Qazaq ádebıetiniń klassıgi Sábıt Muqanovtyń Almatydaǵy mýzeı-úıine kelýshilerdiń nazaryn erekshe aýdaratyn bir jádigerlik bar. Ol – qazaqtyń uly ǵalymy, shyǵystanýshy, saıahatshy, aǵartýshy, etnograf Shoqan Ýálıhanovtyń bákisi. Iá, ushy synǵan, mújilgen, júzin tot basqan, saby perlamýtrmen qaptalǵan, sabynyń joǵarǵy jaǵy metalmen órnektelgen, úsh jerden usaq shegemen bekitilgen, uzyndyǵy 17 sm, eni 1 sm., kónergen kip-kishkentaı báki. «Bul báki munda qalaı kelgen?» dep suraıdy mýzeıge kelýshiler.
Akademık-jazýshy Sábıt Muqanov Shoqan Shyńǵysulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýge búkil sanaly ǵumyryn arnaǵany anyq. Ol el ishinde Shoqannyń ata-babalarynyń shejiresin taratyp, arǵy Abylaı, bergi Ýálı, Shyńǵys týraly aıtylatyn ańyzǵa bergisiz áńgimelerge de jasynan qulaǵdar bolyp ósken. Sh.Ýálıhanov týraly «Arıadna arqaýy» atty alǵashqy pesasy 1945 jyly Máskeý-Lenıngradtyń «Iskýsstvo» baspasynan jaryq kórgen. Orys tiline aýdarǵan V.Shklovskıı. Pesa 1953 jyly «Shoqan Ýálıhanov» degen atpen qaıta jazylǵan. N.Pogodın atyndaǵy Soltústik Qazaqstan oblystyq orys drama teatry «Shoqan Ýálıhanov» spektaklin Máskeýdegi Kishi teatr sahnasynda da kórsetken. Respýblıka teatrlarynyń repertýarlaryna enip, kóp jyldar boıy qaıtalana qoıylyp keldi. S.Muqanov Shoqannyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn taldaǵan ǵylymı zertteý eńbegin («Shoqan Ýálıhanov») 1962 jyldyń 1 tamyz – 2 qarashasy aralyǵynda jazyp shyqqan. Keıin Shoqan men Abaı týraly monografııalaryn jınaqtap, «Jarqyn juldyzdar» degen atpen jaryq kórgen bul baǵaly zertteý eńbegi (1964 j) Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵyn da ıelengen (1967 j). Keıin 16 tomdyq (1972-1976) jáne 10 tomdyq (2020) tańdamaly shyǵarmalar jınaǵyna da engen.
Mýzeı kesheniniń qorynda Sábeńniń Shot-Aman Ýálıhanovtyń ákesi Ydyrysqa jazǵan hatynyń kóshirmesi saqtalǵan. Endi sodan úzindi keltireıik: «...Shoqan týraly: halyqqa adal atqarǵan eńbek ólmek emes qoı, ásirese, bizdiń elde. Shoqandy kóbirek zerttep júrgen adamnyń biri menmin. Biraq ol týraly áli úlken eńbek jaza alǵan joqpyn. Jazylǵan biraz maqalalarymdy, Máskeýde orys tilinde shyqqan «Nıt Arıadny» atty pesamdy Shoqannyń zor obrazyna laıyqty kıim demeımin. Biraq olarmen tynyp otyrǵan men joq. Oıym – úlken romanda. Oǵan biraz materıaldarym bar, biraq jetkiliksiz. Jetkizý úshin: 1) Shoqannyń týyp-ósken jerlerin aralaýym kerek. 2) Omby arhıvinde biraz otyrýym kerek. 3) Qashqarııaǵa baryp qaıtýym kerek. Osy úsheýiniń alǵashqy ekeýine ótken jaz attanam ba dep em, qol tımedi. Oıym sizdi de kórý, keńesý edi. Endi tirshilik bolsa, aldaǵy jazǵa jınalamyn. Ol-puldardy surap (Shoqanǵa baılanysty) sizdi áýrelegim keledi de, suraıtyndarymdy hatqa syıǵyza almaımyn. Osynda aldyrtýdy da oılaımyn. Akademııaǵa bul jóninde sóılesip te júrmin, nátıjesin habarlaımyn. Jalpy hatpen habarlasyp turaıyq, aǵaı! Inilik sálemmen – Sábıt Muqanov 30. 10. 1948 jyl. Almaty».
Bul hat Sábeńniń ishki syryn syrtqa jaıyp salyp tur ǵoı. Shoqan týraly roman jazýdy áý bastan-aq oıǵa alǵanyna bul da dálel. Al Ydyrys Ýálıhanovpen Sábeń jolyǵysqan, áńgimelesken, Shoqan týraly kóp derekter alǵan.
S.Muqanov Máskeýdiń, Lenıngradtyń, Ombynyń, Almatynyń muraǵattarynan Sh.Ýálıhanovqa qatysty mol maǵlumat jınaqtaǵan. Shoqannyń kúndelikterine sholý jasaı otyryp jazǵan dápteriniń kóshirmesi de Mýzeı kesheni qorynda saqtaýly. Bul jóninde: «Sábıt Muqanovtyń «Shoqan Ýálıhanov» pesasy drama teatrynda qoıylatyn bolyp, Shoqan rólin oınaý mindeti maǵan júkteldi, – dep eske alady Qazaqstannyń halyq ártisi Nurmuqan Jantórın, – Sábeń meni ertip, úıine ákeldi. О́ziniń jumys kabınetine ótkizdi de, shkaf tartpasynan bir qoljazba shyǵardy. Sony maǵan usynyp turyp: – Mynany qazir osy kabınetten shyqpaı oqy. Bitirgen soń sóılesemiz! – dedi. Bul on segiz jasar Shoqannyń kúndeligi eken. Men qunyǵa oqyp shyqtym». (Kitapta: «Kádimgi Sábıt Muqanov. Estelikter kitaby. – Almaty: Jazýshy. 1984 – 392b.).
Osyǵan sabaqtastyra órbiter oıdy qazaq teatr óneriniń negizin qalaýshylardyń biri, halyq ártisi Qapan Badyrov jazyp qaldyrypty: «Sábıt Muqanovtyń dramalyq shyǵarmalary negizinde qoıylǵan qundy spektakldiń biri – «Shoqan Ýálıhanov». Spektaklde jurtshylyq súıip qaraıtyn, jaqsy beınelengen – Nurmuqan Jantórın oınaǵan Shoqan róli. ...Biz akter Nurmuqannyń óner jolynda baǵyn ashqan ról – osy Shoqan dep tanımyz». (Kitapta: «S.Muqanov týraly estelikter». Astana, Elorda. 2001. – 480 b.).
«Jol taptym bar qazaqtyń júregine» dep batyl baılam jasaǵan Sábıt Muqanov shyǵarmashylyq jolynyń úlken bir asýyn Shoqan ómirinen kórkem roman-tetralogııa jazýǵa arnaıdy. «Aqqan juldyz» dep atalǵan bul roman-tetralogııanyń eki kitaby ǵana jaryq kórip (1967, 1970 j.j.), úshinshi kitabyn bastaǵan 1973 jyly jazýshy ǵumyry tuıyqtalǵan edi.
Kórnekti ǵalym, qazaq dramatýrgııasynyń bilgiri Rymǵalı Nurǵalıev: «Shoqan Ýálıhanov» dramasynan keıin kóptomdyq romandar shoǵyrynyń alǵashqy kitaptary dúnıege keldi. Kitaphanalar, arhıvter, Shoqan bolǵan qalalar, Shoqan basqan joldardy Sábıt Muqanov túgel kórdi; shekaradan ótip, Shyǵys Túrkistan, Qashqarǵa deıin bardy. Uıǵyr halqynyń qalyń ortasynda bolyp kelgen soń, oılanyp, tolǵanǵan, taqyrypty tereń bilýden, materıaldyń mańyzdylyǵynan baryp dramatýrg bir obektiden ózektes eki shyǵarma – pesa-dılogııa týdyrdy. Sóıtip, Shoqannyń jas jigit kezin kórsetetin «Qashqar qyzy» atty eki bólimdi tarıhı drama dúnıege keldi», dep jazǵan bolatyn (R.Nurǵalıev. Arqaý. T.1. Almaty. 1991–190 b.).
Sábıt Muqanov 1956 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasyna saıahattap baryp, sol saparynan «Alyptyń adymdary» atty kólemdi joljazba kitabyn jazyp, 1959 jyly «Qazaq memlekettik baspasynan» shyǵarǵan bolatyn. Bul kitapty jazýdaǵy negizgi maqsatyn ol: «...men kóp jyldardan beri Shoqan Ýálıhanovtyń ómiri men isin zerttep, osy taqyrypta roman jazýǵa jınalyp júrgen adammyn. Buryn «Qashqarııa» nemese «Shyǵys Túrkistan», qazir «Sınszıan» atalatyn ólkege Shoqan 1858 jyly baryp, keıin ol jaıly kóp eńbek jazǵan adam. Sınszıandaǵy ómirin, isin sıpattaý úshin Shoqan kórgen jerdi kórý meniń kóp jyldardan bergi armanym bolatyn», dep bildirgen. 364-bettik bul etnografııalyq eńbekte mol maǵlumat, tyń derekter kóp. Qazaq eliniń oqyrmandary Tańjaryqtyń óleńderimen de alǵash ret osy eńbek arqyly tanysqan bolatyn. Uıǵyrlar týraly «Erte kezde kóshpeli ómir súrgen ol, Taklamakan tóńiregine toǵyzynshy ǵasyr shamasynda qonystanyp, sodan beri otyryqshy, eginshi el bolyp ketken» dese, «Tıan-Shanniń teriskeı jaq betindegi halyqtardyń basym kópshiligi qazaq. Olardyń aldy Qytaı ólkesine Abylaı zamanynda (on segizinshi ǵasyrdyń orta tusy) ótken sııaqty. Sodan beri ár kezde aýysqan qazaqtyń qazirgi sany jarty mıllıondaı desedi. Uıǵyr avtonomııaly aýdanyna (Shyńjańǵa) qaraıtyn qazaqtar ákimshilik jaǵynan úshke bólinedi: Altaı – ortalyǵy Sary Súmbi qalasy, rýlyq jaǵynan basym kópshiligi kereıler; Tarbaǵataı – ortalyǵy Sháýeshek, rýlyq jaǵynan kópshiligi naımandar; Ile – ortalyǵy Qulja, rýlyq jaǵynan basym kópshiligi úısinder. Shyńjańda halqynyń kóptigi jaǵynan úshinshi orynda mońǵoldar turady eken...».
Ǵajaıyp tulǵa Shoqan Ýálıhanov ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttep, zerdeleýde qazaqtyń eki akademıgi – Álkeı Marǵulan men Sábıt Muqanovtyń sińirgen eńbegi ólsheýsiz. 1961 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Sh.Ýálıhanovtyń bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn shyǵardy. Onyń jaýapty redaktory Álkeı Marǵulan edi. S.Muqanov redaksııalyq alqanyń quramynda bolǵan. Álekeń Sábeńe bes tomdyqty syıǵa tartyp, I-tomyna mynadaı qoltańba qaldyrypty: «Qadirli Sábıtke! Teńizge shomylǵandaı súısinip oqýǵa! Álkeı Marǵulan. 25 ııýl 1961 jyl». Shoqannyń azǵantaı ǵana ǵumyrynda 200 baspa tabaq ǵylymı jumystar jazyp qaldyrýy tańǵalarlyq jaıt qoı, shynynda!
Qazaqstannyń halyq jazýshysy, aqyn Muzafar Álimbaev shyǵarmanyń jazylý tarıhyna qatysy bar mynadaı bir derek keltiripti: «... Mınıstrler Sovetiniń 2-shi demalys úıi. Sábeń meni óziniń nómerine shaqyrdy. – Al men saǵan bir qyzyqtardy kórseteıin. Mynaý 1928 jylǵy dápter, mynaý 1925 jylǵy. Mynaý 1936 jylǵy... 1940 jylǵy... Usaq áriptermen jazylǵan. Arab alfavıtimen... – Sen bilesiń be: Men Shoqanǵa baılanysty materıaldardy jınaǵanyma bıyl elý úshinshi jyl. Men eń alǵash ǵalymnyń inisi mylqaý Maqynyń sýretterin bir úıden kórdim. Jınaýdy sodan bastadym, – dedi Sábeń» («Kádimgi Sábıt Muqanov». 117-b.).
«Sábeńniń kórkemdik tájirıbesine durystap nazar aýdarsaq, – deıdi kórnekti sákentanýshy, sábıttanýshy ǵalym, professor Tursynbek Kákishev, – ásirese, tarıhta bolǵan qaıratkerler jóninde jyldar boıy izdenip, tolǵanyp baryp shyǵarma jazýǵa otyrǵanyn kóremiz. Oǵan osy Shoqan taraýy myqty dálel. Áýeli maqala, onan keıin pesa, iri dúnıege kiriser aldynda monografııalyq zertteý jasap alyp, roman jazýǵa kirisken. Árıne, ókinishtisi, «Aqqan juldyzdyń» aıaqtalmaı qalǵany, áıtpese, qazaq tarıhynyń eń bir shuraıly kezeńiniń kórkem shejiresi jasalar edi» (Kákishev T., Ahmet K. «Sábıt Muqanov». Ádebı-ǵylymı ǵumyrnama. Almaty. Arda, 2005). Sondaı-aq sábıttanýshy ǵalym, professor Qulbek Ergóbektiń: «Aıaqtalmaı qalǵan «Aqqan juldyz» erkin romany jáne aıaqtalmaı qalǵan «Qazaq qaýymy» tarıhı-etnografııalyq kitaby – bul ekeýi ishteı sabaqtas týyndylar. Birin-biri tolyqtyratyn, birin-biri ashatyn bul eki eńbek ómir boıy halyq atynan sóılep kelgen jazýshynyń shyn máninde halyqtyq oıǵa, ulttyq muratqa oralýy edi» degeniniń jóni bólek (Q.Ergóbek, Sábıt Muqanov. Oqý quraly. – Almaty, Sanat, 2000 ). Shoqan ómirine tereń úńilgen saıyn Sábıt Muqanov onyń qysqa ǵumyrdaǵy atqarǵan qyrýar eńbegimen qosa, qol-aıaǵyn jazdyrmaǵan «temir kisendi» de (Reseıdiń ımperııalyq saıasatyn) ańǵarady. О́zine-ózi úńiledi. Ult taǵdyryn oılaıdy. Tuıyqqa tireledi. Bálkim «Aqqan juldyzdyń» eki kitabyn támamdaǵannan keıin ony toqtata turyp, tyń serpilispen «Qazaq qaýymyn» jazýynda álgindeı kúrmeýi kóp qıyn túıindi sheshýge degen umtylys jatqan bolar...
О́zimizge «Shoqan týraly keıingi kezde irgeli de kúrdeli qandaı eńbek jazyldy?» – degen saýal qoısaq, qolymyzdaǵy belgili jazýshy-jýrnalshy Jarylqap Beısenbaıulynyń «Shoqan» atty tarıhı-ǵumyrnamalyq derekti hıkaıatyn atap aıtar edik. 2009 jyly «Qazaqstan» baspasynan shyqqan bul kitabynda J.Beısenbaıuly Shoqannyń ómiri men onyń zamanyna qatysty buryn beımálim bolyp kelgen kóptegen tustarǵa jańasha barlaý jasaıdy, tyń túıin, baǵaly tujyrymdary bar. «Ǵıbratty ǵumyr» serııasymen shyqqan bul kitap uzaq jyldardaǵy izdenistiń jemisi, óte salmaqty dúnıe. Derekkóz ádebıetter qatarynda S.Muqanovtyń eńbekteri de atalǵan.
Shoqannyń bákisine qaıta oralaıyq. «Shoqannyń bákisi degende, kóp adamnyń kóz aldyna Shoqan men Fedor Mıhaılovıch Dostoevskııdiń qatar otyryp túsken fotosýretindegi Shoqannyń qolyndaǵy kishkentaı kezdik elester. Joq, bul báki – ol kezdik emes... (S.Muqanovtyń jeke muraǵatynda F.M.Dostoevskıı men Sh.Ýálıhanovtyń bul fotosýretiniń bir danasy saqtalǵan, dálirek aıtqanda, fotosýrettiń kóshirmesi. Onyń syrtynda: «F.M.Dostoevskıı ı Chokan Valıhanov (1858 g., g.Semıpalatınsk). Iz IV-go toma sobr. sochınenıı Dostoevskogo. Knıga nahodıtsıa v bıblıoteke Soıýza pısateleı Kazahstana. G.Mýkamedhanov. 1941 g. Iаnvar-fevral. g.Alma–Ata» – dep jazǵan Qaıym (Ǵabdýlqaıym) Muhamedhanovtyń qoltańbasy bar).
О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary bolsa kerek, mýzeıde Ýálıhanovtar áýletiniń keıingi urpaǵy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen arhıtektory, Almatydaǵy Shoqan eskertkishiniń, qazirgi Eltańbamyzdyń, Táýelsizdik monýmentiniń, t. b. avtory Shot-Aman Ýálıhanovpen kezdesý keshi ótip jatty. Shot-Aman aǵamyzdyń bir shap-shaǵyn qolsandyq ustap kelgenin baıqaǵanbyz. Áńgime ústinde álgi qolsandyqty jurtqa kórsetip, ashyp, mán-jaıyn túsindirdi. Bul Shoqannyń sýretshi inisi Maqy (Ábdilmaqyjan. 1844-1916) jasaǵan qolsandyq eken. Onyń órnektelýi, áshekeılenýi, ozyq qolóner týyndysy ekendigi qarapaıym kórýshige de áser qaldyrarlyqtaı. «Al munyń taǵy bir ereksheligi – qos túbi bar. Iаǵnı astyńǵy túbi men jasyryn jasalǵan ústińgi túbi arasynda Shoqannyń talaı qojazbasy jasyrýly jatady eken» – dedi Shot-Aman Ýálıhanov. Jurtshylyq qyzyǵa qarap kórip, bireýler: «Myna kóneniń kózin mýzeıge tapsyrmaısyz ba?» – dep qaldy. Shot-Aman aǵamyz: «Keıinirek tapsyratyn shyǵarmyn. Ázirge ózimde saqtalady, – dedi de sózin jalǵady, – men Sábıt atamyzǵa Shoqannyń bákisin syılaǵanmyn. Mýzeı ekspozısııasynda turǵanyn kórdim. Rahmet! «Ony nege syıladyń?» – deısizder ǵoı. Shoqandy zerttep, nasıhattap, urpaq jadynda jańǵyrtýda Sábeńniń sińirgen eńbegin aıtyp jetkizý qıyn. Sondyqtan Shoqannyń kózindeı bolyp, osynaý aq sapty kishkene báki Sábeńniń kitaptarynyń janynda turýǵa ábden laıyq dep sanadym».
Bul óte oryndy sheshim bolǵan eken dep oı túıgenbiz.
Shoqan shyqqan shyń tym bıik edi ǵoı. Týǵan halqy ony árdaıym tek bıikten ǵana kórip, baǵalaı bersin!
Ádilǵazy QAIYRBEKOV,
fılologııa ǵylymdarynyń
kandıdaty, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty,
Almaty qalasyndaǵy mýzeıler birlestigine qarasty S.Muqanov pen Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń jetekshisi