Ulyq Ulys ulyqtaldy

Is-sharany ashqan Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaev konfe­rensııanyń Táýelsizdiktiń 30 jyl­dyǵymen tuspa-tus kelýiniń zor sım­voldyq máni bar ekenin jet­kizdi.

«2015 jyly Elbasynyń tap­syr­masymen elimizde Qazaq han­dy­ǵynyń 550 jyldyǵy keń kó­lem­­de atalyp ótti. Bul ıdeo­­lo­­gııa­lyq astary tereń, mem­le­kettik deńgeıdegi shara boldy. 1465 jyl – sózsiz, bárimiz úshin qas­terli data. Desek te etnogenez prosesi men memlekettiń qa­lyp­tasýy – bir kúnniń, tipti bir ǵasyrdyń da sharýasy emes eke­nin jaqsy bilemiz.

Kereı men Jánibek handar bastaǵan qazaq halqynyń Jetisýǵa qonys aýdarýy onyń qalyptasý kezeńinen ótip, ult­qa aınalǵanyn aıshyqtaıdy. Ǵa­lymdardyń zertteýinshe, bul pro­sess Ulyq Ulys­tyń dáýir­lep turǵan ýaqyty­nan bas­­tal­­dy. Muny folk­lory­­my­z­dan da kóremiz. Jyr-dastan­dary­­myz­dyń qaharmandary – Edige, áz-Jánibek, Maıqy bı, Toq­ta­mys, Asan qaıǵy sııaqty Altyn Orda kezindegi qaıratkerler.

Eń eski kúıdiń biri – «Aqsaq qulan» da Joshy hannyń óli­mine baılanysty shyqqany bar­sha­myzǵa belgili. Sondyqtan Ulyq Ulys – bizdiń memlekettilik dás­túri­mizdiń altyn besigi dep to­lyq senimmen aıta alamyz», dedi Dáýren Abaev. Ol óz sózinde Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy­men 2019-2020 jyldar Ulyq Ulys­tyń 750 jyldyǵyn mereke­leýge arnalǵanyn eske saldy.

«Osy tusta Memleket basshy­sy­nyń «Tarıhpen saıasatkerler emes, tarıhshylar aınalysýy kerek» degen mańyzdy ustanymyn esten shyǵarmaǵan jón. О́z ulylyǵyńa mastaný, tarıhty mıfpen aralastyrý, ótkenimizdi ásire maqtanǵa aınaldyrý – órge bastamaıdy. Kerisinshe, biz tarıhty konıýnktýradan tys zerttep, aqtańdaqtar aqıqatyn ashyp, sheshýshi oqıǵalar jelisin muqııat qaıta qalpyna keltirýge tıispiz.

Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes jaqynda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ja­n­y­nan qurylatyn Joshy Uly­syn zertteıtin ǵylymı ıns­tı­týt ta, negizinen, osy maq­sat­­ty kózdeıdi. Instıtýt ataýy­nyń ózi aıtyp turǵandaı, biz Talas quryltaıynan bastap Kenesarynyń qazasyna deıingi tarıhı dáýirdi birtutas kezeń dep qabyldaımyz», dedi Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary.

Dáýren Abaev Altyn or­da­­nyń tól tarıhymyzdyń ma­ńyz­dy taraýy ekenine ekpin be­rip, ol ártúrli tilde sóılep, árqı­ly din ustanatyn kóptegen ha­lyq­ty bir shańyraq astyna bi­rik­ti­rip, ozyq mádenıetti dú­nıe­ge áke­l­genin atap ótti. Onyń dá­ýir­legen tusynda qazaq hal­qy­­nyń et­no­genezdik portreti qalyptasty.

«Altyn Orda ýaqytynan beri kele jatqan sımvoldardy qazir de kún saıyn kóremiz. Ulttyq valıý­tamyz – teńgeniń ataýy sol kezeńge tıesili. Memleket bas­shy­synyń rezıdensııasy Batý­dan Abylaı hanǵa deıingi Al­tyn Orda men Qazaq handyǵy ámirshi­leriniń ordasy sııaqty atalady.

Parasat pen tózimdilikke qu­ry­lyp, Hanafı mazhabyna ne­giz­delgen dástúrli dinimiz Berke men О́zbek handardan muraǵa qalǵan. Jańa elordamyz – Nur-Sultan qalasy – Uly dalada ásem shaharlar salǵan Ulyq Ulys bıleýshileri ǵurpynyń jalǵasy.

Mysaly, Saraıshyq qalasy – Joshy ulysynyń, Noǵaı ordasy men Qazaq handyǵynyń rý­hanı astanasy boldy. Qazirgi Qyzylorda oblysy aýmaǵynda Jan­kent, Jent, Barchkent, Túr­kistan óńirinde Syǵanaq, Saı­ram, Iаssy, Sozaq sııaqty qala­lar bolǵan. Mundaı qalalar elimizdiń soltústiginen de tabylýda. Buǵan dálel – jaqynda ǵana Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Qyzyl-oba» qorymynan shyqqan qundy jádigerler.

Osylaısha, biz babalarymyz­dyń shetsiz-sheksiz aımaqty meken etken kóshpendiler emes, ke­ri­sinshe, óz ýaqytyndaǵy kósh­peli ómir men otyryqshy tur­mys saltynyń ozyq tustaryn úıles­tirip, ımperııalyq deńgeıde ús­tem­dik qurǵan halyq bolǵanyn baı­qaımyz», dedi Dáýren Abaev.

Altyn Orda – ótken tarıhymyz ǵana emes, búginimiz ben bo­la­shaǵymyz degen spıker bú­gin­gi ortaq maqsat-muratymyz ben qoǵam bolyp bet alǵan baǵdary­myz Altyn Orda kezinen bergi ǵa­syr­lyq dástúrlerden bastaý ala­t­ynyn jetkizdi.

«Birinshi – ortalyqtan bas­qarylatyn memleket. Ulyq Ulys­tyń tarıhı tájirıbesi osy­ny kórsetkendeı, tabıǵaty qatal, aýmaǵy úlken Eýrazııa qur­ly­ǵynyń keńistiginde myqty «bılik vertıkali» arqyly ortalyqtan basqarylatyn memleket qana ósip-órkendeıdi. Osy mańyzdy shart Joshy Ulysynyń «Altyn ǵasyryn» týǵyzdy.

Ekinshi – merıtokratııa. Altyn Orda memleketi men qoǵamynyń mańyzdy ereksheliginiń biri – adam­dardy elıta qataryna jeke qasıetine qarap qosty. Qa­rym-qabiletiniń arqasynda qara­pa­ıym jigitten áýeli batyr, odan soń bı, keıinnen Altyn Or­da­nyń bek­lerbegine aınalǵan Edi­geniń ǵu­my­ry – osyǵan anyq dálel. Bú­gin­de memleketimiz merı­to­kra­tııa­nyń basty qaǵıdasyn júze­ge asyryp jatyr. Onsyz qoǵam­­nyń jańǵyrýy men damýy múmkin emes.

Úshinshi – tıimdilik. Altyn Or­­dada memlekettik basqarý men lo­gıs­tıkanyń tıimdi júıesi qu­ryl­ǵany tarıhtan belgili. Sonyń biri – jámshik qyzmeti. Ol keıin­nen birneshe ǵasyr boıy Reseıde keńinen qoldanyldy. Son­daı-aq «darýǵa» dep atala­tyn azamattyq ákimshiliktiń jú­ıeli jumysy da osyǵan mysal bo­la alady», dedi Prezıdent Ákim­shiligi Basshysynyń birinshi oryn­basary.

Dáýren Abaevtyń sózine súıensek, ekpin beretin tórtinshi másele – ǵylym-bilim ǵurpy. О́z­bek pen Jánibek handardyń bılik qurǵan ýaqytynda Altyn Ordaǵa kóptegen elden ǵalymdar aǵy­lyp kelip jatqany kópshilikke aıan. Sonymen birge qanshama med­reseler salynyp, ol jerde tek dinı ilim emes, matematıka, medısına jáne basqa da ǵylym úıretilgen.

«Besinshi – dıalog mádenıeti. Eýrazııa kindiginde oryn tepken alyp ımperııa – Altyn Ordanyń quramynda o bastan-aq tili, dinı senimi men salt-dástúri ár­túrli halyqtar ómir súrdi. Olar­dyń eki ǵasyr boıy bir memlekette birge tirshilik etýi dıalog máde­nıetiniń, rýhanı baılyqtyń jáne ózgege degen qurmettiń kórkem úlgisine ulasty. Etnosaralyq qatynastardy retteý, birtutas azamattyq ult qurý isiniń qazaq­stan­dyq modelinen Altyn Or­da­lyq qaǵıdatty kórýge bolady. Munda birlik – birkelkilik de­gendi bildirmeıdi.

Altynshy – halyqaralyq medıasııa mádenıeti. Altyn Orda Shyǵys pen Batysty jal­ǵaı­tyn kópir ispetti boldy. Uly Jibek jolynyń soltústik ba­ǵy­tynda ornalasqan ımperııa ór­ke­nıetter arasyndaǵy jan-jaq­ty dıalogti – materıaldyq qun­dylyqtarmen qatar, ıdeıalar men ınnovasııalardyń alma­sýyn qamtamasyz etti. Tarıhqa kóz salsaq, Altyn Ordanyń saıasaty­nan Elbasynyń BUU uıymy Bas Assambleıasynyń minberinen ta­nys­tyrǵan «Úlken Eýrazııa» jobasynyń úlgisin kóre alamyz.

Jetinshi – adamı qundylyq. Mem­lekettik basqarýdyń orta­lyq­tandyrylǵanyna qaramas­tan, Altyn Orda eshqashan klassı­kalyq túrdegi «shyǵys despotııasy» bolǵan emes. Qoǵamnyń ózegin bılikke degen qorqynysh emes, halqymyz ımandylyq dep aıtatyn rýhanı túpnegiz qurady. Qazir de qoǵamymyzdyń taban tirer tuǵyry, yntymaqtastyqtyń negizi – «áleýmettik reıtıng» emes, ımandylyq pen máńgilik rýhanı qundylyqtar», dedi Dáýren Abaev.

Halyqaralyq ǵylymı-táji­rı­belik konferensııada tatar ǵalymy Marat Gıbatdınov Reseı ǵylymynyń Altyn Orda týraly paıymy qandaı evolıýsııany bas­tan ótkerip jatqanyn baıandady.

H.Faezhanov atyndaǵy Ult­tyq bilim berý tarıhy men teo­rııa­sy ortalyǵy basshysynyń min­detin atqarýshy, Tatarstan Res­­pýbl­ıkasy ǵylym akademııa­sy tarıh ınstıtýty dırek­tory­nyń orynbasary, tarıh ǵylym­darynyń doktary Marat Gıbat­dınovtyń aıtýynsha, Tatar­­standa Altyn Ordany na­ǵyz ǵylymı negizde zertteý tek toq­sanynshy jyldary ǵana jol­­ǵa qoıylǵan. Bul zertteýler bir­­tin­dep, Reseı ǵylymynyń da atalǵan máselege basqa qyry­nan qaraýyna túrtki bolsa kerek. «Altyn Orda taqyryby – tek Qazaqstan úshin ǵana emes, tatarlar men túrki álemi úshin ǵana emes, búkil Reseı úshin de óte ózekti. Altyn Orda tarı­hyn Reseı oqýlyqtarynda «Or­da shapqynshylyǵy» dep sı­­pat­­taýdyń kesirinen ǵylymı eń­bek­ter men jarııalanymdar­da qansha daý men daqpyrt bol­ǵa­nyn bárińiz biletin shyǵar­syz­dar. Abyroı bolǵanda, búgin Reseı Federasııasy bul tu­j­y­rymdy qaıta qaraý kerek­ti­gin túsinip otyr. Endi oqýlyq­tar­da bir kezdegideı «Orda shap­qyn­shy­lyǵy» nemese «tatar-mon­ǵol ezgisi» degen uǵymdardy kór­meı­sizder. Iаǵnı bul kezeńniń tarıhy qazir Reseıde resmı túrde tarıhı shyndyqqa jaqyn sıpattala bas­tady», dedi ǵalym.

Tatarstannan onlaın baılanys arqyly sóz sóılegen tarıhshy Altyn Orda tarıhyn nasıhattaý isinde áli de sheshimin tappaǵan máseleler týraly da sóz qozǵady.

«Oqýlyqtar jónge kelgeni­men, áli de bolsa Altyn Orda ta­­rı­hyn Reseıdiń tutas tarıhy­na­n bólip qaraý beleń alyp otyr. Reseı tarıhyndaǵy Altyn Or­da­nyń orny týraly sóz bol­ǵanda basqynshylyq kezeńi men azat­tyq kúres jyldary ǵana oqy­tylyp júr. Al Altyn Orda ór­ke­nıetiniń mádenı, ǵylymı, memlekettik basqarý murasy týraly kóp aıtylmaıdy. Onyń órkenıeti týraly Reseıden bólek bir eldiń bóten órkenıetine oısha saıahat sıpatynda berilgen», dedi Marat Gıbatdınov.

Tatar ǵalymy sóziniń sońynda Altyn Orda tarıhy – Eýrazııa keńistigindegi ondaǵan memleket pen halyqtyń ortaq tarıhy bolǵandyqtan, ony jeke-jeke zerdelemeı, birlesip zerttep, ortaq paıymǵa kelýdiń mańyzy zor ekenin basa aıtty.

Memleket tarıhy ınstı­tý­ty­nyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılosofııa doktory Jaqsylyq Sábıtov óz sózinde «Jamıǵa At-Taýarıh» eńbeginiń 3 tildegi nus­qasyn bir izge túsirýdiń ma­ńyzy týraly áńgimeledi.

«HIH ǵasyrda Altyn Ordany zerttegen kórnekti ǵalymnyń biri – Shoqan Ýálıhanov. Ol óziniń otyz jyl ǵumyrynda óte aýqym­dy ǵylymı eńbek sińirip ket­ken. Qazirge deıin onyń bul er­li­gin eshkim qaıtalaı alǵan joq. Tipti ol óz ýaqytynan 150 jyl­ǵa ozyp ketken. Onyń eńbek­terindegi tezısterdiń kóbi áli kúnge deıin ózekti. Onyń jaz­ǵan eńbekteri qazirgi bizdiń oqýlyq­tardan da ozyq deýge bolady. Al onyń bul taqyrypta óte maz­mundy ári jemisti eńbek etýine Qadyrǵalı Jalaıyrıdiń «Jamıǵ At-Taýarıh» eńbegin bilgeni kóp septigin tıgizgen», dedi ǵalym.

Sondaı-aq Jaqsylyq Sábıtov Qadyrǵalı Jalaıyrıdiń eńbegin Joshy Ulysy – Altyn Ordanyń tarı­hyna dala perzentiniń kózi­men ǵylymı baǵa bergen eń irge­li týyndy dep atady. Onyń aıtýynsha, Altyn Orda tarıhyn zert­­tegen qazaqtyń kórnekti ul­­dary­nyń bári bul eńbekti aı­na­lyp ótpegen. Eń bastysy – atalǵan eńbekte Altyn Or­da qazirgideı Astrahan, Qazan, Si­bir handyǵyna bólek-bólek sıpat­tal­maǵan. Kerisinshe Altyn Orda­nyń ıeligin tutas mádenı keńis­tik retinde sıpattaǵan.

«Jamıǵ At-Taýarıhtyń» tórt qoljazbasy bar. Tatar ti­lin­de – ekeý, qazaq tilinde – bir, uı­ǵyr tilinde bir nusqasy qalǵan. Salystyryp qarasaq, aralarynda aıyrmashylyq bar. Mysaly, tatar tilindegi eki nusqasynyń ózinde aıyrmashylyq kezdesedi. Birinde Aq Orda týraly aıtylsa, ekinshisinde Aq Orda týraly sóz joq. Osy qoljazbalardy biriz­dendirip, úlken jalǵyz má­tin qalyptastyrmasaq jáne qol­jazbalardaǵy aıyrma­shy­lyqtarǵa ǵylymı baǵa ber­mesek, qatelese beremiz. Mysaly, «Má­denı mura» aıasynda osy eń­bek basylyp shyqqanda Orys han­ǵa qatysty qatelik ketken. Qadyrǵalı Jalaıyrıdiń eńbegi Alash uǵymynyń shyǵý tarıhynan málimet beretin alǵashqy derekkóz retinde de qundy. On­daǵy «Alash myńy» uǵymy qazaq júzderiniń qalaı paıda bol­ǵanynan habar beredi», dedi Jaq­sylyq Sábıtov.