Bıznes ókilderi men densaýlyq jónindegi sarapshylar alkogolsiz sýsyndardy aksızdeý atalǵan saladaǵy óndirýshilerdiń bankrottyǵyna, jumys oryndarynyń aıtarlyqtaı qysqarýy men baǵalardyń ósýine ákeledi degen alańdaýshylyqtaryn alǵa tartyp otyr, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Árıne, quzyrly mekemelerdiń bul máselede óz ustanymy men ýáji bar. Oǵan deıin osy máseleni búge-shigesine deıin talqylaǵan baspasóz májilisinde quramynda qanty bar alkogolsiz sýsyndarǵa (QAS) aksızdik salyqty engizýdiń saldary týraly túrli pikirler aıtyldy. Osylaı bola qalǵan jaǵdaıda, Qazaqstan alkogolsiz sýsyndar men shyryndar óndirýshileri qaýymdastyǵy óndiris kóleminiń jartylaı azaıyp, ekonomıkanyń túrli sektorynda 15 myńnan astam jumys oryndarynyń qysqarýyn boljaıdy. Sebebi, sýsyndar óndirisinde bir jumys orny janama salalarda 7-den 10-ǵa deıin jumys ornyn quraıdy.
Qazaqstan alkogolsiz sýsyndar men shyryndar óndirýshileri qaýymdastyǵynyń jetekshisi Álııa Mamytbaevanyń aıtýynsha, qazaqstandyq bıliktiń quramynda qanty bar sýsyndarǵa aksız engizýdi usynýy – ult densaýlyǵyna degen qamqorlyq. Bılik alkogolsiz sýsyndarǵa temeki ónimderiniń aksızdik salyq modelin qoldanǵysy keledi, bul durys emes. О́ıtkeni quramynda qanty bar sýsyndar, onyń ishinde shyryndar, shyryny bar sýsyndar, lımonadtar, jemis sýsyndary, kompottar – kondıterlik ónimder, tátti bólkeler, sút jáne basqa da ónimder sııaqty ónim jáne kalorııa jetkizýshisi.
2015-2018 jyldary Qazaqstanda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Eýropalyq óńirlik bıýrosy men Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń áleýmettanýshylyq qyzmeti jahandyq zertteýler júrgizip, quramynda qanty bar sýsyndar ınfeksııalyq emes aýrýlardyń nemese semizdiktiń damýyna áser etetin ónimderdiń qataryna kirmeıtinin dáıektegen. Kerisinshe, bul másele otandastarymyzdyń kómirsýlary basym jáne aýyz sý rejimi jetkiliksiz, negizinen nan men un ónimderimen kóbirek tamaqtanatynyna baılanysty týyndaıtyny anyqtalǵan. Alaıda memlekettik organdar bul nátıjelerdi elemeıdi, bul óz kezeginde tańǵaldyrarlyq jaǵdaı, deıdi baspasóz máslıhatyn uıymdastyrýshylar.
Sondaı-aq Á.Mamytbaeva bılik organdarynyń DDU-nyń quramynda qanty bar sýsyndarǵa salyq salý ekonomıkalyq tıimdi shara bolyp tabylmaıtyny kórsetilgen qorytyndylaryn da elemeıtinin atap ótti. Bul 2017 jyldan bastap DDU-nyń barlyq esebinde kórsetilgen.
«Muny McKinsey Jahandyq ınstıtýty, HVQ jáne EYDU syqyldy bedeldi halyqaralyq uıymdar júrgizgen táýelsiz halyqaralyq zertteýlerdiń nátıjeleri de rastaıdy. Soǵan sáıkes salyqtar densaýlyqqa oń áser etpeıdi, biraq ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı teris áser etedi jáne eń aldymen áleýmettik turǵyda, tabysy azdardyń qaltasyna soqqy bolady», deıdi Á.Mamytbaeva.
Qysqasy, Chılı, Meksıka, Saýd Arabııasy sııaqty elderde jáne QQS joǵary tutynýmen sıpattalatyn basqa da elderde qoldanylǵan salyq salýdyń gıpotetıkalyq ssenarııi Qazaqstan úshin qolaısyz. О́ıtkeni alkogolsiz sýsyndardy otandyq tutyný bir qazaqstandyqqa jylyna orta eseppen 36,7-den 49,2 lıtrdi quraıdy (2012 jyldan 2019 jylǵa deıingi kezeń, bul 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha álemdik kórsetkishten 41,2%-ǵa az).
Zertteý derekteri boıynsha, quramynda qanty bar sýsyndardyń qazaqstandyqtar rasıonynyń qunarlylyǵyna qosqan úlesi shamaly ǵana jáne 2%-dan tómen.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi janyndaǵy Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty salanyń aǵymdaǵy jaı-kúıin, sondaı-aq keıbir elderdiń tájirıbesin eskere otyryp, qant qosylǵan alkogolsiz sýsyndarǵa aksızdik alymdardy engizý sharalarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq saldaryna keshendi taldaý júrgizdi. Júrgizilgen zertteý nátıjeleri boıynsha QAS-qa aksız engizý praktıkasynyń taralýyna qaramastan, Qazaqstanda mundaı sharany iske asyrý salanyń jaı-kúıine, sondaı-aq halyqtyń densaýlyǵy men tutynýshylyq minez-qulqyna yqtımal áserin eskere otyryp, QAS-qa salyq engizýdiń oryndylyǵyn jan-jaqty zerdeleýdi talap etetini anyqtaldy.
Zııandylyqty azaıtý salasynyń sarapshysy jáne «Densaýlyq» qaýymdastyǵynyń tóraıymy Baqyt Túmenova: «Qant, qalypty mólsherde, aǵzanyń úzdiksiz jumys isteýi, mı qyzmetiniń durys damýy men yntalandyrylýy úshin qajet. Alaıda memleketter ulttyń densaýlyǵyna degen syltaýmen qant qosylǵan sýsyndar shyǵaratyn, salyqty kóbeıtetin adamdarmen kúresýdi bastaǵanda qanttyń áleýmettik ónim ekenin umytyp ketedi. Halqymyzdyń jartysyna jýyǵy aýylda turady jáne kún saıyn balalaryna tátti sýsyndar satyp alýy ekitalaı, al balalar áli de qantty paıdalanady, qant qosylǵan nan men maı jeıdi. Sondyqtan bıznespen kúresýdiń qajeti joq. Biraq bala kezinen táttige durys kózqaras qalyptastyrý kerek», deıdi.
Sarapshy halyq bıznesti salyqtarmen óltirýdiń ornyna tańdaý jasaýy úshin memleket bıznesti nóldik qant nemese jasandy qant almastyrǵyshtary bar balama sýsyndardy óndirýge yntalandyrýy kerek dep sanaıdy.
RMǴA Tamaqtaný ınstıtýtynyń taldamalyq zertteý ádisteri zerthanasynyń jetekshisi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Konstantın Ellerdiń aıtýynsha, mundaı qısynsyz sharalar men tyıymdar tek ónimniń baǵasyn kóteredi jáne qazaqstandyqtardyń qandaǵy qant deńgeıine áser etpeıdi. Sonymen qatar Reseı Federasııasynyń shyryndar, sý jáne sýsyn óndirýshiler odaǵynyń prezıdenti Maksım Novıkov: «Reseıde quramynda qant bar alkogolsiz sýsyndardy tutyný qanttyń jalpy tutynylýyna óte az úles qosady jáne kóp bóligi (55%-dan astam) shaı qasyq arqyly tutyný bolyp tabylady (tosap, shaıǵa qant qosý jáne t.b.)», deıdi. Sondaı-aq ol joǵary ekonomıka mektebi júrgizgen taldamalyq esepteýlerdi mysalǵa keltiredi, bul «QAS-qa aksızdik retteýdi engizý kezinde bıýdjet úshin ekonomıkalyq tıimdilik qarama-qaıshy ıkemdilikke jáne satylymdar men basqa da kórsetkishterdiń tómendeýine baılanysty teris bolyp tabylady. Al ekinshi nátıje – meta-derekter negizinde, osy sharalar engizilgen elderde, quramynda alkogol bar sýsyndardyń sol baǵa sanatynda naryqta QAS paıdalaný tómendegen kezde halyq quramynda alkogol bar sýsyndarǵa aýysatyny anyqtalǵan. Munda kelesi másele týyndaıdy, sonda sýsyndar óndirisi salyǵynyń áseri nede?».
Baspasóz-konferensııasynda sondaı-aq aksızdiń 20%-y engizilgen kezde óndiris 26,4%-ǵa tómendep, sýsyndarǵa baǵa kúrt ósetini, al kelesi jyly aksız engizilgennen keıin salyq salynatyn soma 131,56 mlrd teńgeden 96,83 mlrd teńgege deıin tómendeıtini atap ótildi. Qoryta aıtqanda, alkogolsiz sýsyndarǵa da aksızdi engizý jumyssyzdyqqa alyp keledi. Shamamen 12 592 adam jumysynan aıyrylatyn kórinedi, onyń ishinde 1 574 adam negizgi salada, al 11 018 adam aralas salalarda. Jalaqy qorynan salyq túsimderiniń tómendeýi 5,84 mlrd teńgeni quraıdy, onyń ishinde jeke tabys salyǵy 10%-ǵa (2,72 mlrd teńge somasyna) tómendeıdi. Korporatıvtik tabys salyǵynyń 5,21 mlrd teńgege, QQS 4,17 mlrd teńgege tómendeýi boljanyp otyr. Salyqtardyń barlyq túri boıynsha bıýdjetke túsetin túsimderdiń tómendeýi 15,22 mlrd teńgege jetip, negizgi kapıtalǵa jyldyq ınvestısııalar kólemi 6 mlrd teńgege tómendeıdi. Árıne bul málimetterdi múddeli tarap alǵa tartyp otyr. Iаǵnı memlekettik organdar barlyq zertteýdi, ásirese quramynda qanty bar sýsyndardyń aýrý men semizdiktiń paıda bolýynyń negizgi sebebi emes ekenin eskere otyryp, múddeli qoǵamdyq uıymdar arqyly túsindiredi jáne ilgeriletedi, konferensııa spıkerleri bul usynysty kezekti ret alyp tastaýdy usynady, óıtkeni usynylyp otyrǵan shara saýyqtyrý josparynda kútiletin nátıje bermeıdi, alaıda sala úshin saldary, ásirese daǵdarys kezeńinde eleýli bolmaq.
ALMATY