Aqyldyń azaby

Ǵazıza Jubanovanyń «Mır moı – Mýzyka» degen shaǵyn eki kitaby bar. Osydan shırek ǵasyr buryn baspasóz betin kórmegen kúndelikteri, esseleri, joljazbalary qyzy Dına Mámbetovanyń uıymdastyrýymen «Asım» kompıýter baspa ortalyǵynan orys tilinde jaryq kórdi. Ulttyq mý­zyka tarıhynyń máselelerin qoz­ǵaıtyn bul kitaptar oqyrman úshin úlken olja edi. О́kinishke qaraı, arzymaıtyn danamen shyqty. Sapasy da syn kótermeıdi, bolmasa árkim de tushynyp oqıtyn-aq kitap. Osy kitabynda qazaq qyzdary arasynan shyqqan tuńǵysh kásibı kompozıtor Ǵazıza Jubanova ákesi, ult rýhanııaty ustyndarynyń biri de biregeıi Ahmet Qýanuly Jubanovtyń qıyn taǵdyryna bir taraý arnaǵan. Onda bizge áli kúnge beımálim, aıtyla bermeıtin kóp jaıdyń syryn ashqan.

Qazaq rýhanııatyna, ǵylymyna ólsheýsiz qyzmet etken Jubanovtar áýletin kim bilmeıdi?! Ahańnyń aǵasy Qudaıbergen Jubanov til ǵylymynyń bıigi bola tura, alǵash qazaq kúıi jóninde joıqyn maqala jazǵan adam. Ol kisi «halyq jaýy» atanǵan soń Ahmet Jubanov ta kóp azap kórdi. Tipti Ahańdy fılar­monııaǵa esik aýzynda otyratyn vahterdiń ózi kirgizbeı qoıǵan. «О́zi asyrap, kúshik etkender» so­ńyna sham alyp tústi.

Ǵazıza apamyz er minezdi, ójet adam edi. Ákeden qalǵan qasıet qoı. Ol da talaı márte qazaq bala­syna qamqor boldy. О́miri tut­qynda ótip, táýelsizdik tańy atqanǵa deıin tamuq kúı keshken skrıpkashy Áıtkesh Tolǵanbaev Ǵazekeńniń er-azamattardyń qo­ly­nan kelmeıtin jaqsylyǵyn aıt­qanda etegi jasqa tolatyn. Sol Ǵazıza bir kúni ákesine: «Papa, siz osy nege ózińizdiń ómir baqı izińizge túsken adamdarǵa qamqor bolyp, jaqsylyq jasap júresiz? Tipti qonaqqa shaqyrasyz, olar jóninde maqtaýyn keltirip, arnaıy maqala jazasyz. Shákirtterińiz­ge solardyń shyǵarmashylyǵy jó­ninde kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵatasyz. Muny qa­laı túsinýge bolady?» deıdi. Sonda Ahań: «E, qaraǵym, kim qate­lespeıdi? Kisini qutqaratyn kekshildik emes, tekshildik. Olar meni bir ret óltirse, men jazǵan maqaladan soń kúnde ólip jatqan joq pa?» depti.

Adamǵa aqyldan góri meıirim kóbirek kerek degen bir támsil bar. Ahańda sol meıirim-shapaǵat bol­maǵanda, tartysýmen júrgende qazaqtyń mýzyka mádenıeti, tarıhy kenjelep, qanshama másele jalǵannyń jaryǵyna shyqpaı qalar ma edi dep te oılaısyń. Qazaq mýzyka tarıhyna tuńǵysh ǵylymı negiz salǵan (A. Seıdimbek) Ahmet Qýanulynyń ıneniń ushynda otyryp jazǵan kól-kósir eńbe­gin, ornyn, baǵasyn búgingi ǵa­lym­symaqtardyń bile bermeýi óze­gińdi órteıdi. Bolmasa, «qazaq kompozıtorlyq mektebiniń negizin qalaýshy dep E.Brýsılovskıı­di aıtamyz» dep jaza ma? Qazaq­tyń mýzyka mádenıetiniń aýyzsha, jazbasha dástúriniń tarıhyna tereń boılamaı, shala saýatty adamnyń ózi ılanbaıtyn mundaı syńarjaq pikirlerdi aıta salý kim úshin, ne úshin kerek? «Qandaı mýzyka jazbasam da, ol qazaq mýzykasy bolyp shyǵa beredi» dep Evgenıı Grıgorevıchtiń ózi mo­ıyndaǵandaı, eger tirilip ke­le­tin bolsa, osy bir qısynsyz ba­ǵaǵa sózsiz qatty qapalanǵan bo­lar edi. Ol mýzykadan úlken tú­sinigi bolǵan, sodan lázzat alyp, romantıkalyq kúı keshken adam. Qazaq mýzykasynyń zor qudiretimen rýhtanyp, qazaqtyń óz baılyǵyn ózine erinbeı, jalyqpaı qaıtaryp bergen beınetqor adam.

Jalpy, biz bile bermeıtin bir jaǵdaı, sol jyldary ult mýzy­ka­synyń baıtaq baılyǵyn esepsiz paıdalaný, revızııaǵa, shyrǵalańǵa salý prosesi de qatar júrdi. Bul da zertteýshisi tabylsa, júıeli túrde qopara zerttelse, kóp syrdy ashatyn taqyryp. Árıne bul endi basqa áńgime.

Sol tusta belgili tulǵalarmen birge KSRO halyq ártisi ataǵyna qatar usynylǵan Ahańdy res­pýblıka ıdeologteri «qazaqtyń ulttyq ónerin zerttegen adamǵa mundaı ataq berý jaramaıdy» dep ótkizbeı de qoıǵan. Qysqasy, bul tóńirekte shyndyqqa kóz jetkizgińiz kelse, tarıh ǵylym­da­rynyń doktory, professor Talasbek Omarbekov pen marqum, ónertaný ǵylymynyń doktory Sara Kúzembaevanyń, akademık Serik Qırabaevtyń ashy shyndyqty aıtqan maqalalaryn qarap shyqqan da abzal.

1958 jyly Máskeýde qazaq áde­bıeti men óneriniń on kúndigi óte­tin bolyp, oǵan shyǵarmashylyq jaǵynan jetekshilik etý Ahmet Jubanovqa júkteledi. Daıyndyq qorytyndysynda komıssııa múshe­leri E.Brýsılovskııdiń «Dýdar-aı» operasyn áli de bir qaınaýy ishinde ekenin aıtyp, jaratpaıdy. Qaıta jetildirý kerek degende ol bas tartady. Budan buryn «Rýslan men Lıýdmıla» da osyndaı kúı keshken. Bul jóninde Ǵazıza Ju­banova atalǵan kitabynda bylaısha eske alady.

«Uly adamdy qorlaýdyń osy bir aqylǵa syımas túrin esime al­ǵan saıyn júregim syzdaıdy. Áńgime osymen bitse jaqsy ǵoı. Baıaǵy aryzqoılar eski áýenine qaıta basyp, Ortalyq komıtetke meniń ákemniń ústinen taǵy da «ultshyl» degen aıyp taǵyp, kól­deı hat jazdy. Taǵy da azapty kúnder bastaldy. Sondaǵy qoıǵan kinási, ákem dekada baǵdarlamasyna «Rýslan men Lıýdmıla» atty orys operasyn endirmepti.

Bizdiń qoǵamda qandaı jabaıy ǵadetter boldy deseńizshi. Ko­mıssııa músheleri tarapynan qoıy­lymy jáne oryndalýy ja­ǵynan álsiz dep tanylyp, qatty synǵa ushyraǵan spektaklge de aqyr sońynda «ultshyl» Jubanov kináli bolyp shyǵady. Sol kezdegi Ortalyq komıtettiń birinshi hatshysy bolǵan Belıaev degen bireý: «Ol ultshyldy osylaı tuzaqqa túsirdik qoı» dep masattanypty. Sóıtip eki jyl ǵumyryn arnap, búkil odaqty tamsandyrǵan dekada hıkaıasy ákemniń qaıtadan tósek tartýymen aıaqtaldy.

Ol saǵattar boıy ún-túnsiz ja­tatyn da qoıatyn. Biz onyń kó­ńilin aýlaýǵa tyrysatynbyz. Neme­relerine qarap, álsiz ǵana ezý tartatyn. Bir kúni ol kútpegen sheshim qabyldady. «Frýnzege ketemin, onda dostarym kóp. О́mir súrýge de, jumys isteýge de qolaıly» dedi. Shoshyp kettik. Qaıta-qaıta jylap-syqtap júrip, áıteýir ra­­ıynan qaıtardyq. «Otandy esh­teńemen aıyrbastaı almaısyń ǵoı» deýge deıin bardyq. Osy bir sózden keıin, onyń kózinen mólt-mólt etken jas kórdik. Sóıtip bárimizdiń kóńilimiz bosap, bul taqyrypqa qaıta soqpadyq».

Osyndaı jaǵdaılar Ahańnyń jaýlaryn kóbeıte túsedi. Qysqa­sy bul dekadadan jurttyń bári alpynshaq-salpynshaq taǵynyp, kúıeýim Mámbetov ekeýmiz de bir­deńe alyp jatqanda, sol úshin ómi­riniń jartysyn berip, aýrý tap­qan ákeme eshteńe buıyrmady, dep jazady Ǵazıza. Árıne Ahańdy tuqyrtýdyń basy bul emes edi. Ásirese 1948 jylǵy kosmopolıtızm naýqany bastalǵanda ult zııa­lylaryna eki kúnniń birinde «ultshyl» degen aıyp taǵylyp jatty. Árıne bul báleket Ahańdy da aınalyp ótpedi. «Qazaq halyq kompozıtorlarynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy» atty kita­byn­da jarııalanǵan Kenesary jó­nindegi halyq áýeniniń nota­syn bir syltaý etse, orkestr qura­myn­daǵy Bókeıhanovtar úshin de jaýyǵýshylar qaptady. Áıteýir bul zulmattan aman qaldy degeni bolmasa, konservatorııanyń tuń­ǵysh professory, tuńǵysh kásibı mýzykant, akademık-kompozıtor, dırıjer – san qyrly qazaq taǵy da jumyssyz qańǵyp qaldy. Sodan Máskeýge ketti. Balalary Ǵazıza, Bolat, Qaıyr úsheýi stýdent edi. Ákesine bir bólme jaldap, tórt adam stýdent stıpendııasymen ómir súrdi. Kúnkóris kerek. Ahań Vınogradovtyń «Osýj­denııa Paganını» atty romanyn qazaqshalady. «Ǵasyrlar per­ne­sin» jazdy. Eski oblıgasııalarmen kún kórdi. Onyń ózinde de utys shyǵa qalsa. Tipti sheshemiz baraholkaǵa baryp, usaq-túıek te satqan. Jubaıy bas saqınasyna ushyrap, aýrý tapty. Osylaı eki jylǵy sendelisten soń Almatyǵa qaıtyp, konservatorııaǵa oralady. Elý jasymen arnaıy quttyqta­ǵan eshkim bolmaıdy. Bir ǵajaby Ahań qamqorlyq jasap, keıin bıik tulǵalarǵa aınalǵan adamdardyń ishinde onyń bul kelisine qarsy shyqpaǵany kemde-kem boldy. Tek qana ózi «Onyń «Qazaq valsi» Gagarınnen buryn ǵaryshqa shy­ǵyp ketken» dep bıik baǵasyn ber­gen Latıf Hamıdı ǵana aıypta­ýyn alystan oraǵytyp, astarlap qana aıtsa, qalǵandary múldem ashyq ketken. Bul jóninde arhıv materıaldaryna, ondaǵy ste­no­grammalarǵa súıenip, túsin tústep, atyn atap dáleldi derek­pen jazǵan T.Omarbekovtiń «A.Jubanovty qýdalaý. Qazaq halyq mýzykasy qalaı qýdalaýǵa ushyrady?» maqalasynan tolyq málimet alýǵa ábden bolady.

Jaraıdy, bul jyldardy ult zııalylarynyń basyna qara bult úıi­rilgen kezeń edi, jaraly jyl­dardyń jańǵyryǵy deıik. Taıaýda muraǵatymdy aqtaryp otyryp, bir broshıýraǵa kózim túsip, tań­ǵaldym. «Qurmanǵazy atyndaǵy orkestr» atty bul shaǵyn sýretti kitaptyń avtory V.Messman degen kisi. Qazaq SSR-i men Qazaqstan kompartııasynyń 50 jyldyǵyna arnap shyǵarylǵan. Osy kitapta bas keıipker bolýǵa tıisti Ahań týraly qalyń sózdiń arasynda tyǵylyp turǵan bir-eki sarań sóılem ǵana bar. Orkestrdiń ómirge kelýi, alǵashqy uıymdastyrýshylary, qalyptasýy týraly mátinmen qosa, belgili tulǵalardyń sýretteri de berilgen. Osy istiń bastaýynda tur­ǵan Ahań joq. Tańǵalarlyǵy kitapsha bertinde 1970 jyly shyq­qan. Bizdińshe onyń sebebi ózi de, kózi de joq Ahańnyń bu­ryn­­ǵy «janashyrlarynyń» áli de qaýqary qaıtpaǵan bolsa ke­rek. Onyń ústine osy kezde Ǵazı­zaǵa aragidik kóz alartýshylar baıqalyp júrdi. Qaıran qalasyń, bul ne qylǵan tarqamaıtyn kek?

Ahmet Qýanulyna Sovet aýdan­dyq partııa komıtetiniń bıý­ro­­synda partııadan shyǵaryp, sóz ber­gende «durys, bári durys, shynynda solaı» dep moıyndaýy da keremet qoı. Qandaı aqyldy adam bolǵan deseńizshi. Eger moıyndamasa sol kúıinde ıtjekkennen bir-aq shyǵyp, alda Alash úshin atqarylar atpal sharýaǵa ıe tabylmaı qalǵan bolar ma edi. Uly Ahań basy báıgege túsip turǵanda osyny oılaǵany haq. Endi quryl­ǵan Qurmanǵazy orkestri besiginde tunshyǵar ma edi? Konservatorııa, ondaǵy mýzykalyq folklor zerthanasy, Ulttyq Ǵylym akade­mııa­synan óner bólimi ashylar ma edi? Al endi, uly Nurǵısa bolar ma edi, bolmas pa edi?

1945 jyly soǵystyń bitýine eki aı qalǵanda demalysqa kelgen Nurǵısany Ahań respýblıka partııa uıymynyń hatshysy Jumabaı Shaıahmetovke jetektep baryp, «Jumeke, buıyrtsa jeńistiń de tóbesi kórinip tur. Bizge dombyra­shy jetispeıdi. Nurǵısany alyp qalý kerek» dep ótinish aıtady. Hat­shy ótinishti oryndaıdy. Ahań­nyń bul jaqsylyǵyn Nuraǵań eshqashan esinen shyǵarǵan emes. «Myna men ómirimde Ahańsyz sóı­lep kórgen emespin, Ahańsyz dırı­jerlik etpeımin, Ahańsyz ómir súrip kórgenim joq. My­naý Ahańnyń maǵan 1937 jyly syı­­laǵan dombyrasy. Mine, 60 jyl boldy. Ahań bolmasa, anaý Qarshyǵa, mynaý Bek bola ma, anaý Qurmanǵazy orkestri, «Otyrar sazy» bola ma? Mine, sol Ahań meniń besikte jatqannan, jalpy ómirde baǵynatyn paıǵambarym» dep bir mereıtoıynda ma eken, aǵynan jarylyp, kóńili bosap sóılep edi.

«Mahambetteı» surapyl sımfonııa jazǵan adam osylaı aıtsa kerek. Nuraǵań aǵashyl emes, alashshyl, rýshyl emes, rýhshyl edi ǵoı. Shynynda qaıran Ahań bala Nurǵısanyń boıyndaǵy bul­qynyp jatqan ónerdi kórip, 14 jasynda Qurmanǵazy orkestrine qabyldaǵany qalaı jadynan shyq­syn.

Qazir memlekettik til – qazaq tiliniń taǵdyry týraly qoǵamda áli kúnge sheshimin tappaǵan másele shash etekten. Al Keńes ókimetiniń tusynda týǵan tilimizdiń jaǵdaıy qalaı bolǵany aıtpasa da túsinikti. Ahmet Qýanuly soǵan qaramas­tan kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııanyń basym kópshiligin qazaq tilinde jazdyryp, qorǵatyp, ǵylym tiline aınalýyna zor yqpal jasady. Osy úshin de ǵylymı keńesterde talaı márte aıtylatyn «ultshyl» degen aıypqa da eti úırenip ketti. Ahań týraly keıbir estelikterde ult mýzykasy, jalpy tarıhy týraly aıtqanda onyń bo­ıynda eshqandaı qorqynysh sezimi bolmaıtyny, oıyndaǵysyn aıtyp ta, jazyp ta ketkeni aıryqsha atalyp kórsetiledi. Onyń osy qasıeti syrttan kelip, ult elıtasy­nyń belgili bir shoǵyryna qarsy aran­datýshylyq árekettermen aına­lysyp, arnaıy tapsyrma ala­tyndarǵa zulym josparyn júzege asyrý úshin daıyn tuzdyq edi. Bi­raq týmysynan tektilik pen da­lanyń danalyǵyn boıyna jıǵan degdar Ahań sonyń birine de qyńbady. Halqy úshin aqyldyń azabyn keshýdi zor baqyt kórdi.

El áli kúnge shyrqap aıtatyn ánderin bylaı qoıǵanda, ol qa­zaq mýzykasynyń baletten bas­qa bar janrynda jankeshti ju­mys jasady. 1944 jyldyń 26 jel­toqsanynda qazaqtyń tuń­ǵysh operasy «Abaıdy» jazdy. Bul ult mádenıetindegi erekshe qu­bylys boldy. Sol qıyn kún­derge qaramastan, jurt teatrǵa aǵyl­dy. Osy oraıda Ǵazızanyń kún­deligindegi myna bir joldar erik­siz nazar aýdartady: «Ol óte eń­bekqor, aıtqanyn istemeı qoı­maıtyn (bul qasıet maǵan da qon­ǵan sekildi) tabandy kisi edi. Qazaq mýzykasyndaǵy tuńǵysh týyn­dylardyń, ǵajaıyptardyń kó­bisi ákemniń atymen baıla­nysty. 1944 jyldyń 26 jel­toqsanynda qazaqtyń tuńǵysh ope­rasy «Abaıdyń» dúnıege kelýi shyn mánindegi ulttyq merekege aınaldy. Ár qoıylym saıyn kó­rermen teatrǵa syımaı jatatyn. Avtorlardy qaıta-qaıta sahnaǵa shaqyrǵan kórermender qazirgideı eki premeradan soń sap tyıylmaı, teatrǵa úzdiksiz aǵylýmen bolatyn. Myna bir jaı esimnen ketpeıdi. Birde keshkisin bir kisi úıge entigip júgirip keldi. Ákem jumys istep otyrǵan. «Sizdi kórermender shaqyryp jatyr. Tez júrińiz, áıtpese ketetin túri joq» deıdi. Onyń ár premerasy osylaı ótetin. Áli kúnge deıin teatrdyń jańa maýsymynyń «Abaımen» ashylatynyn maqtan etemin».

Uly adamnyń armany sonsha­lyqty kóp edi. Birde ol Ǵazızaǵa «shirkin endi 5 jyl ómir berse, Qur­manǵazy jóninde bir opera jazsam, ol ómir baqı meniń ja­nymnyń jartysy boldy ǵoı» deı­di. «Qurmanǵazyny» Ǵazıza jaz­­dy. Qazaq operasynyń altyn qorynda qaldy. Keıinnen Ahań­­nyń ózi lırızmine tabynyp ótken Dáýletkereıdiń «Jigeriniń» negizinde sımfonııa arnap, ákeniń taǵy bir armanyn da oryndady. Ulttyq Ǵylym akademııasyna qaraıtyn ónertaný ınstıtýtyn ashsam dep edi. T.Júrgenov atyn­daǵy ulttyq kórkem óner akademııasy ashylyp, ol armany da júzege asty. Armany kóp Ahań «Ahmetterdiń armany oryndala bermeıtin tárizdi ǵoı» degen eken birde. Ahańdar kim edi? HH ǵasyr qazaq rýhanııatyna úsh Ahańdy berdi. Olar – Ahmet Baıtursynuly, Ahmet Jubanov jáne Aqseleý Seıdimbek. Búginde sol Ahańdardyń armany birtindep júzege asyp kele jatqanyna azat eldiń tolaǵaı tirligi kýá.

Tulǵa týraly az-kem izdenis bary­synda bir jaıǵa kózim jet­ti. Ádebıette abaıtanýshy, áýezov­tanýshy, baýyrjantanýshy bar, arnaıy kýrstar oqytylady. Olar­dyń tulǵalardyń taǵylymyn zert­teýde eńbegi zor, jurt qolyna jetip te jatyr. Al bizdiń mýzyka tarıhy arnaıy oqytylǵanymen, ahmettanýshylar joq. Buǵan deıin Ahańdy arnaıy zerttegen mamandar boldy. Alaıda búginde araǵa kóp úzilis túsip, sol úrdis úzilip qalǵan tárizdi. Bul – endi Ahańnyń emes, bizdiń armanymyz.

О́mirden kórgen kóp qasiret­ter Ahańnyń astarly, ázil-áńgime­leri­men de jurt jadynda qalǵan. Ásirese onyń aıtqyshtyǵynyń ózi bir tóbe. Qazirgi ortada da kóbi­rek aıtylady. Birde-bir belgili kisi Ahańmen shıpajaıda birge demalady. Vannaǵa qatar túsip jatqan­da álgi kisi Ahańa «qaıratyńyz qaıta bastaǵan ba, qalaı?» dep tuqyrtqan bolady. Bul kúnderde Ahańa túrli aıyptaýlarmen qatar, jigitshilik jóninde de dálelsiz áńgimeler jabysyp júredi. Soǵan jaýap bolsyn dedi me, Ahań álgi kisige «qaıdan bileıin, men týraly SK-nyń pikiri jaman emes qoı» depti. Taǵy bir lepes. Birde Ahań Jazýshylar odaǵyna keledi. Belgili aqyn Jumaǵalı Saıyn birinshi qabatta otyrady. Jaz­dyń kúni tereze ashyq turady ǵoı. Sirá, qaljyńdary jarasqan ári qatarlastyǵy bar Ahańnyń kele jatqanyn kórip, Jumekeń «jigitter kóz jaqqa baryspaıyq» deıdi. Ony Ahań estıdi. Sóıtedi de Jumaǵalıǵa kelip: «Osy sen jańa ne dediń, Jumaǵalı? Qazaq kóz jaqqa emes, bas jaqqa baryspaıyq deýshi edi. Sen qazaqtyń tilin bile­tin aqyn emessiń be?» dep Juma­ǵalıdiń bas jaǵyn meńzep aıtqan eken. Mundaı aıtqyshtyq Ahańda atkópir.

Jerdiń astymen júrgen kún­derdegi myna bir aıtqyshtyǵy sirá da umytylmas. Qaısybir jyly Ázerbaıjannyń uly tulǵasy Gadjıbekov ómirden ozyp, onyń qazasyna Qazaqstannan Bakýge Ahmet Jubanov barady. Ahań sondaǵy sóılegen sózin «ólgen adam tirilerdiń kózin ashyp kete­di» dep aıaqtapty. Osy sózdi Ázer­baıjannyń kóne kóz zııalylary «Apyr-aı, ne degen aqyldy adam edi» dep áli kúnge deıin eske alyp otyratyn kórinedi.

Ult tarıhyn túgendeý, ulttyń tóltýma bolmysyn bútindeý jolynda aqyldyń azabyn tartqan arystarymyz az emes, árıne. Sol aqyldyń azabyn bir emes, birneshe kisideı kórgen Ahmet Qýanuly bol­maǵanda ult mýzykasynyń taı­qazany búginde qalaı tasyp, qalaı qaınar edi dep oılaýdyń ózi de azap.

Apyr-aı, deısiń! Ultqa kól-kósir, ólsheýsiz qyzmet etken te­le­geı teńiz aqyldan azap shegý oıla­ńyzshy, aqylǵa syıa ma?!.

Qalı SÁRSENBAI