Qazaqstan mıkroqarjylandyrý naryǵyn retteýge bel sheshe kiristi. Sońǵy ýaqytta naryq oıynshylaryna qatysty jańa erejeler men talaptardyń bekitilýi – sonyń aıǵaǵy. Máselen, endigi jerde iri mıkroqarjy uıymdary bankke aınalýy múmkin.
О́tken aptada uıymdastyrylǵan «Cfo Idea exchange & networking» sammıtinde Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova ashyq mıkroqarjylandyrý naryǵyn qurýǵa qatysty aldaǵy joba-josparlarmen bólisti. Onyń aıtýynsha, naryqty odan ári damytý úshin shaǵyn jáne orta bıznestiń shaǵyn nesıelerin sýbsıdııalaý kózdelip otyr. Bul «Bıznestiń jol kartasy – 2025» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde júzege aspaq.
Sonymen qatar óńirlerde mıkroqarjy uıymdaryn damytý tujyrymdamasy ázirlengen. Onda kásibin jańa bastaǵan kásipkerlerge kredıt berý úshin óńirlik mıkroqarjy uıymdaryn qurý kózdelgen. Bul rette «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda «Bastaý bıznes» jobasyna qatysýshylarǵa basymdyq berilmek.
Sondaı-aq orta merzimdi perspektıvada mıkroqarjylandyrý naryǵyn damytý úshin mıkroqarjy uıymdaryn qarjylandyrý kózderin keńeıtý, jańa tehnologııalyq sheshimderdi qoldaný esebinen halyqtyń mundaı qyzmetterge qoljetimdiligin arttyrý boıynsha sharalar qabyldanbaq. Osy oraıda, iri mıkroqarjy uıymdaryn bankterge aınaldyrý múmkindigi de pysyqtalatyn bolady.
– Qarjylyq qyzmetterdi tutynatyndardyń quqyǵyn qorǵaý maqsatynda Mıkroqarjylyq jáne kollektorlyq qyzmetti retteý máseleleri boıynsha zań qabyldandy. Qaryzdy tóleý kezinde qıyndyqqa tap bolǵandardy qoldaý úshin problemalyq qaryzdardy sotqa deıin retteýdiń mindetti rásimi engizilýde. Sonymen qatar boryshkerlerdi qaıta qurylymdaý jáne ońaltý, kepil múlki satylǵan jaǵdaıda ıpotekanyń ótelmegen qaryzyn keshirý sharttarynyń tizbesi keńeıtilýde. Kollektorlyq qyzmetke de arnaıy blok arnalǵan. Kollektordyń boryshkermen ózara áreket etý tártibi qatańdatyldy. Agenttiktiń kollektorlyq qyzmetti baqylaý jónindegi ókilettikteri keńeıtildi, – dedi M.Ábilqasymova.
Jalpy, mıkroqarjy uıymdary Ulttyq bankke tirkelip, lısenzııa alǵanymen, buǵan deıin olardyń qyzmetine eshbir uıym suǵyna aralasyp, rettegen emes. Sondyqtan olar da aıylyn jımaı, el azamattaryn biraz ábigerge túsirgeni ras. О́ıtkeni, paıyzdyq mólsherlemesi tym joǵary edi. Osynyń saldarynan belgili sebeptermen bankke bas suǵa almaı qalǵan qarapaıym halyq mıkroqarjy uıymdaryn jaǵalap ketti. Aqyry belsheden qaryzǵa da batty. Bul máseleni ekonomıster de, depýtattar da san márte kóterdi. Sóıtip, Úkimettiń nazaryn atalǵan máselege aýdartty.
Máselen, byltyr Májilis depýtaty Amanjan Jamalovtyń syn-sadaǵy mıkroqarjy uıymdaryna baǵyttalǵanyn jaqsy bilemiz. Depýtat atap ótkendeı, byltyr tótenshe jaǵdaı men karantınniń saldarynan tabysynan aıyrylǵan kóptegen azamat tutynýshylyq nesıe alýǵa májbúr boldy. Bul mıkroqarjy uıymdary, lombardtar, úıden shyqpaı-aq ınternet arqyly nesıe alýdy usynatyn onlaın-kompanııalardyń oń jambasyna dóp keldi. Tótenshe jaǵdaı jónindegi memlekettik komıssııanyń 2020 jylǵy 23 naýryzdaǵy otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta osy máselege erekshe nazar aýdaryp, banktik emes nesıeleýdi retke keltirýdi tapsyrdy. О́ıtkeni zańda jyldyq tıimdi mólsherlemeniń shekti mólsheri 56 paıyzdy quraıtyny taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Turaqsyzdyq aıybynyń (aıyppuldyń, ósimpuldyń) eń joǵary mólsheri árbir keshiktirilgen kún úshin oryndalmaǵan mindetteme somasynyń 0,5 paıyzynan aspaýy kerek. Bul da zańda jazylǵan. Budan bólek, Azamattyq kodekste barlyq komıssııalardy qosa eseptegende, jeke tulǵalarǵa jyldyq tıimdi mólsherlemesi 100 paıyzdan asatyn qaryz berýge tyıym salynǵan.
– Biraq zańdaǵy shekteýlerge qaramastan, onlaın kredıt usynatyn kompanııalar 100 paıyzdan joǵary jyldyq mólsherlememen qaryz berýdi jalǵastyrýda. Syıaqydan bólek, onlaın-kredıtorlar qaryzdy uıymdastyrý jáne qyzmet kórsetý úshin múmkin degen barlyq komıssııalardy ustap otyr. Sonda jyldyq tıimdi mólsherleme 600-700 paıyzǵa jetip jyǵylady. Sondaı-aq olardyń sharttaryna sáıkes, birinshi kezekte bógde uıymdardyń qyzmetterine qatysty tólemder, qaryz berýshiniń shyǵyndary, turaqsyzdyq aıyby, syıaqy somasy shegeriledi. Sodan keıin ǵana negizgi borysh somasy óteledi. Mundaı jaǵdaıda qaryzdy óteý múmkin emes ári únemi turaqsyzdyq aıyby men paıyzdardy tóleý qajet. Munyń júıesi osylaı qurylǵan. Bul «kesel» koronavırýstan da jyldam taralýda. Sondyqtan onlaın-nesıe beretin uıymdardyń qyzmetin tekserý kerek, – degen bolatyn sonda A.Jamalov.
Sodan beri kóp dúnıe ózgerdi. Joǵaryda aıtylǵan zań qabyldandy. Jańa erejeler men talaptar engizilýde. Saladaǵy jańashyldyqtyń biri iri mıkroqarjy uıymdarynyń bankke aınalýy bolýy múmkin. Alaıda qarjy sarapshysy Baýyrjan Muqan bul jańashyldyqqa jatpaıdy dep esepteıdi.
– Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi mıkroqarjy uıymdaryn damytýǵa beıildi eken. Munyń sebebin M.Ábilqasymova karantın kezinde naryqtyń memleket moınyna minip alǵanymen, endi olar óz kúnin ózderi kórýi kerek ekendigimen túsindirgen. Álbette, ıdeıa jaqsy. Biraq sol ıdeıany iske asyrý jolyna qarasańyz, memlekettiń aqshasyn myna jaqtan berýdi toqtatyp, esesine ekinshi bir tustan usynyp, qarjy naryǵyn damytqysy keledi. Aınalyp kelgende bári memlekettiń aqshasy. Endeshe onyń nesi jańalyq?! Sonda áý bastaǵy «memleketke masyl qylmaý kerek» degen ıdeıa qaıda qalady?! «Halyqtyń mıkroqarjy uıymdaryna senimin arttyryp», «Iri mıkroqarjy uıymdaryn bankke aınaldyryp» degen sózden-aq bári túsinikti. Memleket naryqty erkine qoıa bermeıdi. Bıznestiń qalaı jumys isteýi kerektigin bıznestiń ózinen artyq eshkim bilmeıdi. Ásirese, memleket «aqyl aıtyp, jol kórsetse» tipti keri ketýi múmkin. Eger qarjy uıymdarynyń ózderi durystalmasa, halyqtyń qarjy uıymdaryna degen senimin memleket qalaı kúsheıtpek? – deıdi sarapshy.
Onyń pikirinshe, mıkroqarjy uıymdary bankke aınalǵanymen eshteńe ózgermeıdi.
– Iri mıkroqarjy uıymdaryn bankke aınaldyrý degen ne? «Pálenshe» degen mıkroqarjy uıymy budan bylaı «Túgenshe» degen bank dep atalady. Boldy. Basqa ne ózgeredi? Sol bıznes, sol bıznes model, sol klıent pen sol aktıv. Al mıkroqarjy uıymdary bankke aınalsa, bank sektorynda sapasyz oıynshylar kóbeıip ketýi múmkin dep qaýiptenýge bolmaıdy. Birinshiden, másele sapasyz bankterdiń bankrot bolýynda emes. Másele, halyqtyń amanat aqshasyn solarǵa bere beretin Úkimette. Eger eshkim kómektespese, bankterdiń naryq zańyna saı jabylyp tarap ketýi zańdylyq. Bıznes jasaý qoldan kelmese, básekelese almasa, bul ár banktiń óz sharýasy. Ekinshiden, banktiń bári sapaly, al mıkroqarjy uıymdary senimsiz deýge bolmaıdy. Ekeýi óte uqsas bolǵanymen, eki saladaǵy bıznes. Aqsha aınaldyrý biz biletin bes-alty banktiń qojaıynynyń ǵana qolynan kelmeıdi. Bálkim, Qazaqstan ǵana emes, TMD men álemdik deńgeıdegi talantty bankırler sol mıkroqarjy uıymynyń basshylarynyń arasynda da júrgen shyǵar, – deıdi B.Muqan.
UIB bıznes mektebiniń dırektory, ekonomıst Maqsat Halyqtyń pikirinshe, mıkroqarjy uıymdarynyń artyqshylyǵy bar. Eń aldymen, sony tıimdi paıdalaný kerek.
– Áýeli mıkroqarjy uıymdarynyń beıimdelý prosesi jyldam. Naryqta bolyp jatqan ózgeristerge tez beıimdeledi. Bul olardyń shaǵyndyǵynan bolsa kerek. Sodan keıin mıkroqarjy uıymdarynyń halyqqa nesıe berý kezinde qoıatyn talaptary bankterdegideı qatań emes. Sol sebepti mundaı uıymdardan aqsha alý áldeqaıda jeńil. Sondaı-aq elimizde bank bólimsheleri jetispeıtin óńirler, aýdan-qalalar bar. Mundaı jerlerde mıkroqarjy uıymdaryn tartyp, olardyń múmkindigin paıdalanýǵa bolady, – deıdi ekonomıst.
Sarapshy iri mıkroqarjy uıymdarynyń bankke aınalýy naryqqa oń ózgerister ákeletinin atap ótti.
– Mıkroqarjy uıymdarynyń bankke aınalýynan anaý aıtqandaı úlken qaýip kórip turǵan joqpyn. Qaıta sońǵy jyldary bizdegi bankterdiń sany qysqardy. Álsiz oıynshylardyń bári naryqtaǵy ornyn bosatty. Qazir naryqta básekege qabiletti jáne osy baǵytta jumys isteıtin qarjy ınstıtýttary qalyp otyr. Iri mıkroqarjy uıymdary da bank lısenzııasyn alyp, banktik qyzmet atqarýymen naryqqa jańa lep keledi, básekelestik kúsheıedi. Bul belgili bir deńgeıde halyq úshin tıimdi bolmaq. Sebebi báseke bolǵan soń, qyzmet sapasy jaqsarady, tómen paıyzdyq ónimder usynylady. Túptep kelgende, osynyń bári qarjy naryǵynyń turaqtylyǵyna septigin tıgizedi, – deıdi M.Halyq.
Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy Elena Bahmýtovanyń aıtýynsha, mıkroqarjy uıymdaryn bankke, al bankterdi mıkroqarjy uıymdaryna aınaldyrýǵa múmkindik beretin zańnamalyq tetik bolýy shart.
– Bank sektorynda bir jaǵynan retteýshilik talaptardyń artýymen, jańa tehnologııalardy engizýdiń kúrdeliligimen ári onyń qunynyń joǵarylyǵymen negizdelgen shoǵyrlandyrý júrip jatyr. Ekinshi jaǵynan naryqta shaǵyn jáne orta bızneske shaǵyn nesıe berýge mamandandyrylǵan shaǵyn nemese taýashaly bankter qajet. Mundaı bankterdiń mindetin nesıe naryǵyndaǵy tájirıbesi mol iri mıkroqarjy uıymdary atqara alady. Sondyqtan mundaı uıymdardyń tabıǵı ósýi úshin olardy bankke aınaldyrý múmkindigin qarastyrǵan jón. Kerisinshe, qajet bolǵan jaǵdaıda bankti mıkroqarjy uıymdaryna aınaldyrýdyń zańnamalyq múmkindigi de bolýǵa tıis. Bul uıymnyń negizgi qyzmetterin saqtaýǵa múmkindik beredi, biraq salymshylarǵa qatysty táýekeldermen baılanysty bolmaıdy. Qysqasy, qarjy sektoryn odan ári damytý úshin usynystar óte kóp, – deıdi E.Bahmýtova.
Elde, álemde kún saıyn kóp dúnıe ózgeredi. Qarjy naryǵynda da ózgeristerdiń oryn alýy zańdylyq. Tek sonyń bári kóptiń múddesine kóldeneń kelmese eken.