósegesiniń kógerip otyrǵany – sala janashyrlarynyń arqasy. Kóptegen avtor kitaptaryn jeke qarjysyna nemese demeýshilerdiń qoldaýymen shyǵaryp júr. Degenmen de ekonomıkalyq turǵydan múmkindigi mol sala avtorlardy, baspagerler men polıgrafısterdi tolǵandyrǵanymen, onyń máselesi memlekettiń qoldaýynsyz sheshilmeıtini belgili.
Respýblıkada «Qoǵamdyq mańyzy bar ádebıetterdi basyp shyǵarý jáne taratý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jaryqqa shyǵatyn kitaptar bıyldan bastap Ulttyq memlekettik kitap palatasyna júktelip otyr. Osy kezge deıin memleket tarapynan basylatyn kitap óndirisine qatysty kóptegen syn aıtylyp kelgeni belgili. Osy oraıda oqyrman men avtorlardy tolǵandyratyn másele – «Qoǵamdyq mańyzy bar ádebıetterdi basyp shyǵarý jáne taratý» baǵdarlamasy aıasynda áleýmettik mańyzdy, oqyrman úshin paıdasy bar kitaptardyń jaryq kórýi. Memlekettik tapsyryspen bir atalym 5 myń danamen jaryq kóretin bolsa, onyń barlyǵyn derlik aımaqtardaǵy kitaphanalarǵa úlestirgennen góri qandaı da bir bóligin satylymǵa shyǵarǵan áldeqaıda tıimdi. О́ıtkeni avtor úshin kitaptan paıda tabý qıynnyń-qıyny. Al jekelegen kitap dúkenderiniń sharttary avtorlar úshin tıimsiz.
Búginde otandyq baspalardyń kópshiligi memlekettik baǵdarlamalarǵa arqa súıep otyrǵany belgili. Al tenderlerge tájirıbesi joq baspalardy qatystyrý da baspagerlerdi tolǵandyratyn túıtkildi máseleniń biri. Tender kezinde jańadan ashylǵan, baspa júıesi jolǵa qoıylmaǵan baspalarǵa kitap shyǵarý quqyn berýdiń de arnaıy tetikteri qarastyrylýy qajet. Tipten memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptarǵa monıtorıng jasalmaýy saldarynan kitap bir ataýmen eki jyl qatarynan basylady, al óńirdegi kitaphanalar sol kitapty qaıtalap alýǵa májbúr. Al elimizdegi kóptegen mekteptiń kitaphanalaryna sońǵy jıyrma jylda kórkem shyǵarmalar jetpegen. Búginde qazaq kitabyn qoldap otyrǵan tek memlekettik kitaphanalar ǵana. Kórkem shyǵarmalar jazatyn jas qalamgerlerdiń shyǵarmalary satylymda joqtyń qasy. Al balalar ádebıeti bólimindegi tanymdyq basylymdar men oqýlyqtardyń sanyn arttyrý – ýaqyt kúttirmeıtin másele. Qazaq kitabynyń qarapaıym oqyrmanǵa qoljetimsiz bolýynyń taǵy bir sebebi – baǵasynyń qymbattyǵy. О́zindik qunyna 50-60 paıyz ústeme qosylatyndyqtan, tabysy tómen otbasylardyń aı saıyn kitap satyp alýǵa shamasy kele bermeıtini anyq.
Osy oraıda tıisti mınıstrlik, baspagerler, polıgrafıster qaýymdastyǵy men kitaphanalar túıisý tetigin tappaı, shetel tájirıbesindegi ozyq úlgiler negizge alynbaı, túptep kelgen salaǵa túbegeıli monıtorıng jasalmaı, qordalanǵan máselelerden arylý qıyn. Sapasy jaǵynan da, mazmundyq turǵysynan da básekege qabiletti, sheteldik baspagerlerdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzatyn otandyq ónimderdi joq dep aıta almaımyz. Túptep kelgende, qazaq kitabynyń nasıhaty tómen. Osylaısha, túıtkildi máselesi bir-birimen sabaqtasyp jatqan salaǵa basqasha kózqaras qajet. Oqyrman suranysyna qaraı kitap shyǵarý, kitap isiniń qyr-syryn zertteý isi ýaqyt kúttirmeıtin áleýmettik hám saıası mańyzdy másele.
ALMATY