Aýyldyqtar ákim saılaýynan ne kútedi?

Bul saýaldardy aýylda turyp jatqan aǵaıyn men búginde aýyl ákimi bolyp qy­z­met atqaryp júrgen azamattarǵa jol­dap, sóılesip kórdik. Jurttyń sózi­nen baı­qaǵanymyz, engizilgeli otyr­ǵan ma­j­o­rı­tarlyq saılaý júıesi ózi bas­qa­ryp otyr­ǵan aýyldyń jaǵdaıy úshin shyn ja­ny aýyratyn, istiń kózin biletin, bedel­di de ádil ákimderdiń qalyptasýyna jol ashady.

Qazir aýylda talaı jyldan beri kúr­meýi sheshilmeı, qordalanyp jatqan má­sele kóp. О́ńirdegi shalǵaı aýyldarǵa bara qalsańyz, turǵyndardyń áńgimesi, negizinen, joldyń nasharlyǵy, aýyzsý men «kógildir otynnyń» joqtyǵy, ja­ıylym men shabyndyqtyń jetispeýshi­ligi, qysta joldyń jabylyp qalaty­ny, muny sheshýge tıis ákimqaralar­dyń qoly­nan eshteńe kelmeıtini sııaq­ty túıt­­kildi jaılar tóńireginde órbıdi. Olar­­dyń sózderinen eger aýyl, aýyldyq okrýg, aýdan basshylaryn tikeleı halyq saı­laı­tyn bolsa, kókeıkesti máseleler birte-birte óz sheshimin taýyp, turmys túze­lip, aýyl ońala bastar edi degen úmit sáý­lesin ańǵarǵandaı boldyq.

Shynynda da qazirgi aýyl ákim­deri­niń sharýasy bastan asyp jatsa da, ju­mys­tarynan mardymdy nátıje shy­ǵyp jatqany shamaly. Máseleniń bári qar­jyǵa kelip tireletindikten, aýyl ákim­deri – aýdanǵa, aýdan oblysqa qol jaıý­men shekteledi. Mysaly, Marat Nur­­janov – 8 jyldan beri Uzynkól aýdany­na qarasty Obaǵan aýyldyq okrýgi­niń ákimi. Bıyl tamyzda ekinshi óki­lettik merzimi aıaqtalady. Onyń ákim­dik qyzmetin ári qaraı jalǵastyrý-jal­ǵas­tyrmaýyn tikeleı saılaý arqyly okrýg turǵyndary sheshedi.

Marat Nurjanovtyń aıtýynsha, halyqpen jumys isteý ońaı emes. Qazirgi aýyl ákimderi aýdan basshysynyń da, aýyl turǵyndarynyń da tilin tabý kerek. Áıtpese, «ne arba synady, ne ógiz óledi». Aýylda sheshilmeı jatqan másele kóp. Biraq aýyldyq okrýg ákiminiń qolyndaǵy qarjy mardymsyz bolǵandyqtan, qysqa jip kúrmeýge kelmeıdi. Búginde Oba­ǵanda 652 turǵyn turady eken. Olardan tórtinshi deńgeıli bıýdjetke jylyna 600-700 myń teńge salyq túsedi. Al ákim men ákimdik mamandarynyń aılyǵy, júrip-turatyn kóliktiń kútimi men janarmaıy, kompıýterlik tehnıkasy, ǵı­ma­rat­ty jylytatyn otyny bar – bári­ne jylyna 13 mln teńge shamasynda qar­­jy qajet. Ákimniń qolynda mun­daı qar­jy joq. Sondyqtan áli kúnge deıin mem­leketke qarap otyr. Áıteýir, aýyl­dyń áleýmettik máselelerin sheshýge jer­gilikti sharýa qojalyqtary kómektesedi.

Tórtinshi bıýdjettiń qorjyny toq bolsa, aýylda biraz sharýa oblystyń aralasýynsyz-aq, jergilikti deńgeıde sheshiler edi. Biraq bul bıýdjettiń jer­gilikti ákimdikke berilgenine biraz jyl ótse de, onyń aýylda qanshalyqty mól­sherde qalýy tıis ekenin aýdandyq más­lı­hat emes, oblystyq máslıhat sheshedi. Aýyl ákimderi eń áýeli osy máseleni aýyl­dyń paıdasyna sheship alý kerek deıdi. Tórtinshi bıýdjet qarajaty jer­gilikti ákimdiktiń qatysýymen bólinbeı, is ońǵa baspaıdy. Aýyl ákimin halyq saılasa da, ol báribir qajet qarjyny alý úshin aýdan ákimine táýeldi bolyp qala beredi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıi­ni, aýyldyń derbes bıýdjeti toǵaı­maı, myqty ákim shyǵýy neǵaıbil. Jer­gi­likti bıýdjet jetkilikti bolsa, aýyl­da kásipkerlik te qarqyndy damyr edi. О́kinishke qaraı, qazir kóptegen shal­ǵaı eldi mekende ákimder aýyldy órken­detýge emes, osy qalpynda ustap qalýǵa ǵana tyrysyp júr.

– Qystygúni boranda jol bolmaı qa­lady. Ondaıda men sharýa qojaly­ǵynyń basshysyna baramyn. Ol traktorym dalada tur, ot almaıdy deıdi. Qazir ár jerde órt shyǵyp jatyr. Ony sóndirýge kómek beretin sharýalar egis alqabynda júr. Olardyń ózderiniń jumysy bas­tan asady: tehnıkasy synady, adamy jetpeıdi, egis júrip jatyr, qyzý ýaqyt. Al órtti kim sóndirý kerek? Eriktiler jasaǵynyń basyn qosyp men sóndirýim kerek. Jurtqa jaǵý da qıyn. Qazir, mine, vaksınalaý júrip jatyr. Eldiń kóbi áleýmettik jelidegi alypqashpa áńgi­mege senedi. Al olarǵa túsindirip aıt­sań, tyńdaǵysy da kelmeıdi. Bireýi túrik vaksınasy kerek deıdi, ekinshisi reseılik vaksına kerek deıdi, suraǵanyn taýyp alyp kelseń, qan qysymym kóterilip tur degendi jeleý etip, ekpeden bas tartady. Memleket berip jatqan shaǵyn nesıelerge kelsek, ony áýelde halyq durys túsinbedi. Paıdasyn aıtsań, «Oıbaı, nesıege jolamańdar, erteń qosymsha jumys ornyn ashý kerek eken, ash qulaqtan, tynysh qulaq» dep keri tartyp, bura sóıleıtinder bar. Qazir sol adamdar nesıe alatyn edik dep jantalasyp, júgirip júr. Kesh bolsa da túsinip jatyr. Men báriniń búkil qujatyn daıyndap beremin, qolymnan kelgeninshe kómektesemin: anaý Egov.kz. portalyna úńilip, aýdandaǵy statıstıka, aýyl sharýashylyǵy, jumyspen qamtý ortalyǵyna deıin birge baryp, bıznes-josparyn jasaýǵa deıin kómektesemin. О́ıtkeni solaı jetektep júrmeseń, jurttyń kóbi ózi izdenip, is qylýǵa qyrsyz. Biraz júgiredi de, qursyn, bolmaıdy dep qoldy bir silteıdi. Aýyl turǵyndary áli de bolsa, óz quqyqtaryn durys paıdalanbaıdy, memleket tarapynan jasalyp jatqan qoldaýdy ári qaraı uqsatyp, ilip áketetinder sırek. Eger aýyl ákimin halyq tikeleı saılaıtyn bolsa, onda jurt sharýanyń bárin oǵan úıip qoımaı, aýyldyń kórkeıýi úshin ózderi de tyrbana bastaıdy. Saılaý aýyl turǵyndarynyń da, ákimniń de jaýapkershiligin arttyrady. Degenmen, Obaǵan okrýginen jylyna 4-5 adam shaǵyn nesıe alady, – dedi aýyldyq okrýg ákimi.

Munyń syrtynda, aýyl ákimdiginde maman­dar az, jalaqy tómen. Qazir aýyl­dyq ákimdiktegi mamandar 80-90 myń teńge aılyq alady.

– Jaqynda bir mamanym shekara qyzmetine aýysamyn dep otyr. Onda 12 jarym jyl ǵana jumys isteımin, bas­pana máselesin sheship beredi, barlyq jeńildik jasalady. Memlekettik qyz­met­tegideı kún saıyn emes, kúnara ju­mys­qa baramyn deıdi. Bizde sosyn qa­ǵaz­bas­tylyq óte kóp, bári shuǵyl, bári jedel. Aýylda ınternet áli kúnge deıin joq. Bıyl endi ınternet qoıamyz dep ýáde berip otyr. Qazir, shynyn aıtqanda, ádiskerdiń ózin tabý qıyn bolyp otyr maǵan, – dedi Marat Nurjanov.

Obaǵan aýyldyq okrýgindegi kúrmeý­li máseleler – tozyǵy jetken jol men orta­lyqtandyrylǵan aýyz sý qubyry­nyń joqtyǵy.

– Bular – jylda kóteriletin máse­leler. Aýdandaǵylar bıýdjette aqsha joq, ózderiń qarajat taýyp, sheshińder deıdi. Odan joldy jóndep ber dep sharýa qojalyqtaryna barsań, kóktemgi egis bitsin deıdi, odan shóp naýqany bitsin deıdi, ol bitken soń, kúzgi jıyn-teringe daıyndalý kerek deıdi. Sonymen ýaqyt ótip barady. Bizdiń mańaıdaǵy eń qýat­ty sharýashylyq – «Olja-Agro» kompa­nııa­sy. Ol kómektesýdeı-aq kómekte­sip jatyr. Biraq olardyń jergilikti dırektorlarynda jetkilikti bılik joq. «Osy okrýgtiń 18 myń gektar jerine egin ósirip, shash-etekten paıda kórip otyrsyzdar. Jergilikti halyqqa bir jaǵ­daı jasap, joldy jóndeýge qolushyn sozyńyzdar», dep aıtyp jatyrmyn. Jaraıdy dep, shyǵaryp salady. Joq dep aıtpaıdy. Osylaı sozyla beredi. Bulaı bolmas úshin, olar aqyry osy jerdiń ıgiligin kórip otyrǵan soń, jergilikti sharýa qojalyqtary men iri jaýapkershi­ligi shekteýli seriktestikterdiń tabysynan belgili bir paıyzdy tórtinshi deńgeıdegi ákimdikterdiń shotyna aýdarý zańdastyrylsa, ol qarjyny qaı­da jumsaıtynyn turǵyndar aqyl­dasyp sheshse, sonda ǵana aýyldyń eńsesi kóteri­ledi. Biz qazir múlik, jer, kólik saly­ǵyn jınap otyrmyz. Jeke tabys saly­ǵyna 3 jylǵa moratorıı jarııalandy. Bu­dan azǵantaı ǵana qarjy túsedi, ony­men qaı jyrtyǵyńdy jamaryńdy bil­meısiń. Aldaǵy tamyzda meniń ekinshi mer­zimim bitýi tıis. Eger jurtshylyq qala­sa, aldaǵy saılaýǵa qatysamyn. Eń bas­tysy, saılaý kezinde joǵaryda aıtyl­ǵan máselelerdiń bárin kóp bolyp tal­qylap, el bolyp sheshý jolyn izdes­tire­miz degen oıdamyn. Saılaý buǵan meni de, halyqty da múddeli etedi. Ol úshin, árıne jergilikti ózin ózi bas­qarý tetik­terin jetildirý kerek, – dedi Marat Nurjanov.

Buǵan deıingi máslıhat depýtattary saılaǵan aýyl ákimderiniń bir kem­shin tusy – aýyl ákimderin aýdan ákimi tańdaıtyndyqtan, olar, eń aldy­men, halyq aldynda emes, aýdan ákimi­niń aldynda jaqsy atanǵysy kelip tu­ra­dy. Iаǵnı túptep kelgende, eń al­dy­men aýyl múddesine emes, aýdan áki­mi­ne qyzmet etedi. Al aýdan ákimi bul laýazymǵa ózine qolaıly adamdy ǵana tańdaıdy. Qolaısyz adamnan qu­tylýǵa tyrysady. Máselen, osydan eki-úsh jyl buryn Denısov aýdany ákim­digi tarapynan sol aýdanǵa qarasty Telman aýyldyq okrýginiń ákimine qy­sas­tyq jasaldy. Burynǵy ákim Nurlan Dospaevtyń aıtýynsha, bar pále «Sybaǵa» baǵdarlamasynan bastalǵan.

– Bir jergilikti kásipker aýdan bas­shylarynyń qoldaýymen «Sybaǵaǵa» qatysyp, qarjy almaq boldy. Men ol kásipkerdiń jumys istep turǵan mal fermasy bar, iri qarasy bar degen anyqtama berýim kerek eken. Alaıda ol kásipker­de munyń biri de joq edi. Anyqtamany ózi emes aýdandyq aýylsharýashylyq bóliminiń qyzmetkeri arqyly suratty. Ol kelip, bul sol kezdegi aýdan ákiminiń tapsyrmasy ekenin, eger oryndalmasa, men úshin arty nasyrǵa shabatynyn aıtyp, qoqan-loqy kórsetýge deıin bardy. Men anyqtama berýden bas tarttym. Kóp keshikpeı maǵan qysym jasala bastady. Aýdan ákimi tarapynan jumysyma kedergi kóbeıip, maǵan tipti aýyldan shyǵýǵa tyıym salyndy, – deıdi bu­rynǵy aýyl ákimi.

Osylaısha, Nurlan Dospaev aýyldyq okrýg ákimderiniń kezekti saılaýynda ót­peı qalady. Jergilikti turǵyndar na­­ra­­zylyq tanyta bastaǵan soń, aýdan bas­shylary munyń sebebin N.Dos­paev­tyń durys jumys isteı alma­ǵan­y­­nan dep túsindiredi. Munyń ar­ty aýdan bas­shylyǵy men aýyldyq ok­rýg tur­ǵyn­darynyń arasyndaǵy daý­ǵa ulas­qan. Aýyldyq okrýg ákiminiń uıym­das­­tyrýshylyq qabileti men iskerligin, min­detine adaldyǵyn jaqsy biletin jer­gilikti halyq búkil okrýg bolyp, oblys basshysyna, astanaǵa shaǵymdanyp, áýpirimdep júrip, N.Dospaevtyń kandıdatýrasyn saılaý tizimine engizdirte­di. Biraq burynǵy aýdan basshylyǵy úmitkerdiń reıtıngin qoldan tómendetip, eń sońǵy orynǵa qoıady. Osylaısha, ha­lyq qalap turǵan ákimdi máslıhat depýtattary ótkizbeı tastaıdy.

Osy máselemen biraz jyl aınalysyp, ádildik izdep qajyǵan aýyl tur­ǵyn­darynyń biri – burynǵy aýyldyq ar­da­gerler keńesiniń tóraǵasy, zeınet­ker Lıýbov Sımchenko. Ol qansha aıt­qanymen, halyqtyń únine sol ýaqyttaǵy aýdan basshylary qulaq asa qoımaǵanyn aıtyp keıidi.

– Eger biz aýyl kórkeısin desek, aýyl halqy tatý-tátti ári jaqsy tur­syn desek, biz jergilikti jerdegi óz kósh­bas­shymyzdy tańdaýymyz kerek. Al mundaı mindetti atqara alatyn bizdiń aýyldaǵy birden-bir azamat – Nurlan Dospaev edi. Ol bizdiń aýyldy 2013 jyldan 2017 jylǵa deıin basqardy. Nurlan ákim bolyp turǵan kezde qyrýar is tyndyrdyq: soǵysta iz-túzsiz joǵalǵandardyń tizimin ja­sap, túgendedik, barlyq turǵyndy or­taq iske jumyldyryp, ardagerler ke­ńe­sin qaıta qalpyna keltirip, ardager­ler horyn uıymdastyrdyq. Aýyldy abat­tandyrdyq. Nurlan ákim bolyp turǵan kezde biz kez kelgen iske qulshyna kirisetinbiz. Ol otstavkadaǵy podpolkovnık, naǵyz ofıser, ustanymy berik, sheber uıymdastyrýshy, tabandy azamat ári ádil basshy edi. Halyqqa bergen ýáde­sin mindetti túrde oryndaıtyn. Kez kelgen máseleni bizben aqyldasa otyryp, aýyld­yń paıdasyna sheshetin. Aýdan bas­shylary usynǵan jalǵan qujatqa qol qoımaǵany úshin ol kisini ekinshi mer­zimge ótkizbeı tastady. Biz aýyl bolyp jınalyp, qol qoıyp, óz ákimimizdi qaı­taryp berýin qansha talap etsek te, munymyzdan túk shyqpady. Al qazirgi ákim jergilikti halyqtyń kóńilinen shyǵyp otyr deı almaımyn. Mysaly, byltyr tóselgen asfalt shurq-tesik bolyp oıylyp, kóshemiz burynǵy taz qalpyna qaıta keldi. Byltyr sý ótkizip edi, qysta qatyp qaldy. Jer astynda muz bolyp qatyp qalǵan sý qubyryn áli kúnge deıin jibite almaı jatyr. Bizdiń tilegimiz – ózimizdiń burynǵy ákimimizdi qaıtaryp alý. Endi, mine, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń aýyl ákimderin tikeleı saılaý jónindegi saıası reformasy bizdiń óz kóshbasshymyzdy qaıtaryp alýǵa degen úmitimizdi qaıta oıatqandaı bolyp otyr, – dedi Lıýbov Ivanovna.

Mine, osylaısha, aldaǵy ákimder saılaýynan aýyldyqtar úlken úmit kútip otyr.