Krıptovalıýta týraly aıtylyp júrgenine birneshe jyl boldy. Degenmen pandemııa kezinde bıtkoın týraly jańalyqtar jıilep ketti. Al qazir bıtkoın baǵasynyń qanshalyqty óskenin qadaǵalaý úırenshikti ádetke aınalǵandaı. Bireýler muny qarjy pıramıdasyna balasa, biri tabys kózine aınaldyryp úlgerdi. Bıtkoındy adamzat oılap tapqan eń úlken jańalyqtardyń qataryna qosatyndar da az emes.
Avtory áli belgisiz
Krıptovalıýta – qolmen ustap kórýge bolmaıtyn, tek qana krıptografııalyq tásilderge súıenip jasalǵan elektrondy valıýta ekeni belgili. Onyń ereksheligi – eshqandaı qurylymǵa baǵynyshty bolmaýynda. Iаǵnı valıýtany ortalyq júıe, bankter basqarmaıdy. Biz aıtaıyn dep otyrǵan bıtkoın – krıptovalıýtanyń bir túri.
Bıtkoın 2008 jyly 9 bettik qujat retinde paıda boldy. Qujatta avtor retinde Sakoshı Nokamoto degen kisi kórsetilgen. Degenmen jańalyq ıesi týraly naqty aqparat joq, al bar aqparattyń ózi anyq emes. Munyń jeke tulǵa ne búrkenshik esim artyndaǵy top ekeni áli beımálim. Tehnologııa salasynda tańǵaldyrýdan jalyqpaıtyn Ilon Mask bolýy múmkin degen de boljam bar. 2009 jyly alǵashqy 50 bıtkoın satylymǵa shyqty.
«Bıtkoın: adamnan adamǵa elektrondy aqsha júıesi» dep atalatyn qujattyń maqsaty – erkindik. Qarjy salasy qurylymǵa baǵynyshty. Iаǵnı salany retteıtin, baqylap, qadaǵalaıtyn Ulttyq bank, Qarjy jáne Ekonomıka mınıstrlikteri bar. Al krıptovalıýta avtorynyń ıdeıasy – adamdar arasynda aqshanyń erkin júrýin qamtamasyz etý. Siz jasaǵan ár operasııa aqshany emes, platformany qajet etedi. Sol platformada ár isińiz jazylyp, qarajattyń kólemi saqtalady.
Bárine ortaq júıe
Bul degenimiz – ár aýdarylǵan bıtkoın, ıakı aqsha týraly aqparat adamzat balasynyń barlyǵyna qoljetimdi bolady. Nebári 145 gıgabaıttyq qujatty kompıýterińizge júktep alyp, qarap otyrasyz. Onyń qoljetimdi bolýy «Bul qanshalyqty qaýipsiz?» degen suraq ta týdyrady. Júıeniń senimdi bolýy – onyń barlyǵyna ashyq bolýynda. Júıede jazba qaldyrǵan eki tarap ta ózgeris engizip, jańa jazba tirkeı alady. Aqsha aýdarýshynyń, tólemdi alǵan adamnyń jáne qansha aýdarǵany týraly jazba tirkeledi. Álbette, eń aldymen jeke esepshot kerek. Muny «elektrondy ámııan» desek, túsiniktirek bolar. Bul ámııanda aqsha emes, bıtkoındardyń sizge tıesili ekenin rastaıtyn kiltter bolady. Kiltti joǵaltsańyz, bıtkoındardan da aıyrylasyz degen sóz.
Ámııannyń eki kilti bolady: biri – jeke, ekinshisi – ortaq. Operasııalar jasaý úshin jeke kilt qoldanylady. Ortaq kilt – esepshot nómiri, al jeke kilt operasııalardy rastaý úshin qoldanylatyn dástúrli CVV kodynyń balamasy ispetti. Al jalpy aqparatty baqylaýǵa ortaq kilt te jetip jatyr. Taýar ıesi satyp alýshyǵa ortaq, ashyq kiltti jiberedi. Satyp alýshy jeke kiltimen rastap, aqsha aýdarady. Bul bir tizbek retinde júıege saqtalady. Osyǵan qatysty basqa da operasııa tizbekke tiziledi. «Blokcheın» osylaı qalyptasady.
Maıner
Bıtkoın ıelenýdiń eń qarapaıym tásili – satyp alý. 26 mamyrdaǵy derekke nazar salsaq, 1 bıtkoın 17 380 122,94 teńge turady. Odan bólek, ózińiz usynatyn qyzmet ne taýarǵa aqy retinde ala alasyz.
Iá, taýaryńyzdy bıtkoınǵa satamyn dep kórsetýdiń qazir esh ábestigi joq. Degenmen bıtkoınmen tóleý elimizdiń zańyna qaıshy ekenin eskerińiz. О́ıtkeni Ata Zańda tólem quraly retinde teńge kórsetilgen. Bolmasa, maınıng úrdisine qatysyp, jumysyńyzdyń ótemi úshin bıtkoın alyp otyrý múmkindigi bar. Eńbek naryǵyndaǵy jańa mamandyq – maıner.
Maınerler joǵaryda aıtyp ketken blokcheınderdi baqylaýmen aınalysady. Tizbekter álemine boılaǵysy keletin kez kelgen adam maıner bola alady. Ol úshin qýaty kúshti qurylǵy qajet. О́ıtkeni búginde bul salada da ózin qalyptastyryp úlgergen maıtalmandar jetip artylady. Maınerler tranzaksııalardy rastap otyrady. Al tizbekti tekserip, rastaý úshin myqty server men grafıkalyq karta qajet. Myqty qurylǵy qajet jyldamdyqpen qamtamasyz ete alady. Basqaratyn ortalyq ne qurylym bolmaǵandyqtan, munda kim jyldam bolsa – tranzaksııa sonyki. Aqparatty birinshi bolyp rastaǵan maıner bıtkoınǵa ıe bolady.
Maınerlerdiń kóbi Qytaıda turady eken. Krıptovalıýta naryǵynyń 65 paıyzyn qytaılyqtar baqylaıdy. Bul baqylaý retteý nemese pármen berý emesin taǵy eske salamyz. Olar tranzaksııalardy ańdyp, olardy rastap otyrady. Odan keıin AQSh, Reseı, Qazaqstan, Iran men Malaızııada maınerler kóp eken. Qazaqstannyń kóshten qalmaı, álemdik trendten azyq tapqanyn baqylaýshylardyń 6 paıyzy bizdiń elimizde turatynynan túsinýge bolady. Al bul salada AQSh-tyń úlesi – 7 paıyz. Maınerlerdiń kóp bolýy eldegi elektr energııasynyń arzan bolýyna baılanysty-mys. О́ıtkeni Kembrıdj ýnıversıtetiniń ǵalymdary bul jumys úshin jylyna 120 TVt qajet ekenin eseptegen. Al bul bir eldiń jyldyq tutynysynan da kóp.
Bıtkoınnyń bolashaǵy
Bridgewater Associates ınvestısııa kompanııasynyń basshysy, mıllıarder Reı Dalıo bıtkoın memlekettiń qarjy baqylaýyn ýysynan shyǵaryp alýyna ákelýi múmkin degen oı aıtty. «Azamattar qarajatyn krıptovalıýtaǵa aınaldyrǵan saıyn memlekettiń halyqtyń kapıtalyn basqarý áleýeti azaıady. Al onyń kún sanap qymbattaýy men adamdar arasynda suranysqa ıe bolýy úkimetterdiń de bul salaǵa nazar aýdarýyna alyp kelmek. Al úkimetter bul salany da qadaǵalaýǵa tyrysýy múmkin. Degenmen bıtkoın áli de qarqyndy damıdy», deıdi ınvestor.
Joǵarydaǵy sózden bıtkoındy tek tóleý quraly emes, ınvestısııa kózi retinde de qarastyrýǵa bolady. Aqshasy artylǵandar altyn satyp alatynyn bilemiz. Bıtkoınnyń «krıptoaltyn» degen beıresmı aty bar. Aıtpaqshy, AQSh-ta HHI ǵasyrdyń basynda altyn satyp alý beleń alǵanda úkimet kapıtaldy qoldan jiberip alamyz degen oımen altyn satyp alýǵa tyıym salǵan-dy.
Bıtkoın kúndelikti qoldanysqa ense, bir mınýt ishinde qansha operasııa oryndalatynyn kózge elestetý múmkin emes. Sonda tirkeý júrgiziletin platforma jaıy qalaı bolady deseńiz, maınerlerdi eske alyńyz.
Qubylmaly valıýta
Krıptovalıýtanyń altkoın, efırıým, rıppl, dash, nem syndy basqa da túri bar. Bular – bıtkoın kodyna ózgeris engizý nátıjesinde paıda bolǵan valıýtalar. Árqaısysynyń baǵasy da ártúrli.
Bıtkoın sany shekteýli ekenin de aıtyp ótken jón. Álemde 21 mln bıtkoın bar. Qazir 90 paıyzǵa jýyǵy tabylǵan desedi. Al qalǵan 10 paıyzyn tabýǵa taǵy 120 jyl qajet eken. Bıtkoınnyń ashyq ári satyp alynatynyn eskersek, 120 jyl degen kóp. Alaıda bıtkoın kodyna shekteý engizilgen. Iаǵnı belgili bir shekke jetkende valıýtanyń baǵasy odan ári óspeıdi. Oǵan qosa, ár tórt jyl saıyn maınerlerdiń jumysy eki ese qysqaryp otyrady eken.
Bıtkoınge qatysty máselege elimizde Ulttyq bank jaýapty. Degenmen vedomstvo búginge deıin buǵan qatysty naqty aqparat ne túsinikteme bergen joq.
Árıne, bul salada da opyq jeýge bolatynyn eskergen abzal. О́ıtkeni elektrondy valıýta baǵasy qubylmaly. Valıýta baǵalaýdyń erejeleri men súıenetin negizi joq. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ol – Qazaqstan zańnamasyna sáıkes tólem quraly jáne ınvestısııalaý obektisi emes. Sondyqtan bul – ár azamattyń jeke jaýapkershiliginde. Al eń qyzyǵy – alaıaqtar bul salaǵa da qol salyp úlgergen. Krıptovalıýta platformasy men bırjalardy buzý derekteri birneshe ret tirkelgen. Oǵan qosa, ámııan ıesi de kiltsózdi umytyp qalýy múmkin. Sońǵy statıstıkaǵa súıensek, búginge deıin tabylǵan bıtkoınnyń 20 paıyzy sol sebeppen «joǵalyp ketken». Al ol 140 mlrd AQSh dollarynyń «jelge ushqanyn» bildiredi.