Tobyl óńirine, negizinen Mońǵolııa men О́zbekstannan oralǵan qandastar ornyqqan. Erterekte kelgender búginde jergilikti halyqpen tonnyń ishki baýyndaı bite qaınasyp, sińisip ketti. Mońǵolııadan kelgen qandastardyń deni mal ósirýge qolaıly eldi mekenderde sharýasyn uqsatyp, quda-jekjatty bolyp, qutty óńirge tamyr jiberip, ósip-ónip otyr. Qoǵamdyq ómirge belsendi aralasyp, óńirdiń mádenı-rýhanı damýyna úles qosyp júrgender de az emes. Al О́zbekstannan qonys aýdarǵandar kóbine ken óndirisi damyǵan Rýdnyı qalasynyń mańyna shoǵyrlanǵan.
Kenshiler shaharynda on jyldan beri Qazaqstan azamattyǵyna qoly jetpeı júrgen baýyrlas qaraqalpaq aǵaıyndar da turyp jatyr. Kóship kelgenderine biraz jyl ótse de, olar Qazaqstan azamattyǵyna qol jetkize almaı keledi.
Qostanaı óńirindegi qandastar máselesimen aınalysyp júrgen belgili jýrnalıst, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy janynan qurylǵan «Otandastar» qorynyń oblystaǵy front-ofısiniń basshysy Názıra Járimbetovanyń aıtýynsha, Rýdnyıda Qazaqstan azamattyǵyn ala almaı júrgen 20 shaqty qaraqalpaq ultynyń ókili turady. Bul jigitterdiń bári de qazaq qyzdaryna úılengen. Otbasylarynda kem degende 2-3 baladan tárbıelep otyr. Olardyń týý týraly kýálikterine ulty qazaq dep jazdyrtypty. Balalaryn orys mektebine emes, qazaq mektebine berip, soltústikte jatqan kenshiler qalasyndaǵy qazaq mektepterine degen suranysty arttyryp otyr.
О́kinishke qaraı, bul aǵaıyndar Rýdnyıda turyp jatqanyna 10 jyl ótse de, О́zbekstan azamattyǵynan shyǵa almaı, munda Qazaqstannyń ýaqytsha turýǵa bergen yqtııarhaty boıynsha eleń-alańmen ómir súrip jatyr.
– Bul jigitterdiń Qazaqstan azamattyǵyn alýy óte qıyn bolyp tur. Báriniń aty-jónin tirkep, árqaısysyna óz qolymen ótinishterin jazdyrtyp, «Otandastar» qoryna jiberdim. Ony bizdiń jetekshimiz Syrtqy ister mınıstrligine tapsyrypty. Al О́zbekstan konsýldyǵy osyndaı máselege kelgende óte shaban qımyldaıtyn sııaqty. Olar О́zbekstan azamattyǵynan bas tartyp, soǵan anyqtama alýlary kerek qoı. Bári sol anyqtamaǵa qol jetkize almaı júr. Olardyń О́zbekstannyń konsýldyǵyna qaıta-qaıta bara beretin múmkindikteri joq. Rýdnyıdaǵy 20-ǵa jaqyn adamnyń árqaısysy qanshama ret barǵan. Onyń ishinde qujattaryn joǵaltyp alǵan qandastar da bar. Meniń biletinim, solardyń bireýi de áli bir anyqtama ákelgen joq. Talaı jyldan beri taban tozdyryp, úmittenip baryp, qur qaıtyp, eki arada bosqa salpaqtap júr. Bizdiń Syrtqy ister mınıstrligindegiler О́zbekstan elshiligimen sóılesip, bir mámilege kelip, osy turǵyndardyń máselesin sheship berse ıgi bolar edi, - dedi Názıra Járimbetova.
Rýdnyıdaǵy qaraqalpaq aǵaıyndardyń eshqaısysy jumyssyz júrgen joq. Kóppen birge tirshiligin jasap, bala-shaǵasyn baǵyp-qaǵyp otyr. Birazy temir jol, ken salasynda jumys isteıdi. Aralarynda jeke kásip ashqysy keletinderi de bar. Alaıda áıelderi azamattyq alǵanymen, ózderi ala almaı, sonyń saldarynan azamattyq quqyǵy shektelip, keıbireýleri yqtııarhat merzimi bitken soń tipti jumysynan aıyrylyp qalyp jatyr.
– Rýdnyı qalasyna 2012 jyldyń 1 shildesinde kóship keldik. Zaıybymnyń ulty qazaq, 2 balam bar. Osy kúnge deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn ala almaı júrmin. О́zim qazaq mektebin bitirgenmin. Kásibim – temirjolshy. 2004-2008 jyldary Tashkent temir jol tehnıkýmynda oqyp, bilim alyp shyqtym. 2020 jyldyń 14 aqpanynda Nur-Sultan qalasyndaǵy О́zbekstan elshiligine О́zbekstan azamattyǵynan bas tartý týraly ótinish tapsyrǵanmyn. Odan osy kúnge deıin jaýap joq. Endi kóship kelgenimizge 9 jyl ótti. Sizderden azamattyq alýymyzǵa járdem berýlerińizdi suraımyn, – dedi azamattyqqa qoly jetpeı júrgen Saılaýbek Abdreımov.
Bıyl olardy turaqty jumysqa ornalastyryp, baspana berip, turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý máselesine oblys ákimdigi de moıyn bura bastady. Taıaýda oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń uıymdastyrýymen Naýyrzym aýdany ákiminiń orynbasary men Dámdi aýyldyq okrýginiń ákimi Rýdnyıǵa kelip osyndaǵy qandastardy Naýyrzym óńirine kóshýge shaqyrǵan. О́ıtkeni ol óńirde mektepke bala jetpeı jatyr. Mysaly, Dámdi aýyldyq okrýgindegi Mereke mektebinde bala sany azaıyp, 30-aq oqýshy qalypty. Al kenshi qandastardyń úıinde kem degende 2-3 baladan bar.
– Aýyldaǵy sharýa qojalyqtarynyń demeýimen kóship kelgen ár otbasyǵa 20 qoı, 2 sıyr, tegin úı beremiz dep josparlap otyrmyz. Aýyldyq okrýg boıynsha 28 sharýa qojalyǵy, 2 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik bar. Olar da qandastar kelse, qoldaý kórsetemiz, jumys beremiz dep qulshynyp otyr. Qandastar burynnan qalaǵa úırengen kisiler eken, gaz bar ma dep suraıdy. Aýylda gaz joq, jergilikti halyq qystan kómirmen shyǵady. Ol kisilerdiń bári buryn óndiris salasynda jumys istegendikten, eger aýylǵa kóshýge kelisim berse, qandastar úshin Rýdnyı ákimdigimen birlesip aýyl sharýashylyǵyna qajetti mehanızator, aspaz, dánekerleýshi mamandyqtary boıynsha tegin qaıta daıarlaý kýrstaryn ashýdy qolǵa alamyz dep kelistik. Jeke kásipkerlikpen aınalysqysy keletinder bolsa, oǵan da qoldaý jasaımyz. Bizdiń Qaıǵy óńiri túgin tartsań maı shyǵatyn shuraıly jaıylymy keń, shabyndyǵy men sýy mol mal ósirýge taptyrmaıtyn jer. Baý-baqsha egýge de qolaıly. Jaqynda Qulsarydan 2 balasymen bir otbasy kóship keldi. Shymkentten bir kisi kelip, aýyldy kórip ketti. Alty balasy bar eken, ol kisi de eki oıly bolyp ketti. Al Rýdnyıdaǵy qandastar oılanyp kóreıik, aqyldasyp bir habaryn beremiz degen. Qazir olarmen baılanysymyz úzilgen joq, jaýaptaryn kútip otyrmyz, – dedi Dámdi aýyldyq okrýginiń ákimi Samat Qadyrshınov.
Rýdnyıdaǵy qandastardyń Naýyrzym aýdanyna baratyn-barmaıtyny belgisiz. Názıra Járimbetova bul jóninde azamattyq ala almaı júrgen qaraqalpaq jigitterden surap kórgen eken, olar: «Biz ol jaqqa barmaımyz. О́ıtkeni bárimiz ken óndirisinde jumys istegenbiz, kóz ashqaly kenishtiń aınalasynda óstik, mal baǵýdyń qyr-syryn bilmeımiz. О́zimiz túgil, ákelerimiz mal ustap kórgen joq. Bul jerden jeke kásip ashyp, nápaqa taba alamyz», depti.
Bul azamattar – О́zbekstannyń altyn keni bar Úshqudyq, Naýaı, Zarafshan, Tamdy óńirlerinen kelgen burynǵy kenshiler. Sondyqtan olar Rýdnyı, Lısakovsk, Jitiqara sııaqty óndiristi qalalarda turaqtap qalǵysy keledi.
2021 jyly Qostanaı oblysyna memlekettik kvota boıynsha 805 adam kóship keledi dep josparlanyp otyr. Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń málimetinshe, bıyl ońtústikten astyqty óńirge qonys aýdaratyn 455 adamǵa kvota bólingen. Munyń syrtynda atamekenge kósh túzegen 350 qandastyń Tobyl óńirine turaqtap qalýy múmkin.
Al qazirgi jaǵdaıda Rýdnyıdaǵy az ǵana qaraqalpaq aǵaıynnyń narqy altynnan qymbat. Alaıda olar ne qandastyń sanatyna ene almaı, ne О́zbekstan azamattyǵynan shyǵa almaı, ózderi arman etip kelgen azamattyqqa qoldary jetpeı, shetqaqpaı kúı keship júr. Qostanaı jeriniń keńdigin, aýyl halqynyń azaıyp bara jatqanyn eskersek, oblys bir jylda 805 emes, 8500 adam qabyldasa da kóteredi. Qandastar men Qazaq jerine ish tartyp kelgen baýyrlas aǵaıynnyń soltústikke kelýi jergilikti jerlerdegi qazaq mektepteriniń jaǵdaıyn túzeıdi. Máselen, táýelsizdikke deıin Rýdnyıda qazaq tilinde bilim beretin birde-bir mektep bolmaǵan. Qaladaǵy qazaqtyń úlesi stýdentterdiń esebinen 2-aq paıyz boldy. Ǵasyr sońynda bastalǵan kóshi-qon qozǵalysynyń nátıjesinde búginde kenshiler qalasyndaǵy qazaqtardyń úles salmaǵy 30 paıyzdan asyp, memlekettik tilde oqytatyn úsh mektep aýzy-murnynan shyǵyp tur. Rýdnyıǵa qaraıtyn Qashardaǵy mektepte de qazaq synyptary kóbeıip keledi. Bul bilim mekemesi de keleshekte qandastardyń esebinen qazaq mektebine aınalmaq.
Qostanaı oblysy,
Rýdnyı qalasy