Bul – árbir ata-ananyń mindeti
Qolyńyzǵa 2014 jyldyń tuńǵysh nómiri tıip otyr. Negizinde jyl bastalarda birden problemalyq máselelermen oqyrmannyń basyn qatyra berý onsha durys dep te sanalmaıdy. Áıtse de, Erlan SAǴADIEVTIŃ úshtildilik problemasyn qozǵaǵan oıly maqalasyn osy nómirde jarııalaýdy jón kórip otyrmyz. Eldiń básekege qabilettiligi árkimniń básekege qabilettiliginen bastalmaq. Munyń basty bir joly – álemde qordalanǵan, adamzat jınaǵan bilim men aqparatqa jedel qol jetkizý. Al onyń eń senimdi joly – sol bilim men sol aqparat túgeldeı derlik tunyp turǵan aǵylshyn tilin meńgerý. О́zimizdiń bir baılyǵymyzǵa aınalyp úlgergen orys tilin qosa. О́zimizdiń ana tilimizdiń qaınar bulaǵynan qana ishe, óz tunyǵymyzdan sýsyndaı júrip. Qazaqy bitim-bolmysymyzdy saqtaýǵa úshtildi bolýdyń esh keri áseri joqtyǵyn osy maqala avtorynyń bes balanyń ákesi ekendiginen de, úsh tildi qatar, erkin meńgerýdiń qaı salada da tabysqa jol bastaıtynyn Erlan Kenjeǵalıulynyń elimizge belgili kásipker, halyqaralyq IT–Ýnıversıtet rektory ekendiginen de kórýge bolady.
Bul – árbir ata-ananyń mindeti
Qolyńyzǵa 2014 jyldyń tuńǵysh nómiri tıip otyr. Negizinde jyl bastalarda birden problemalyq máselelermen oqyrmannyń basyn qatyra berý onsha durys dep te sanalmaıdy. Áıtse de, Erlan SAǴADIEVTIŃ úshtildilik problemasyn qozǵaǵan oıly maqalasyn osy nómirde jarııalaýdy jón kórip otyrmyz. Eldiń básekege qabilettiligi árkimniń básekege qabilettiliginen bastalmaq. Munyń basty bir joly – álemde qordalanǵan, adamzat jınaǵan bilim men aqparatqa jedel qol jetkizý. Al onyń eń senimdi joly – sol bilim men sol aqparat túgeldeı derlik tunyp turǵan aǵylshyn tilin meńgerý. О́zimizdiń bir baılyǵymyzǵa aınalyp úlgergen orys tilin qosa. О́zimizdiń ana tilimizdiń qaınar bulaǵynan qana ishe, óz tunyǵymyzdan sýsyndaı júrip. Qazaqy bitim-bolmysymyzdy saqtaýǵa úshtildi bolýdyń esh keri áseri joqtyǵyn osy maqala avtorynyń bes balanyń ákesi ekendiginen de, úsh tildi qatar, erkin meńgerýdiń qaı salada da tabysqa jol bastaıtynyn Erlan Kenjeǵalıulynyń elimizge belgili kásipker, halyqaralyq IT–Ýnıversıtet rektory ekendiginen de kórýge bolady.
Til máselesi elimizde qyzý talqylanýda. Osyǵan tipti saıasatkerler men ártúrli toptardyń kóńil-kúıi de aralasyp ketti. Al, bizdiń oıymyzsha, olardy bylaı qoıa turyp, aldymen bizder, ata-analar, ózara pikir alysyp, ortaq túsiniktiń jolyn ózderimiz izdegenimiz durys sııaqty. О́ıtkeni, túptep kelgende, tek bizder – ata-analar óz perzentterimizdiń keleshegine tikeleı jaýaptymyz.
Ár otbasynda búldirshinder ósip jatyr. Olar balabaqshaǵa, mektepke barar shaǵynda qazirgi zamanda týyp otyrǵan qıyn suraqtyń durys jaýabyn tabýymyz kerek: balany qaı tilde sabaq beretin mektepke aparamyz – qazaq, orys nemese aǵylshyn tilindegi mektepke me? Osy tańdaý – búgingi kúni qaı ata-ananyń da basyn aýyrtatyn ózekti másele.
Meniń bes balam bar. Sondyqtan olarǵa kerekti til men mektepti tańdaý men úshin óte jaýapty. Baspasózdegi til týraly pikirtalasty nazarymda ustaımyn. Keıde oryndy pikirler aıtylsa da, kóbine jalań sóz, emosııa basym. Tereń taldaý, tııanaqty derekterden nemese basqa halyqtardyń keıbir ozyq úlgilerinen shyqqan qorytyndy az. О́tkendi ónege, mysal etý bar da, bolashaq týraly áńgime az. Biz kim bolǵymyz keledi, árbir azamatqa zaman talaby endi 20, 30, 50 jyldan keıin qalaı qoıylýy múmkin? Mine, osy suraqtarǵa jaýap kóbinese nazardan tys qalady. Al olar ózekti máseleler, eger elimizdegi adamnyń ortasha jasy búgin 70-te, bolashaqta odan da kóp bolady desek, búgin balabaqsha esigin, mektep tabaldyryǵyn birinshi ret attaǵan búldirshinge búkil ómir boıy osy suraqtarǵa jaýap izdeýge týra keledi.
Meni osy másele kópten tolǵandyrady. Bul máselege óz pikirim, óz kózqarasym qalyptasqan sııaqty. Solarmen ata-analarmen, jalpy oqyrmandarmen bóliskim keledi. Tilder týraly aıtý bir jaǵynan maǵan jeńildeý sııaqty: jeti jasyma deıin aýylda, ájemniń baýyrynda óstim, tek qazaqsha sóıledim. Jetiden jıyrma jasqa deıin mektepte oqý, áskerı boryshymdy óteý tek qana orys tilinde boldy. Sodan keıingi Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy segiz jyl ómirimde aǵylshyn tilin úırenip, sol tilde qyzmetimdi jalǵastyrdym.
Endi qalyptasqan pikirdi baıandaýǵa kósheıin. «Eger ana tilińde oqymasań sen qazaq bolmaısyń, onyń baı mádenıetinen aýlaq bolasyń», deıdi bizdiń kóptegen aǵaıyndar. Eki jaqqa bólingen pikirtalastyń eń ózekti tusy osy. Bizdiń oıymyzsha, osynyń negizinde bilim men mádenıettiń ara-jigin tolyq aıyrmaý jatyr.
Bilim berýdiń maqsaty – adamdy zamanaýı teorııalyq jańalyqtarmen sýsandyryp, ozyq tehnologııalar men ozyq tájirıbe, úlgige baýlyp, zamanyndaǵy bilim men biliktilik básekesine bekem bolatyn azamat tulǵasyn somdaý. О́zine, otbasyna, eline kerekti tabys taýyp, tıimdi eńbek ete alatyn maman tulǵasyn jasaý.
Mádenı tárbıeniń maqsaty bólek. Ol seniń ulttyq tiliń men dilińdi, ulttyq bolmysyńdy somdaıdy, óz tarıhyń men ónerińe úıretedi, basqa da halyqtardyń rýhanı qazynalarymen sýsyndandyrady.
Bilim men mádenıettiń, bizdiń oıymyzsha, ara-jigi osy aıtqandarda. Osyǵan qaramaı til týraly pikirtalasta bilim men mádenıetti bir-birimen qosaqtaı beremiz. Tereńirek úńilsek osynyń sebebi, elimizde bolyp jatqan tarıhı ózgeristerde sııaqty.
Danyshpan Abaı zamanynda bizdiń halyqtyń bar biletininiń 95 paıyzdaıy tek qana qazaqtar, Qazaq eli týraly edi. Budan basqa bilim bulaǵy bizde bolǵan joq desek te syıady. Sondyqtan óziniń tilin, eliniń tarıhyn bilgen, mádenı qundylyqtaryn ıgergen qazaq azamaty saýattylar sanatynda bolatyn.
Sodan keıin zaman ózgerdi, ómir kúrdelendi. Reseıge qosylǵannan keıin elge óndiris keldi, ındýstrııalandyrý bastaldy. Bilim men biliktilikke qoıylǵan talap kúrt ózgerip, kúrt ósti. Oǵan sáıkes bolý úshin bilimdi tek qazaq tilinde ǵana emes, orys tilinde de alý kerek boldy.
Odan keıin álemde jahandaný úrdisi bastalyp, ol kúnnen-kúnge aýqymy keńeıip, tereń boılap kele jatyr. Biz álemdegi ashyq qoǵam qurǵan elderdiń biri bolyp damý ústindemiz. Búgingi jahandaný zamanynda saýatty bolam degen adamǵa bilim tek Qazaqstanda jasalmaıdy, tipti oǵan qazaqtardyń qatysy shamaly desek te bolady. Eger irgeli jáne qoldanbaly ǵylymdardy alsaq, olardyń ashqan jańalyqtaryn alsaq, bul bultartpas shyndyq. Bilim aýqymy eselep ósti, ol tek qana mádenıet tóńiregindegi bilim sharasynan áldeqashan asyp ketti. Mádenı tárbıe bilim men biliktiliktiń óte mańyzdy bóligi bolsa da, olardyń tek bir ǵana sıpaty bolyp qaldy.
Osydan shyǵatyn eń ózekti másele – óskeleń urpaqqa kerekti zamanaýı bilimniń tek qazaq tilinde jasalmaıtyny. Ol bilim álem elderiniń ár tilinde jasalady. Dálirek aıtsaq, bilim týraly aqparattyń negizgi arnasy aǵylshyn tilinde bolatynyn barsha álem elderi moıyndaǵan sııaqty.
Myna bir derekterge júginip kóreıik. 2011 jyly álemde aǵylshyn tilinde 550 myń kitap jaryq kórgen eken. Bular jańa kitaptar men aýdarmalar. Iаǵnı, jańa oılar, jańa ıdeıalar. Saýatty bolamyn degen adamǵa kerekti jańa aqparat. Sol jyly orys tilinde 97 myń kitap basyp shyǵaryldy. Eki tilde shyqqan kitaptardyń salystyrma koeffısıenti 1:5 (bir de bes), bizdiń Reseı kórshimizden fransýzdar shyǵarǵan basylymdar sál tómen: 65000 (koeffısıenti bir de segiz). 2011 jyly qazaq tilinde 2300 kitap jaryq kóripti. Iаǵnı, aǵylshyn tilinde shyqqan eki júz kitapqa qazaq tilinde bir-aq kitap keledi.
Slaıdqa salyp salystyrsaq bylaı bolyp shyǵady:
2011 jyly shyqqan kitaptar:
Ártúrli salalar úshin basylyp shyqqan ǵylymı eńbekterdiń sany medısına boıynsha aǵylshyn tilinde 14000, qazaq tilinde 147, ekonomıka men áleýmettanýda 29000 da 239, jańa tehnologııa týraly 35000 da 191 kitap shyqqan eken. Bul tek bizdiń ǵana basymyzdaǵy másele emes. Ázerbaıjan, Grýzııa, О́zbekstan elderindegi jaǵdaılar da osyndaı, bizdegideı, múmkin odan da kúrdeli. Sondyqtan kóptegen álem elderi Egıpetten bastap, Meksıka, Shvesııaǵa deıin olardyń bárine ortaq bir másele – álemdegi sansyz aqparatty óz tilderine aýdarý qajettigi. Al ony iske asyrý eshbir eldiń, eshbir bıýdjettiń qolynan kelmeıdi.
Búginde tehnıka, tehnologııa týraly aqparattyń 70%-y aǵylshyn tilinde shyǵady. Sondyqtan, eger siz, mysaly, ıspan azamaty bolsańyz, sizdiń ıspan tilinde búkil Latyn Amerıkasy elderi sóılese de, óz tilińizde tehnıka týraly jańa bilimniń tek 3-4 paıyzyn ǵana ala alasyz.
Elektrondyq aqparattyń, ıaǵnı bolashaǵy úlken aqparattyń 80 paıyzy aǵylshyn tilinde shyǵady. Qytaı, orys, japon, fransýz, taǵy basqa tilderde osy aqparattyń tek 20 paıyzy ǵana jarııalanady. Osyǵan baılanysty álemdik aqparat aryny negizinen bir ǵana aǵylshyn tilinde ekendigimen betpe-bet kelip otyrǵan tek qana bizder, qazaqtar emespiz. Bul birinshi ózekti másele.
Ekinshi ózekti másele – tildi jaqsylap túsine biletin jaǵdaıdyń kerektiginde. Ol úshin ártúrli salalardyń, ásirese, ǵylym men tehnıka mamandary qoldanatyn termınder qoryn óz ana tilińde jasaýymyz kerek. Osy til salasynyń oqymystylary qoldanbaly tilge kerekti túsinikteme jasaý úshin eń kemi 10 myń adam osy tildi belsendi túrde paıdalanýy kerek deıdi. Mysaly, orys fılosofııasynyń túsinikteme apparatyn Lenın jasady. Ol marksızmniń eń kemi 10 myń ıdeologynyń qalyptasýyna jol ashty, al olar, óz kezeginde, orys tilindegi fılosofııa ǵylymynyń túsiniktemelik apparatyn jasady. Lenınniń ózine Gegel men Kant eńbekterin jaqsy túsiný úshin nemis tilin ıgerý kerek boldy. Lenın muny óz eńbekterinde jazǵan.
Biraq Gegeldiń eńbekteri kezinde ne grýzın, ne qazaq, ne ázerbaıjan tilderinde jarııalanǵan joq. Tek keıinnen «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda ǵana jekelegen eńbekteriniń úzindileri aýdaryldy. Men Gegeldiń eńbekterin túrik tilinde de tappadym. Ony osy tilderge aýdarý úshin kerekti túsinikteme apparatyn jasaý kerek edi, al ol úshin eń kemi 10 myńnan artyq osy salada erkin sóıleıtin mamandar qajet.
Osylarǵa súıene otyryp ne aıtqymyz keledi. Birinshiden, álemdik oı júıesiniń tereń qatparlaryn ıgere almaı, mysaly, jańa biz sóz etken nemistiń klassıkalyq fılosofııa tujyrymdaryn ıgere almaı, bizdiń balalarymyzdyń qazirgi zamanda joǵary saýatty bolýy qıyn, al onsyz keleshegi bulyńǵyr. Ekinshiden, bizdiń zamanymyzda bilimniń jańa salalary ómirge óte tez jyldamdyqpen kelip jatyr. Olardy ýaqytynda óz tilinde ıgerýge qandaı memleket bolsa da oǵan múmkindigi joq, óıtkeni, túsinikteme apparatyn jasap úlgere almaıdy.
Kóptegen salanyń mamandary osyndaı jaǵdaıdan keıin aǵylshyn tilin ıgerip, ony óziniń kásibı mamandyǵynyń tili dep biledi. Mysaly ushqyshtar, dárigerler, jańa materıal jasaý mamandary, hımıkter, aqparattyq tehnologııa mamandary óz salasyndaǵy negizgi til dep aǵylshyn tilin aıtady. Bul úrdis barǵan saıyn basqa mamandyqtarǵa da keńinen etek jaıyp barady.
Biz az halyqpyz, álemdegi eń ozyq eldiń qataryna qosylamyz degen asqaq armanymyz bar. Al ol úshin ne isteýimiz kerek? Tezirek aǵylshyn tilin ıgerýimiz kerek. Bizdiń oıymyzsha, barsha halqymyz osy tildi ıgerýi kerek. Qaı el osy tildi tezirek ıgerse, sol el álemdegi básekelikte basymdyq alady.
Kóptegen eldiń halyqtary óziniń ana tilimen qatar aǵylshyn tilin de tolyq ıgergen. Mysaly, barlyq Skandınavııa elderi, búkil Baltyq boıy, Shveısarııa, Sıngapýr, Malaızııa. Ońtústik Koreıada aǵylshyn tilin taza sóıleıtinder shamaly, biraq barsha halyq osy aǵylshyn tilinde birin-biri jaqsy túsinedi.
Jaqynda aǵylshyn tilin úırený úrdisine grýzınder qosyldy. Basqa elderden olar aǵylshyn tiliniń 2500 muǵalimin ákelip, óz mektepterinde bir-ekiden jumysqa ornalastyrdy. О́zbekstan da bilim berýdiń jańa strategııasyn jasady, onda aǵylshyn tilin ıgerýge basymdyq berilgen. Qytaı eli de óz jastaryna aǵylshyn tilin belsendi túrde úırete bastady. Bir sózben aıtsaq, álemdegi jahandaný úrdisiniń óktem talabynyń biri osy aǵylshyn tilin damytýda bolyp otyr.
Fransııa kópten beri aǵylshyn tilin óz elinde qoldanysqa engizýge qarsy bolǵanyn bilemiz. Al osy 2013 jyldyń qyrkúıek aıynda fransýzdardyń mektepterinde mindetti túrde aǵylshyn tilin úıretý páni engizildi. Men burnaǵy jyly Fransııada turdym. Til týraly osy elde bolǵan qyzý pikirtalastyń kýási boldym. «Sonda qalaı, aǵylshyn tilin engizip, uly fransýz tilin «Qyzyl kitapqa» kirgizemiz be?!» degen keıbir fransýz azamattarynyń janaıqaıyn da estidim. Osyǵan qaramaı, ótken jyly fransýzdar mektebiniń barlyq synyptarynda aǵylshyn tilin úıretý bastaldy. Bul birden-bir sheshim durys deıdi frasýzdar, óıtkeni, óz tilimizde búkil álemniń ǵylym men tehnıka, mádenı jańalyǵynyń tek 5 paıyzyn ǵana shyǵaryp otyryp, bizder álemdegi básekege bekem bola almaımyz.
Bizge úsh tildi meńgerý kerektigin Elbasy aıtty, bıyldan bastap ol ustanym orta mektepte engizildi. Iаǵnı, saıası sheshim qabyldandy, endigi másele osy ıgi bastamany jan-jaqty jáne baıandy túrde iske asyrýda. Biraq memleket shaban qımyldaıtyn qurylym ǵoı. Onyń árbir qadamyn zańdastyrýǵa, ıdeologııasyn qalyptastyrýǵa, basqa da jaǵdaılaryn jasaýǵa ýaqyt kerek. Bizder, ata-analar, balalarymyz úshin eń qýatty, belsendi kúshpiz, osy belsendiligimizdi jastardyń úsh tildi de jaqsy ıgerý isinde kórsete bilýimiz kerek.
Úsh tildi qatar ıgerý bizdiń tilimiz ben mádenıetimizdiń damýyna kedergi keltiredi degen de kúmán bar. Ol da negizsiz emes. Qaıtkenmen de ult bolyp osy máseleni tereń oılastyrýymyz kerek. Bizdiń oıymyzsha, zamanymyzdyń osyndaı óktem talabyna kezigip otyrǵan, olarǵa óz jaýabyn taýyp otyrǵan basqa elder tájirıbesine tereńirek úńilýimiz kerek.
Árbir ulttyń tek ózine tán, basqalarda joq rýhanı qory, mádenı dástúri bar. Degenmen, álemdegi áleýmettik jańǵyrý úrdisi olardy biriniń izimen biri júrýge, biriniń tájirıbesin biri qaıtalaýǵa shaqyrady, tipti májbúr etedi desek te bolady.
Qazaqstan óziniń mádenı bolmysyn saqtaý máselesimen kezdesip otyrǵan jahandaǵy jalǵyz el emes. Kóptegen elderdiń de aldynda osy másele tur. Til de, mádenıet te máńgilik bir qalpyn saqtamaıdy, olar da damıdy, ómirde bolyp jatqan qubylystarǵa sáıkes jańǵyrady.
Shvesııa, Norvegııa, Danııa, Fınlıandııa halyqtary jappaı aǵylshyn tilinde sóıleıdi, is qaǵazdary da osy tilde. Biraq óz tilin eshqaısysy umytqan joq, al tól mádenıetin aıtarlyqtaı damytyp otyr. Malaızııa halqy sonaý Brıtanııa bodany zamanynan aǵylshyn tilin jappaı ıgergen. Biraq árbir malaı azamaty óziniń ıslam dinine berik, ana tilinde óz mádenıetin óte jaqsy damytyp otyr.
Joǵaryda atalǵan Skandınavııa elderiniń taǵy bir mádenı ereksheligine toqtaıyq. Osy elder barsha álemde «jasyl qoǵam», «jasyl ekonomıka» qozǵalystaryn birinshi bolyp bastap, tabıǵatqa, jalpy álemge degen kózqarastyń óte bir kerek te tıimdi baǵytyn ashty. Biz «eger sen ańshy bolmasań, erkek emessiń» dep júrgende, olar tabıǵatqa, jan-janýarlarǵa aıanyshpen qarap, olardy qorǵaý qozǵalysyn bastady. Osy úrdis búgin álemniń basqa elderinde de qoldaý taýyp otyr. Osy arqyly álem elderiniń bir-birimen mádenı uqsastyǵy kúsheıýde.
Álemde tynbaı júrip jatqan ýrbanızasııa úderisi de mádenı uqsastyqty kóbeıtýde. Qazirgi ár eldegi megapolısterdiń bir birine uqsas ekeni kúmánsiz. Ultty ósirip, eldi kórkeıtetin joldyń biri osy. Qalanyń ómir súrý daǵdysy erekshe, onyń saıası yqpaly men máni erekshe, qala adamy zaman aǵymyna beıim. О́ndiristik eńbek óniminiń ósýi, bilim berý deńgeıi de aýyldaǵydan qalada artyq. «Barlyq uly mádenıetter qala mádenıetinen bastaý aldy» degen nemis fılosofy Osvald Shpengler. Úlken ıgilikke, kemeldilikke qala arqyly jetýge bolatynyn Ál-Farabı babamyz da aıtyp edi. Bizdiń elimizde de ýrbanızasııa úderisi sonaý keshegi keńestik zamanda bastalyp, egemendigimizdiń tusynda jedel júrip jatyr. Bul da til men mádenıettiń damýyna áserin tıgizbeı qoımaıdy, tıgizip te jatyr. Eger biz tól tilimiz ben mádenıetimizdi saqtaǵymyz kelse, árbir el turǵyny osy tilde oqı da, jaza da bilý kerek. Aýqymy óte úlken, biraq sharapaty mol is. Sonymen qatar, biz baıqap otyrǵandaı, tek bir ǵana osy tildiń ózi bizdi álem deńgeıinde básekege bekem ete almaıdy. Sondyqtan da tııanaqty túrde úsh tildi ıgerý bizdiń ulymyz ben qyzymyzdyń shetelderdegi óz qurbylarymen teń túsip, mynaý kúnde ózgerip jatqan zamanda ózderine tıisti oryndaryn tabýynyń birden bir sharty der edim.
Meniń oıymsha, ata-ana bolyp, ult bolyp zaman talabyn jaqsy túsine kelip atalmysh jolmen júrgen durys. Sonda qazirgi til týraly pikirtalas ta durys sheshimin tabady dep oılaımyn.
Siz ne deısiz, aǵaıyn?
Erlan SAǴADIEV.