Myńjyldyq mura. Qurannyń kóne túrki tiline aýdarylǵan alǵashqy nusqasy Túrkistanmen qaıta qaýyshty

Túrkistan qalasynda sońǵy kezderi tanymdyq ta, birlik-yntymaqqa úndeıtin de, ekonomıkalyq qarym-qaty­nasty nyǵaıtatyn da túrli deńgeıdegi is-sharalar jıi uıym­dastyrylýda. Degenmen, bul jolǵy halyqaralyq konferen­sııanyń túrki álemi, ısi musylman halqy úshin mańyzy erekshe. Olaı deıtinimiz...

Konferensııany júrgizgen Halyq­aralyq Túrki akade­mııa­­­synyń prezıdenti Darhan Qy­dyráli kıeli shaharda barsha túr­ki­niń rýhanı dińgegi – Áziret Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz, aıaý­ly handarymyz ben danagóı bı­­lerimiz máńgilikke tynym tap­­qanyn aıtyp ótti. «Mine, osy Iаsaýı dáýirinde, qasterli Túr­ki­stan topyraǵynda budan 1000 jyl buryn túrki tiline aýda­ryl­ǵan qasıetti «Quran Kárim» ki­tabynyń saltanatty tusaý­ke­serine jınalyp otyrmyz. El­basy Nursultan Ábishuly Nazar­baev pen Túrkııa Prezıdenti Ta­ıyp Rejep Erdoǵannyń alǵy sózi­men jaryq kórgen bul qa­sıet­ti Quran Kárimniń basylýy­na yq­pal jasap, septesken túrki mem­le­ket­teriniń basshylary shara­myzǵa qoldaý bildirip otyr», dedi Dar­han Qydyráli. Sansyz bap­tar­dyń ilimi gúldegen ólkede, túr­ki­stan­dyq, saıramdyq hafız ǵu­lama­lar­dyń qatysýymen Qarahan dáý­irin­de qasıetti Quran Kárim tárjimalanǵan.

Ýnıversıtettiń Mádenıet saraıynda ótken alqaly jıynǵa TÚRKSOI uıymynyń Bas hatshysy Dúısen Qaseıinov, Túrki keńesi Bas hatshysynyń orynba­sary О́mer Kojaman, Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rek­tory Janar Temirbekova, Qazaq­stan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tap­syr­malar jónindegi elshisi Er­jan Muqashev, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Aqparat jáne qoǵam­dyq damý mınıstrligi Din isteri komıtetiniń tóraǵasy Erjan Nú­kejanov, Túrkııa Respýb­lı­kasynyń Almaty qalasyndaǵy Bas konsýly Alı Rıza Akyndjy, «Bilge Túrik» mádenıet qory­nyń basqarma tóraǵasy, eks-gý­ber­nator Gýngór Azım Týna, Túrkis­tan oblysy ákiminiń oryn­ba­sary Sáken Qalqamanov, sondaı-aq belgili ǵalymdar men zııaly qaýym ókilderi qatysty.

Basqosý aıasynda Qarahan mem­leketi dáýirinde (H ǵasyr) Túr­kis­tan topyraǵynda kóne túrki tili­ne aýdarylǵan alǵashqy Quran ki­ta­bynyń tusaýkeser rásimi ja­saldy. Kıeli kitaptyń lentasyn TÚRKSOI uıymynyń Bas hat­shysy Dúısen Qaseıinov pen «Bil­ge Túrik» mádenıet qorynyń bas­qarma tóraǵasy Gýngór Azım Týna qıdy.

Halyqaralyq Túrki akademııa­sy basyp shyǵarǵan bul biregeı ba­­sy­lym bizdiń zamanymyzǵa jet­­ken Quran aýdarmasynyń eń kóne ári tolyq nusqasy sanala­dy. Búginde bul qoljazba Ystanbul qalasyndaǵy Túrik jáne Islam óneri mýzeıinde saqtaýly tur. Túmen ǵasyr talaı áýlıeler men ǵulamalar sýsyndaǵan myń­jyl­dyq muranyń jaryq kórip, týǵan topyraqpen qaıta qaýyshýy Túrkistannyń túrki áleminiń rý­hanı astanasy atanýymen tus­pa-tus kelgeni de beker emes. «Alash­tyń aqıyq aqyny Maǵjan «Túr­kistan – Er túriktiń besigi, eki dú­nıeniń esigi» dep jyrlaǵandaı, Túrkistandy túgel túrkiniń rýhanı astanasy sanaýdyń aıǵaqtary jet­kilikti. Sonyń bir aıǵaǵy – myń jyl buryn aýdarylyp ja­zylǵan osy Quran kitaby.

Ǵalymdardyń pikirinshe, Quran alǵash túrki tiline 950 jyl­dary aýdarylǵan. Basqasha aıt­qanda, bizdiń tilimiz – Quran al­ǵash aýdarylǵan eki tildiń biri. Bul onyń baı, qýatty, qunar­ly til ekenin kórsetse kerek. So­ny­­men qatar sol tustaǵy túrki ǵa­­lym­darynyń bilimi men bi­lik­­­ti­ligin de aıǵaqtaı túsedi. О́ıt­­keni Qurannyń baı tili men maz­­munyn sózbe-sóz, jolma-jol aýdaryp shyǵý úlken biliktilikti qa­jet etetini belgili. Bul Quran aýdar­masynyń birneshe nusqasy qazirge jetken, biraq solardyń eń tolyq nusqasy tuńǵysh ret jaryq kórip, Túrkistan jerinde tusaýy kesilýi – rýhanı astanamyzǵa ta­masha tartý boldy dep oılaımyz», dedi Halyqaralyq Túrki akade­mııasynyń prezıdenti.

Alqaly jıynda alǵashqy bolyp sóz alǵan TÚRKSOI uıy­my­nyń Bas hatshysy Dúısen Qa­seıinov túrki áleminiń tarıhy, ádebıeti, tili men arhıvi tur­ǵy­sy­nan asa mańyzdy jumys­tar at­qaryp kele jatqan uıymdar­dyń biri – Túrki akademııasy eke­nin atap ótti. «Qurylǵan kún­nen beri Darhan Qydyráli myr­za­nyń basshylyǵymen Túrki aka­de­mııasy men TÚRKSOI ara­syn­daǵy yntymaqtastyq baılanys toqtaýsyz jalǵasyp keledi. Túrki akademııasynyń shama­men myń jyl buryn Qara­han mem­leketi dáýirinde Túrki­stan aı­maǵynda túrki tiline aýda­ryl­­ǵan «Quran Kárimniń» ǵy­lymı kóshirmesin qaıta daıyn­dap, basyp shyǵarǵany, «Túrki tili jáne Júnis Ámire jyly» aıasynda Qoja Ahmet Iаsaýıdyń shákirt­teriniń biri, sopylyq aǵym ókili, aqyn Júnis Ámireniń óleńderin qazaq tiline aýdaryp basý jáne Túrkistan aımaǵyn jan-jaq­ty sıpattaıtyn kóp tomdyq «Túrkis­tan» ensıklopedııalyq kitaptar serııasyn daıyndaý jumystaryn jalǵastyryp jatqany týraly habardar boldyq. Bul habar bizdi aıryqsha qýantty. Túrki aka­demııasyna osy mańyzdy j­u­mystary úshin alǵys bildirip, shyn júrekten quttyqtaımyz!», dedi Dúısen Qorabaıuly. Sondaı-aq ol Q.A. Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ men TÚRKSOI arasyndaǵy ynty­maqtastyq baılanystardyń kún ótken saıyn artyp kele jatqanyn aıtyp ótti.

Tarıhtyń aýyr synaqtarynan ótip, bólinip-bólshektenip, qan­shama qıyndyqty artqa tastaǵan baýyrlas túrki elderi men túr­ki halyq­tarynyń búgingi tań­da kele­shekke birge qadam basý­ǵa degen umtylysyn Túrki keńe­si Bas hatshysynyń oryn­ba­sa­ry О́mer Kojaman HHI ǵasyr­dyń strategııalyq turǵydan asa mańyzdy ózgeristeriniń biri re­tinde atady. «Maqsat-mura­ty­myz – ata-babalarymyz birge ómir súrgen Túrkistan aımaǵynda ke­zinde jalyndap tutanǵan birlik pen yntymaqtastyq alaýyn keleshekke jetkizý, ony kúsheıte túsý. Aldaǵy kezeńderde Túrkistanda túrki memleketteriniń jeke-jeke ınvestısııalaryna kýá bolamyz. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysymen «Arnaıy ekonomıkalyq aımaq» qurý maqsatynda tıisti jumystar bas­talady. Túrkistannyń úl­ken eko­­no­mıkalyq, saýda jáne ın­­ves­tı­sııalyq áleýetin túrki mem­leketteri paıdalana­tyn bolady. Túrkistannyń túrki ór­kenıeti turǵysynan tarıhı ma­ńyzyn odan ári asha túsý maq­satynda TÚRKSOI jáne Túrki Akademııasynyń jetekshiligimen arheologııalyq qazba jumys­ta­ryn jandandyramyz. Son­daı-aq Túrkistandy jáne Qoja Ahmet Iаsaýıdy álemge keń tanyta túsý úshin yqpaldy halyq­ara­lyq uıymdarda ortaq is-shara­lar ótkizemiz. Osy kezeńde Túrki­s­tan­nyń rýhanı astana degen sı­paty odan ári kúsheıe túsedi. My­saly, Túrki memleketteri ara­syn­daǵy ınstıtýttyq ynty­maq­tastyqty kórsetetin kóp ta­rap­ty uıymdardyń Túrki­s­tanda óz keńselerin ashýy nemese Eýropa Parlamenttik As­samb­leıasyna uqsas bir Parla­ment­­tik Assambleıany Túrki­stan­da qurý máselesin qaras­ty­rý. Osyndaı bastamalar men ju­mystarymyz arqyly kózde­gen basty maqsatymyz – Túrki álemin HHI ǵasyrdyń eń mańyzdy eko­nomıkalyq, mádenı jáne ór­ke­nıetti ortalyqtarynyń biri­ne aı­naldyrý. Osy isterde ata­jur­ty­myz Túrkistannyń jáne Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń mı­ra­syn ózimizge jolbasshy etip al­ǵymyz keledi», dedi О́mer Kojaman.

Túrkistannyń túleýi Elbasy irgesin qalaǵan Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń ashylýymen bastalǵany búginde jıi aıtylady. Túrki halyqtarynyń rýhanı yqpaldastyǵyna, bilimi men ǵylymyna serpin bergen, ordaly oqý ornyna bıyl 30 jyl tolyp otyr. Bul oraıda ýnıversıtet rektory Janar Temirbekova óz sózinde oqý ornynyń bilikti maman daıarlaýdaǵy mańyzy men mindetine toqtaldy. «Iаssy» jáne «Túrkistan» ataýlarynyń tarıhyn, bul jer ejelgi túrki taıpalary úısin, qańly, qarluq, qypshaq, oǵyzdardyń ata mekeni, Syr boıy men Qarataý barsha kóshpeli túrki halyqtarynyń panasy bol­ǵanyn eske saldy. Túrkistan qala­synyń «Túrkistan» dep atalýy tikeleı Qoja Ahmet Iаsaýı ba­bamyzdyń tarıhı tulǵasyna qatysty ekenin jetkizdi. «Quran kárimniń Túrki tilindegi alǵashqy aýdarmasy, Ahmet Iаsaýı baba­myzdyń Túrkilik mádenıet pen Is­lam dini arasynda salǵan rýh­anı kópiri bizderge úlken ónege. Biz bul tarıhı jáne rýhanı baılyqtarymyzdan úlgi alyp, olardyń ashyp bergen jol­daryn odan ári damytýǵa tıis­piz. Damytyp jatyrmyz da dep oılaımyn. Kıeli Túrki­stannyń már­tebesine jáne ýnı­ver­sı­teti­mizdiń atyna saı «Teologııa» fakýltetin ashqaly otyrmyz. Keshegi keńestik júıeden bas tartyp, táýelsiz demokratııalyq, quqyqtyq, zaıyrly, áleýmettik respýblıka qurý jolyndaǵy mańyzdy betburys, «Rýhanı jańǵyrý» strategııasy bizge osynaý bastamaǵa uıytqy bolýǵa kúsh-qýat berdi. Teologııa fakýlteti eli­mizde tuńǵysh bolýymen de qun­dy. Bul fakýltette Q.A.Iаsaýı babamyzdan mıras bolyp qalǵan ilim men ǵylym túsinigi negiz bo­la­dy. Din sosıologııasy, din fı­lo­sofııasy jáne Islam óneri syn­dy elimizde buǵan deıin mán beril­meı kele jatqan mańyzdy sala­larǵa ǵylymı nazar aýdaryp, bul salalardy zert­teıtin ǵa­lym tulǵalardy qa­lyp­tasty­rý – fakýltetimizdiń ne­giz­gi mıs­sııa­larynyń biri», dedi Ja­­nar Temirbekova. Al Syrtqy is­ter mınıstrliginiń Erekshe tap­­syr­­malar jónindegi elshisi Er­jan Muqash tarıhı basqosýdy uıym­dastyryp, qasıetti Quran Kárim­niń kóne túrki tilindegi alǵash­qy nusqasyn qaıta baspadan shy­ǵ­arǵan Túrki akademııasy men uıymdastyrýshylarǵa mı­nıstr­liktiń alǵysyn jetkizdi. El­basy Nursultan Nazarbaev pen Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrki álemi úshin asa mańyzdy tyń bastamalaryna toqtaldy.

Iаsaýı ilimi izgilik pen meıir­ban­­dylyq­tyń týy bolǵan. Túr­kis­­tan ǵulamalary dástúr sa­baqtas­tyǵyn jalǵastyryp, ejel­den adamzat­ty bilim men ónerge, adam­­ger­shilik pen ynty­maqqa, adal­­dyq pen aýyzbir­shilikke ún­de­gen. Myńjyldyq tarıhy bar Quran Kárimdi aýdarǵan ǵula­ma­lar ǵıbraty da táýelsiz memle­keti­­mizdiń rýhanı kemeldenýi­ne nár bereri sózsiz. Alqaly jıynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi Din isteri komı­tetiniń tóraǵasy Erjan Núke­janov Elbasynyń bastamasymen, Memleket basshysynyń jan-jaqty qoldaýymen Túrkistan tú­be­geıli ózgerip, zamanaýı týrıs­tik mádenı-rýhanı jáne ákimshilik-iskerlik ortalyqqa aınalǵanyn, sonymen birge Túrkistan mem­le­ketimizdiń altyn besigi jáne barlyq túrki halyqtary úshin qasterli qara shańyraq, qadirli qutty meken ekenin atap ótti. Q.A.Iаsaýı atyndaǵy ýnıversıtet elimizde «Dintaný» mamandyǵy boıynsha din salasynda bilikti mamandar daıarlaıtyn, suranysqa ıe, joǵary bilim beretin oqý orny ekenin aıta kele, E.Núkejanov bo­lashaq kadrlardyń rıtorıkalyq daǵdylar men sheshendik ónerdi zertteýi qajettigine nazar aýdardy. Memleket ýnıversıtet tú­lekteri men jumys berýshiler ara­synda bilim berý prosesinde týyn­daıtyn máselelerdi birle­sip zertteý, olardy sheshý úshin syndarly dıalog alańyn qurý­ǵa ashyq ekenin jetkizdi. Son­daı-aq halyqaralyq konferen­sııa­da tamyry bir, tarıhy ortaq Túrkııa elimen aradaǵy dáne­ker­lik qyzmetti abyroımen at­qaryp júrgen Túrkııa Respýblı­kasynyń Almatydaǵy Bas konsýly Akynjy Alı Ryza, «Bilge Túrik mádenıet qory» basqarma basshysy, Túrki álemi mádenıet asta­nasynyń alǵashqy basshysy, eks-gýbernator Týna Gúngór Azım óz oı-pikirlerin ortaǵa saldy.

Konferensııa jumysyn qory­tyndylaǵan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Dar­han Qydyráli Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Túrki akademııasynyń Túrkistan óńirinde arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge basa mán berýi óte oryndy», de­gen qoldaýy Akademııa úshin úl­ken baǵyt-baǵdar ekenin atap ótti. Biregeı basylymdy ázir­leýge kelisimin bergen Túrkııa Res­pýb­lıkasynyń Mádenıet mınıstr­ligi­ne, alqaly jıyndy ótkizýde qoldaý kórsetken ýnıversıtet basshylyǵy men ǵalymdarǵa alǵysyn bildirdi.

Jıyn sońynda kóne túrki tilindegi Quran kitabynyń jaryq kórýi­ne atsalysqan «Bilge Túrik» máde­nıet qorynyń basqarma tór­aǵasy Gýngór Azım Týnaǵa, Ystan­bul ýnıversıtetiniń profes­sory Emek Úshenmezge jáne L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sıtetiniń doktoranty Saıpýl­la Mollaqanaǵatulyna Halyqaralyq Túrki akademııa­synyń Qurmet gramotalary tabys etildi.

Sondaı-aq halyqaralyq kon­ferensııaǵa qatysýshylar Túr­kistan aımaǵynyń qasıet­ti oryndaryn aralady. Kıeli qalanyń kún saıyn ózgerip, abat­tanyp-kórkeıip kele jat­qanyna kóz jet­kizip, ekonomıkalyq-áleý­met­tik damýyna kýá bolǵan ǵa­lym­dar osyndaı nátıjeli ister­di úılestirip, atqaryp otyrǵan oblys ákimdiginiń jumysyna rı­za­shy­lyqtaryn bildirdi.