Kombat

Maks Alpert Qyzyl Armııa jaýyngerin óziniń Leica kame­ra­symen 1942 jyly 12 shil­dede Ońtústik maıdanda, Voroshı­lov­grad shaıqasy kezinde sýretke túsirgen. «Ofıser okoptan kó­terilip, sarbazdardy shaıqasqa shaqyrdy», dep eske alady óz es­teliginde.

«Áskerler «Ýra!» dep aıqaı­lady da sha­býylǵa umtyldy. Men osy sátti ustap úlgerdim. Koman­dır oqqa ushty. Onyń atyn bilýge úlgermedim, meni jedel túr­de polk shtabyna sha­qyryp aldy», deıdi fotograf.

HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldaryna deıin fotodaǵy keıip­­­ker­ge qatysty alýan túrli áńgime aıtyldy. Maks Alperttiń posh­tasyna júz­degen hat kelip tústi. Avtorǵa «me­niń týysym» dep jaz­ǵan adamdar ­da boldy. «Kombat­­tyń týǵan jeri – bizdiń qalanyń mańy» dep aıdy aspanǵa shyǵarǵan­dar da ta­­byldy. «Fotadaǵy men edim» de­gender kezdesti. Áıt­se de so­ǵys ardagerleri resmı nus­qa­men ke­lispedi. Bertin kele avtor­ǵa Za­­porojeden aýdandyq atqarý ko­mı­­tetiniń tóraǵasy Ivan Ere­men­­kodan arnaıy hat keledi. Onda: «Jyldaǵy jeńis kúnin atap ótý úshin búkil otbasymyzben ús­tel ba­syna jınaldyq. Kenet qońy­­raý soǵyldy. Poshtashy úı­ge gazet-jýr­naldardy ákelipti. Meniń anam ádettegideı hat izdep, gazet be­tine kóz júgirtti. Sóıtti de kenet­ten aıqaılap jiberdi: «Vanıa! Áke! Bizdiń ákemiz!». Jú­regim lúpildep, tynysym ta­ry­lyp ketti. Gazettegi sýretke qa­raımyn, óz kózime ózim sene alar emespin. Iá, ıá, rasymen de, san jyldar boıy izdegen ákemiz tabylypty» dep jazyl­ǵan. Áıtse de máskeýlik jýrnalıster men foto avtorynyń ózi bul hatqa kú­mánmen qarady. Sebebi onda «Siz­diń kúıe­ýińiz, kishi saıası nus­qaý­shy Alekseı Gordeevıch Ere­menko, 1906 j.t., 1942 jyly 14 qań­tarda joǵalyp ketti» degen ha­bar­lama qosa tirkelgen eken.

Sirá, tergeý júrgizilmes te edi. О́ıt­keni «batalon komandıri» ­de­­gen boljammen qaza tapqan ­kún 1942 jyldyń 12 shildesimen sáı­kes kelmeıdi. Eremenkonyń ot­ba­­­sy ádettegideı sypaıy jaýap aldy. Alaı­da Alpert habarlamaǵa tir­­kel­gen fotosýretterge nazar aýdar­ǵan soń, kombattyń egiz aǵa­sy ma dep te oılaıdy. Meken­jaıy da kóńilge qonady. Sóıtip, aýdandyq atqarý komıtetiniń tór­aǵasymen baılanysyp, bas­qa da fotosýretterin su­raıdy. Jıyrmaǵa jýyq fotosýret sa­rap­tamaǵa jiberiledi. Kóp uza­maı bul soǵys jyldaryndaǵy ala­sa­pyrannyń qateligi ekenin túı­sinedi. Eki jyl zerttegennen keıin, kombattyń naǵyz sol adam ekenin anyqtaıdy.

Sonymen, áıgili fotodaǵy ke- ­ıipker men saıası nusqaýshy Alek­seı Eremenkonyń bir adam eke­ni rastaldy. Maks Alpert bir­den batyr­dyń uly men jesirin qo­naq­qa sha­qy­rady. 36 jastaǵy kishi saıası nusqaýshy «batalon komandıri» bolǵan emes eken. Biraq onyń qaıtpas qaısarlyǵy, fotodaǵy jalyn atyp turǵan beı­nesi adamdy eriksiz solaı oılaý­­ǵa májbúrleıdi.

Alekseı – qarapaıym ýkraın jigiti. 14 jasynan bastap temir­jolda eńbek etip, artynan zaýytta jumys isteıdi. Keıinnen «Avan­gard» kolhozynyń tóraǵasy bolady. Soǵys bastalǵanda Ere­menko áskerı komıssarıatqa óz er­ki­men kelip, maıdanǵa jiberýdi su­raıdy.

Kózi tiri maıdandastary Ere­­men­konyń erligin esten shyǵar­ǵan emes. Zapastaǵy podpolkovnık Va­sı­lıı Berezýbchak sol kún­­gi oqı­ǵany bylaı sıpattaıdy: «Aýyr artıllerııalyq shabýyl­ bastaldy. Biz alǵashqy sha­­­býyl­­­­dyń betin qaıtardyq. Biraq ekin­­­- shi­sin­de dıvızııanyń oń qap­­ta­­lyn­da serpilis boldy. Ásker she­gine bastady. Men jaǵ­daıdy qal­­pyna keltirý, sarbazdardy toq­tatý tý­raly dıvızııa koman­dıri­­niń buı­ryǵyn­ aldym, óıtkeni jaǵ­­daı óte aýyr bolatyn. Sodan keıin Ere­­men­­ko­ny kórdim. Ol aınala­­sy­na jaýyngerlerdi jına­dy. Biz kóp emes edik. Biraq Eremen­ko qar­sy shabýylǵa shyǵýǵa sheshim qabyl­dady. Sálden keıin ol oqqa ushty», dep eske alady.

Batyr da erjúrek Alekseı Gor­deevıch Eremenko Lýgansk obly­­sy, Slavıanoserskıı aýdany, Horo­shee selosy mańyndaǵy baýyr­las­­­tar zıratyna jerlengen. Oǵan es­kert­kish ornatylypty. Biraq bir tań­ǵalar­lyq jaıt bar. Ol ba­tyr­dyń er­ligi moıyn­dalǵannan ke­ıin bir­de-bir marapatqa ıe bol­ma­ǵany. Júrekti aýyrtatyny sol. Áıtse de onyń ánge aınalǵan er­lik­ke toly beınesi el jadynan máń­gilikke ósh­peıtini daýsyz. Bul – aqıqatqa toly ańyz.