Eýropada fýtbol toıy bastaldy

Áý basta kári qurlyq birinshiligi 2020 jyly ÝEFA-nyń (Eýropa fýtbol qaýymdastyqtarynyń odaǵy) 60 jyldyǵyna oraı Eýropanyń 12 elinde ótkizilýi tıis bolatyn. Alaıda pandemııaǵa baılanysty dop dodasy bir jylǵa keıinge shegerilip, 12 emes 11 elde ótetin bolyp kelisildi.

Barlyq sheberler qatysa almaıdy

Sóıtip fýtbol jankúıerleri asyǵa kútken Eýropa chempıonaty bıyl erekshe jaǵdaıda ótkeli tur. Ala dopqa arbalǵan jankúıerler aldaǵy bir aı boıy túnde túsinen aıyrylyp, kúndiz isinen bereke ketip, kúni boıy uıqy qysyp ári-sári bolyp júrmek. Chempıonat bit­kenshe bárimiz Ronaldýǵa rıza, Beılge baýyr, Azarǵa aqylshy, Mıýl­lerdiń múlt ketpeýine, Zın­chenkonyń zyr júgirýine tilekshi bolyp, Keındi kórshi aýyldyń balasyndaı kórip, Modrıchtiń pastaryna máz kúı keshpekpiz.

О́kinishke qaraı, jaraqatyna jáne ulttyq quramadaǵy báse­ke­lestiktiń joǵary bolýyna baı­lanysty bir­qatar fýt­bolshynyń ónerin tamashalaı almaımyz. Atap aıtar bol­saq, jaraqat alyp qalǵandardyń qa­tarynda «Barselona» men Ger­manııa quramasynyń qaqpashysy Mark-Andre ter Shtegen, «Real» men Ispanııa quramasynyń qor­ǵaýshylary Serhıo Ramos pen Danı Karvahal, sondaı-aq Is­panııa fýt­bolynyń bolashaq jul­dyzy sanalǵan Ansý Fatı, Nıderland kapıtany Vırjııl van Deık pen tórt jyldyq úzi­listen keıin Shvesııa ulttyq qu­ramasyna qaıta oralǵan 39 jas­taǵy áıgili shabýylshy Zlatan Ibragımovıch bar. Sonymen qa­tar Ibragımovıch sııaqty uzaq jyldan keıin alǵash ret Fransııa ult­tyq quramasyna shaqyrtý alǵan shabýylshy Karım Benzema da bıylǵy chempıonatqa qatyspaýy múmkin. Ol osydan birer kún bu­ryn Bolgarııamen ótken jol­dastyq kezdesýdiń birinshi taı­m­ynda tizesinen jaraqat alyp, oıyndy sońyna deıin jal­ǵas­tyra almaǵan bolatyn.

On eki múshesi saý bola tura, ult­tyq quramadaǵy báseke­les­­tikke baılanysty Eýropa birin­shiligine qatysa almaıtyn fýtbolshylardyń qatarynda Anglııa men «Manchester Iýnaı­ted» klýbynyń qorǵaýshysy Aaron Ýan-Bıssaka, byltyr ǵana Nı­derland quramasynyń negizgi qu­ramyna ilikken qorǵaýshy Hans Hatebýr, «Lester» quramynda bı­ylǵy maýsymdy tamasha ót­kizip, «gol+pas» tiziminde 15 upaı jınaǵan aǵyl­shyn fýtbolshysy Djeıms Meddıson, 2012 jáne 2019 jyldary Germanııanyń jyl fýtbolshysy atan­ǵan Marko Roıs jáne taǵy basqa bir­neshe tanymal aıaqdop sheberleri bar.

Pandemııanyń

Eýro-2020-ǵa engizgen túzetýi

Koronavırýs indeti ózge salalar sekildi, sportqa, onyń ishin­de fýt­bolǵa da óz túzetýin en­­gizdi. In­det­ke baılanysty fýtbol matchtary kóp elde bir jylǵa jý­yq kó­rer­mensiz ótse, keı elder stadıonǵa jan­kúıer­lerdiń kirýine ruqsat berip jatty. ÝEFA basshylyǵy da bıylǵy chem­­pıonattyń matchtaryn jan­kú­ıerlerdiń stadıon­nan tamashalaýyna kelisimin berdi. Máselen, Sankt-Pe­terbýrg pen Ba­kýdegi stadıondarǵa jan­­kúıerlerdiń 50 paıyzy jiberilse, Býda­pesht­tegi «Ferens Pýshkash» sta­­dıo­nyna kórermenniń 100 paıy­zy­na kirýine ruqsat berilip otyr. Alań­­nyń syıymdylyǵy – 65 myń adam. Amsterdam, Bý­ha­rest, Glazgo, Kopengagen, Rım jáne Sevılıadaǵy matchtarǵa 25 paıyzdan 45 paıyzǵa deıin, Lon­dondaǵy toptyq kezeń, shırek, jartylaı fınal oıyndaryna da jankúıerlerdiń 25 paıyzy kire alady. Mıýnhendegi stadıonǵa tek 14,5 myń (stadıonnyń 22 pa­ıyzy) jankúıerdiń kirýine ruqsat etildi.

ÝEFA pandemııaǵa baılanys­ty ár quramaǵa ádettegideı 23 emes, 26 fýtbolshyǵa deıin tizim­ge en­gizýine ruqsat berdi. Bul múm­kindikti birinshilikke qa­tysatyn 24 quramanyń, 23-i tolyq paıdalansa, tek Ispanııa ǵana Eýropa birinshiligine 24 fýt­bolshymen keldi. Sonymen qatar komandalar chempıonattaǵy birinshi oıynyna deıin aýyr ja­raqat alǵan nemese indetke shaldyqqan fýtbolshylardyń ornyna qosymsha oıynshy shaqyrta alady. Eýro-2020 týrnırinde ár quramanyń bir oıynda bes fýtbolshyny almastyrýǵa quqy bar.

Statıstıka men

boljam

Eýropa chempıonatynda eń kóp top jarǵan qurama – Ger­­manııa (1972, 1980, 1996). Sondaı-aq tártip ómir sal­ty dep biletin nemister úsh márte (1976, 1992, 2008) fı­nal­­ǵa shyqqan. Ekinshi orynda Is­pa­nııa quramasy tur. «Qyzyl fýrııa» ókilderi de chempıonatta 3 ret (1964, 2008, 2012) jeńiske jetip, 1 ret (1984) fınalda qar­sylasyna jol berdi. Úzdik úsh­tikti Fransııa túıindep tur. «Úsh jolaqty» eldiń fýtbolshylary 2 ret (1984, 2000) kýbokty basynan asyra kótergen. Al 1 márte (2016) fınalda súrindi.

Eýropa chempıonatynda je­ńiske jetken 10 koman­danyń 3-eýi (Ispanııa, Italııa, Fran­sııa) jarys qojaıyny retinde bas júldege qol jetkizgen. Al Germanııa, Nıderland, Por­týgalııa jáne Fransııa qurama­lary Eýropa chempıony atansa da, óz elderinde ótken birinshilikte birde-bir márte jeńis tuǵyryna kóterile almaǵan. Eýropa chempıonatynda múlde top jarmaǵan Shvesııa men An­glııa óz elderinde ótken jarysta tek jartylaı fınalǵa deıin jetken. Bul – eki quramanyń búginge deıin qol jetkizgen eń úzdik nátıjesi.

Bıylǵy birinshilikke Eýro­panyń jeti chempıony (Italııa, Ispanııa, Fran­sııa, Nıderland, Germanııa, Portýgalııa, Danııa) qa­tysyp jatsa, Fınlıandııa men Sol­­tústik Make­donııa qura­mala­ry tuńǵysh ret Eýro­doda báse­kelerinde baq synamaq.

Belgili fýtbol sarapshylary bıylǵy chempıonatta qaı qurama top jaratynyn dóp basyp aıta al­maı otyr. Degenmen, Fransııa qu­­ramasynyń daıyndyǵy qazir óte joǵary deńgeıde ekenine nazar aýdaryp otyrǵandar da az emes. Shyn məninde «Úsh jolaq­ty» el quramasynyń barlyq she­binde de əlemdik deńgeıdegi jul­dyz­dar shoǵyry oınaıdy. Ýgo Lorıs, Rafael Varan, N’Golo Kante, An­týan Grızmann, Kılıan Mbappe, Pol Pogba sekildi fýtbolshy­larmen qosa, qurlyqtyń úzdik klýbtarynda óner kórsetip júrgen ózge de jas oıynshylar jetkilikti. Sonymen qatar qazirgi Eýropa chempıony Portýgalııa, qa­tarynan eki birinshilikte úzdik shyq­qan Ispanııa, fýtboldyń ota­ny bola tura, birde-bir chempıonatta top jara almaı júrgen Anglııa quramasyn da negizgi úmitkerler qatarynan shyǵarýǵa bolmaıdy.

Eýropa chempıonatynyń bú­gingi tusaýkeser kezdesýi týra­ly aıtar bolsaq, alǵashqy match Italııanyń bas shahary – Rımde ótedi. Búginge deıin kári qurlyq dodasyna toǵyz ret qatysyp, tek bir márte ǵana (1968) jeńis tuǵyrynan kóringen Italııa men 2008 jylǵy birinshiliktiń sensasııa­syn jasap, úshinshi oryn ıelengen Túrkııa qurmalary kúsh synasady.