Elime de, enelerime de rızamyn

– deıdi qazaqtyń aıaýly qyzy, keshegi ataqty mehanızator, búgingi ardaqty ana, asyl áje Kámshat Dónenbaeva

Zamandastaryn qaıran qaldyrǵan qazaq qyzdarynyń biri – ataqty mehanızator Kámshat Dónenbaeva. Keńes Odaǵy kezinde er men áıeldiń teńdigin eńbekte kórsetý saıasaty boldy. Áıelderdiń bilim alýyna, ǵylymda jetistikterge jetkenine, óner salasynda juldyzdaı bıikke kóterilgenine sol qoǵamnyń jasaǵan múmkindikterin moıyndamasqa taǵy laj joq. Iá, eńbek adamy dáripteldi. Kámshat Baıǵazyqyzy da ataq pen dańqtan kende bolǵan joq. Kommýnıstik partııanyń HHV, HHVI, HHVII sezderiniń, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń IH, H, HI shaqyrylymdarynyń depýtaty bolyp saılandy. Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty boldy. Biraq Kámshat apamyz ataq pen dańqqa toqmeıilsip, saıasattyń jeteginde ketken joq. Qazaqtyń qyzyna tán ıbalyǵy men qarapaıymdylyǵynan tanǵan emes. Onyń myqtylyǵy da, tektiligi de osynda dep bilemiz.

Qazir Kámshat Dónenbaeva Qostanaı qalasynda, balalary men nemereleriniń ortasynda turyp jatyr. Saltanatty jıyndarda, basqosýlarda aqylyna kórki saı Kámshattyń orny bólek, orys-qazaqtyń ortasyn jaryp otyrady. Kámshat apa jetpis jasqa toldy. Tek qazaq dalasy ǵana emes, barsha jurtqa aty málim onyń eńbek joly kópke belgili dep oılaımyz. Biz qazaqtyń tekti qyzynyń ómirdegi, otbasyndaǵy adamı qalpyna kóz jetkizýdi murat tutqan edik, kezdeskende áńgime de sol baǵytta órbı berdi.

– deıdi qazaqtyń aıaýly qyzy, keshegi ataqty mehanızator, búgingi ardaqty ana, asyl áje Kámshat Dónenbaeva

Zamandastaryn qaıran qaldyrǵan qazaq qyzdarynyń biri – ataqty mehanızator Kámshat Dónenbaeva. Keńes Odaǵy kezinde er men áıeldiń teńdigin eńbekte kórsetý saıasaty boldy. Áıelderdiń bilim alýyna, ǵylymda jetistikterge jetkenine, óner salasynda juldyzdaı bıikke kóterilgenine sol qoǵamnyń jasaǵan múmkindikterin moıyndamasqa taǵy laj joq. Iá, eńbek adamy dáripteldi. Kámshat Baıǵazyqyzy da ataq pen dańqtan kende bolǵan joq. Kommýnıstik partııanyń HHV, HHVI, HHVII sezderiniń, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń IH, H, HI shaqyrylymdarynyń depýtaty bolyp saılandy. Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty boldy. Biraq Kámshat apamyz ataq pen dańqqa toqmeıilsip, saıasattyń jeteginde ketken joq. Qazaqtyń qyzyna tán ıbalyǵy men qarapaıymdylyǵynan tanǵan emes. Onyń myqtylyǵy da, tektiligi de osynda dep bilemiz.

Qazir Kámshat Dónenbaeva Qostanaı qalasynda, balalary men nemereleriniń ortasynda turyp jatyr. Saltanatty jıyndarda, basqosýlarda aqylyna kórki saı Kámshattyń orny bólek, orys-qazaqtyń ortasyn jaryp otyrady. Kámshat apa jetpis jasqa toldy. Tek qazaq dalasy ǵana emes, barsha jurtqa aty málim onyń eńbek joly kópke belgili dep oılaımyz. Biz qazaqtyń tekti qyzynyń ómirdegi, otbasyndaǵy adamı qalpyna kóz jetkizýdi murat tutqan edik, kezdeskende áńgime de sol baǵytta órbı berdi.

– Seni Jazıra dep ataǵanyma «Kámshat apa meniń aty-jónimdi shatastyryp júrgen joq pa?» dep oılap qalǵan joqsyń ba? – dep Kámshat apa ádemi jymıdy. – Meniń enem senimen attas edi, sondyqtan sol kisiniń aty ketpesin dep, ózińdi Jazıra dep atadym.

– Sizdiń eneńiz uzaq jasady bilem, ol kisini ózińizdiń baǵyp-kútkenińizden de habardarmyz.

– Meniń eki enem boldy. Ekeýi de uzaq jasady, qolymda boldy. Kishi enem – jubaıym Temirbektiń týǵan anasy, 95 jasqa kelip qaıtty. Ol kisimen qyryq jyl birge turdym, týǵan anamdaı bolyp ketti. Al senimen attas – úlken enem. Ol kisi 83 jasynda, burynyraq qaıtty. Men on jeti jasymda sol eki kempir, bir shaldyń qolyna kelin bolyp tústim. Qazaq áıelderinde túrli ǵajap taǵdyrlar kezdesedi ǵoı. Sonyń biri meniń enelerim edi. Senimen attas enem kelin bolyp túsip, bir bala tapqan soń, atamyz aýrýdan qaıtys bolypty. Ol kezde jesirdi jibermegen ǵoı, ári eki jaqqa ótken maldy qozǵaǵysy kelmegen áýlettiń aqsaqaldary jas kelindi ámeńgerlik jolymen bes jasar eń kishi qaınysyna atas­tyrady. Enem ámeńgeriniń erjetkenin kútedi. О́zi ony baǵyp-qaǵady. Bala kezinde oıynnan sharshap, es-túsin bil­meı qatty uıyqtaıtyn ámeńgerin ózi kóterip aparyp, tósegine salyp, ústin qymtap jaýyp, sýyq tıip, aýyryp qalmaýyn qadaǵalap júredi eken. «Ata­laryń bala kezinde tentek boldy, qazan­da qaınap jatqan qurtqa túsip ketip, kúıip te qaldy», dep kúldirip otyra­tyn jaryqtyq. Qaınysy erjet­ken soń úlkender ekeýiniń nekesin qıypty. Ol kisiden kórgen balalary shetinep ketedi. Odan soǵys bastalyp, ómir buryn­­­­ǵy­dan da aýyrlaıdy. Enem­niń alǵash­qy kúıeýinen tapqan uly soǵys­qa ketip, bara oqqa ushady. Osylaı júrgende úlken enemniń jasy da ótip bara jatady. Ol endi ózinen buryn atamyzdan urpaq qalýyn oılaıdy. Soǵysta kúıeýinen «qara qaǵaz» kelip, jesir otyrǵan kishi enemdi (Kámshat apanyń kishi enesiniń esimi Makýra – N.J.) óziniń shalyna qosady. Ol kezde meniń jubaıym Temirbek on jasar bala eken, anasynyń sońyna erip keledi. Kishi enem atama qosylǵan soń on bala kóteripti, biraq shetineı bergen, jalǵyz qaınymdy zorǵa ustap qalypty. Qazaq áıelderiniń tózimdiligi men danalyǵyn osy eki enemnen kórip, túısindim. Meniń enelerimniń tatýlyǵy ǵajap edi ǵoı. Temirbekti enemniń jańa jurty ógeısimeı, óz uldaryndaı qabyldapty. Qaınym erjetip, úılengen kezde Temirbek ekeýmizge enshi berip, bólek shyǵardy, sonda senimen attas enem bizben shyǵyp, kishi uldy óziniń anasymen qaldyrdy. Úlken enem barlyǵymyzǵa bas-kóz boldy, sheshimdi sózdi sol kisi aıtar edi, jaryqtyq. О́ziniń bar ómirin ótkizgen aýyly Aqsýatqa arýlap qoıdyq. Ol kisiler belgili aǵartýshy ustaz, jazýshy Spandııar atamyzben irgesi bólinbeı bir aýylda turǵan eken. Jubaıym Temirbek Spandııar atadan oqyǵan ǵoı. Qaınym baqytsyz jaǵdaıǵa tap bolyp, ómirden erte ozǵannan keıin, Temirbektiń anasyn, ıaǵnı kishi enemdi ózimiz qolymyzǵa aldyq.

– Enelerińiz sizge qalaı qarady?

– Meni olar qyzyndaı kórdi. Senimen attas enem appaq etip qarqara jaýlyq tartyp otyratyn. Bárimiz sol kisiniń qas-qabaǵyna qaraıtynbyz, ol kisiniń aldyn aýylda eshkim kesip ótpeıtin. О́te aqyldy, danagóı kisi edi. Eki enem, atam – úsheýi de baqılyqqa ketkenshe meni «Kámshatjan, jubaıymdy Temirbekjan» dep atap ketti. Aqsýatqa kelin bolyp túskenimde Temirbektiń ata-anasy eki bólmeli, qyrtystan salynǵan qorjyn úıde tura­dy eken. Meni qarasha aıynda ákeldi. Tórgi bólmede atam, eki kempir, kishi ul jatady. Biz Temirbek ekeýmizdiń kereýe­timiz aýyzǵy bólmede, peshtiń janynda turdy. Sol bólmede as daıyndalady, bizdiń tósegimizdiń janynda qaraǵaıdan qaǵyp qoıǵan ústel bar, sonyń ar jaǵyn­da qorshaý jasap, bir buzaý men qozy-laqty qamap qoıǵan. Tazalyq saq­taǵan bolyp, buzaý qımyldasa «tosyp» shyǵamyz. Úıdiń edeni joq, ony sary balshyqqa sıyrdyń japasyn qosyp sylap tastaımyz. Eger onyń quramynyń mólsheri durys bolmasa jarylyp ketedi. Sonda úıdegi yntymaqty qarasaıshy, eshkim qabaǵyn túımeıdi, barymen bazarlatyp otyrady. Qos enem berekeniń kórigi sııaqty edi. Kishi enemniń qoly sheber-tin. Ol kezde bizdiń úıde tigin mashınasy bolmaıtyn. Maǵan kóılekti, balaǵynyń aýzyna rezeńke ótkizip shalbardy qolmen jórmep tigip beredi. Kóılekti tobyǵymnan keltirip, uzyn etip tigedi. Mende úlkenge qarap qarsy sóıleý degen bolmaıtyn, apama eshteńe aıta almaımyn. Súıretilgen kóılekti kıgim kelmeıdi. Baıaǵy zaman emes, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary ǵoı, jınaqy kıinetin orys arasynda júremiz, maǵan myna kóılekti kııý, tipti, yńǵaısyz. Áıelder tizesinen keltirip, qysqa kóılek kıe bastaǵan, jaspyz ǵoı, shubatylǵan uzyn kóılek kıgenime aldymen Temirbektiń ózinen uıalyp júremin. Birde ata-enelerime sháı quıyp berip otyrǵanda, sháıdiń súti taýsylyp qaldy. Shoshalada turǵan sútten quıyp ákeleıin dep shyǵyp kettim. Ol zamanda tońazytqysh qaıda, sary maıdy qorytyp, shelekterge quıyp qoıatynbyz. Ydysyma sút quıyp alyp, tura bergenimde álgi súıretilgen kóılek­tiń etegi sol jerde turǵan eki shelek sa­ry maıdyń biriniń baýlyǵyna ilinip, maı­dyń jartysy tógildi. Qyp-qyzyl kóı­lektiń etegi malmandaı maı boldy. De­reý kóılekti aýystyryp kıdim de, tógil­­gen maıdy topyraǵymen qyryp aldym. Enem túk bilmegendeı, úndegen joq, sodan keıin uzyn kóılek kı dep te aıt­­pady. Ol kisi qolyma kelgen soń, bu­ryn­ǵy kúnderimizdi esimizge alyp, áńgi­me­lesemiz ǵoı. «Apa, sonda maıdy tógip alǵanymdy bilmedińiz be?» deımin. «Qaıdaǵy, sol sháıdiń ústinde-aq bilip, kúlgen­biz», deıtin jaryqtyq. Apamnyń ti­gip bergen sol kıimderi áli kúnge deıin mende saqtaýly tur, enemniń kózindeı kóremin.

Eki enem anamnyń joqtyǵyn bildir­­­mep edi. 1993 jyly jubaıym Temirbek 56 jasynda qaterli isikten qaıtty. Men 50 jasymda jesir qaldym. Biz Temirbekpen óte baqytty, tatý ǵumyr keshken edik, ony joǵaltý maǵan óte aýyr tıdi, kóp jyladym. Sonda kishi enem: «Kámshat, Allanyń isine amal joq, jylaı berme! Balalardyń amandyǵyn tile, sabyr qyl!» dedi. Sonda óziniń ózeginen shyqqan uly qaıtyp otyrǵanda qart enem sondaı basý aıtyp, meni qaırady, jigerlendirdi. Qazir oılap otyrsam, ómirdiń ystyq-sýyǵy enemniń ekeýin de baltalasań ótpeıtin emendeı qataıtyp jibergen eken ǵoı.

– Siz 1975 jyly Kommýnıstik partııanyń HHV sezinde Máskeýdegi Sezder saraıynyń minberinen sóılegen sózińizdi: «Iа doch prostogo krestıanına» dep bastaǵan edińiz. Kimniń qyzy edińiz?

– Iá, men sózimdi osylaı bastaǵan edim. Onda ýaqyttyń sıpaty basqa edi ǵoı. Saıasattan tys tura almadyq. Áıtpese, men sharýanyń emes, prokýrordyń qyzymyn. Meniń atalarym kedeı eken, 20-30-jyldary naǵyz «batraktar» bolǵan. Ákem Baıǵazy kedeıdiń balasy bolǵan soń, partııanyń qolpashyn kórip, orystyń balalarymen birge Máskeýden bilim alǵan, jádıtshe, latyn qarpimen jáne oryssha kırıllısamen birdeı jazatyn saýatty kisi bolǵan. Ajalsyzdy qoısaıshy, soǵysta ákemniń moınyn oq tesip ketken eken. Moınynyń eki jaǵynda tyrtyǵy bolýshy edi. Sonda gospıtalda ózin kútken medbıkege rıza bolypty. Maıdandy jalǵastyra almaı elge qaıtqan soń, men týyppyn. Sol medbıkeniń qurmetine meni ákem Tamara dep atapty, erjetkenshe Toma atanyp júrdim, biraq atam marqum qujatqa Kámshat dep jazdyrǵan eken. Ol kezde «qazaqtar mal baqqan, Keńes Odaǵynyń arqasynda teńeldik» degen túsinikti sanaǵa quıyp qoıdy ǵoı. Onyń shyndyǵy da bar, artyq ketken tusy da joq emes. Qazir Táýelsizdiktiń arqasynda barlyǵy da ornyna keldi, qazaqtyń balalary dúnıeniń qaı buryshyna baryp oqımyn dese de qoly jetip jatyr ǵoı, soǵan qýanamyn.

Anam Zúbáıza aýrýly boldy. Bir ul, bir qyz kótergen eken. Mels degen aǵam úılenip, balaly bolǵan soń, nebári 27 jasynda qaıtys boldy. Anamnyń nemen aýyrǵanyn qazirge deıin bilmeımin, men turmysqa shyqqan soń jylǵa jetpeı ol da ómirden ozdy. Sonda 44 jasta ǵana eken. Ákem 70 jasynda qolymda qaıtty.

– Siz turmysqa erte shyqtym de­di­ńiz. Temirbek aǵamen baqytty ǵumyr keshtińiz. Qalaı kezdestińizder?

– Iá, Temirbek ekeýmiz óte baqytty edik, syılasyp óttik. 1960 jyly ol ásker qatarynan kelgen soń, ata-anasy – álgi eki kempir, bir shal atamyzdyń nemere qaryndasy Maıtashqa «balamyzdy úılendirgimiz keledi, osyǵan bir jaqsy qyz bolsa» degen qulaqqaǵys aıtady. Sol maqsatpen atam eki inisin, Temirbekti ertip Aqsýattan Uzynkólge – Maıtash apanyń úıine qonaq bolyp, ári qyz kóreıin dep keledi ǵoı. Maıtash apa áp degennen meni siltepti. Aldymen anama kelip: «Nemere inim áskerden kelip edi, qyz kórip júr, jurty jaqsy, ózi qadirli bala. Osy Kámshatty soǵan laıyq kórip júrmin, beresiz be?» dep surapty. Sonda anam: «Maıtash, sen de bala ósirip otyrǵan anasyń ǵoı, meniń qyzymdy jaman jerge ıtermessiń, balany kóreıin, eger unasa qyzymdy bereıin. О́zimniń kózim tirisinde osy qyzdyń ornalasqanyn kórsem deımin, aǵa men jeńgeniń qolyna qaraǵan balanyń jaǵdaıy belgili ǵoı ózińe», depti. Anamnyń bul baılamyna ájem de qarsy bolmapty. Qyzdyń orny qııada ekenin túsinse, túısinse kerek. Meni osylaı úlken kisiler kelisip, alyp berdi ǵoı. Biraq ózim izdesem de ondaı azamatty tappas edim. О́te qadirli jigit boldy marqum. Men Meńdiǵara aýdanyndaǵy «Harkov» keńsharynda mehanızator, ol agronom bolyp eńbek ettik. Bilmegen jerimdi úıretti, kómektesti. Ol kezde, 60-70-80-shi jyldary kúnimen, túnimen jumys isteımiz. Naýqan kezderinde kúndiz jumysta bolamyn da, keshke traktormen kelip sıyrymdy saýyp, keshki tamaqty daıyndap, túnde aıdyń jaryǵymen qaıta jer jyrtýǵa ketemin. Jospar oryndaýym kerek qoı. Sondaı kezde Temirbektiń aýyldan jaıaý-jalpylap, egis dalasyna kelip júrgen ýaqyttary boldy. Qansha degenmen áıel adam bolǵan soń, qorqady ma, tehnıka turyp qala ma dep ýaıymdaıdy ǵoı. Men keıinirek sezderge, sessııalarǵa baratyn, depýtattyq jumystarmen jol júretin boldym. Solardyń barlyǵyna Temekeń bir aýyz bóten sóz aıtqan emes, qaıta qoldap, kómektesip otyrdy. О́mirdegi tiregim edi. Men de Eńbek Eri, depýtat ekenmin dep artyq, oǵash minez tanytpappyn, jaǵasyna kir jýytqanym joq. Jumystan kelip, balalardy tamaqtandyryp, uıqyǵa jatqyzǵan soń, qalǵyp-shulǵyp júrip, Temekeńniń kóılegin jýyp, túımesin qadap otyrar edim, aıaq kıimin súrtpegen kúnim joq shyǵar. Jastyq-aı deseńshi, sonyń barlyǵyn kóterip, jumystan bir kún qalmaı shaýyp júretin edik. Jaman aýrýǵa tap boldy da, ómirden erte ketip qaldy. Qazir eki ul, eki qyzynan taraǵan nemereleri ósip keledi, shóberesi de bar.

– Maıtash apa degenińiz Nurqan Ahmetbekovpen aıtysatyn Maıtash Aǵaıdarova ájemiz emes pe?

– Iá,ıá, sonyń dál ózi!

– 1945 jyly Torǵaıdyń dúldúl aqyny Nurqan Ahmetbekovpen aıtysady ǵoı. Nurqan aqynnyń jap-jas kelinshekke:

 «Elińniń esigi keń, aımaǵy kóp,

Estidim – úkili bir taılaǵy dep.

Ashyq júz, suńǵaq boıly, tereń oıly,

Shyn júırik, Saryarqanyń sań­laǵy dep», – aıtqany úlken kisilerdiń aýzynda júrer edi. Maıtash ájemizdi «úkili taılaq» dep erkeletken ǵoı eli sol aıtystan keıin.

– Apam Uzynkólge kelin bolyp túspesten buryn, jasóspirim qyz kezinde-aq Meńdiǵara aýdanynda aıtysqa shyǵyp júredi eken. О́zi dombyrada, mandolınada sheber oınaǵan. Onyń Meńdibek degen aǵasy da aqyndyǵymen elge belgili bolǵan. Osy aıtysqa Maıtash apam Meńdiǵaradan, Nurqan Ahmetbekov Amangeldi aýdanynan kelip aıtysqan ǵoı. Ekeýiniń aıtysy óte tartymdy shyqqan. Apamyz da ózine maqtaý aıtqan Nurqan atamyzǵa qaryzdar bolmaı:

«Júırik eń júlde bermes, toptan ozǵan,

Tulpardaı delebesi dýda qozǵan,

Sizbenen syrlasýǵa syrttan ańsap,

Qalpym bar qaryndastyq qolyn sozǵan», dep jorǵalatady. Qudam Qaýaz Tájmaqın aǵaıdyń eki myń kitaptyq jáne ár kitabyn nómirlegen baı kitaphanasy bolýshy edi. Aǵaı qaıtys bolǵan soń, kitaphanasyn meniń Gúljan degen qyzym men kúıeý balam Dáýlet alyp ketti. Sol kitaphanany jınasqanda Maıtash apanyń osy aıtysy kirgen kitapty alyp qalǵan edim, sodan oqyǵanym ǵoı. Maıtash apa ǵumyr boıy ustazdyq etti, toǵyz bala tárbıelep ósirdi. Balalarynyń barlyǵy belgili adamdar bolyp ósti. Bir nemeresi Ardaq ataqty jazýshy Oralhan Bókeıdiń tútinin tútetti, urpaǵyn jalǵady.

– Kámshat apa, traktordyń rýline qalaı otyrdyńyz? Ol kez úshin qazaq áıeliniń traktor aıdaýy úlken jańalyq ekeni de ras edi ǵoı.

– Temirbek aǵańnyń arqasy ǵoı. Ol traktor aıdaıtyn. Táýliktep jumys basynda bolady. Soǵan tamaq aparǵanda traktoryna otyryp aıdap kórdim, birte-birte ózi úıretti. Qyzyǵýym artyp, aýyldaǵy kýrsty bitirip aldym. Sonymen, sharýashylyq ózime jeke MTZ traktoryn berdi. Alǵashqy kezde meniń traktor aıdaǵanym jurttyń barlyǵyna, aldymen ózimniń eki eneme ersi kórindi. «Tráktri nesi, qudaı-aý! Úıdiń de jumysy jetpeı me saǵan?» dep ekeýi biriniń aýzyna biri túkirip qoıǵandaı jaqtyrtpady. «Áje, biz qamys úıde qashanǵy turamyz? Temirbek ekeýmiz aǵash úı salǵymyz keledi, bárimiz sonda turatyn bolamyz, aqsha kerek emes pe? Úıdiń jumysynyń barlyǵyna ózim úlgeremin», dep jalyndym. Ol kezde bizdiń aılyq jalaqymyzdy kassadan kempir-shal baryp alady. Bir kúni meniń aılyǵymdy kishi enem alyp keldi. Burynǵydaı emes, «Kámshatjan, sharshamasań tráktrińdi aıdaı ber, Temirbekjan janyńda júredi ǵoı», dep qalypty. Mehanızatorlardyń barlyǵy er kisiler, aýyldyń qyljaqpas jigitteri men túski tamaqta otyrǵanda traktordyń bir tetigin otalmaıtyn etip burap, ne tirkemesin ajyratyp ketedi. Men tehnıkanyń tilin áli durys bilmeımin, myrtyńdap jatqanym sol. Keıin barlyǵyn úırenip alǵan soń, ózderin jańyldyratyn boldym jáne túski asqa traktorymdy olardan bólekteý jerge tastap keletin edim.

Shynynda, enelerime ýáde etkendeı, barlyǵyna da úlgerdim. 33 jyl traktor rólinde otyrdym. Balalardyń barlyǵy sol jyldary ómirge keldi. Jeti aı bolǵansha qarnym qampıyp, traktordan túspeımin. Ol kezde bir qaýyrt naýqan ǵoı, kóktemde dándi ýaqtyly sebý kerek, kúzde jıyn-terin, odan súdiger jyrtamyz.

– Kámshat apa, siz birneshe sezge qatystyńyz, KSRO Joǵarǵy Keńe­siniń úsh shaqyrylymyna depý­tattyqqa saılandyńyz. Igi jaqsy­larmen qyzmettes boldyńyz. Esińizde kimder qaldy?

– Kommýnıstik partııanyń HHVI sezinde tekserý jáne esep komıssııasyna Qazaqstannan Nursultan Nazarbaev ekeýmiz múshe boldyq. Nurekeń óte aqjarqyn adam ǵoı. Ony ylǵı adamdar qorshap júrýshi edi, biletini de kóp, ázili de ádemi kisi. Sonysymen jurttyń barlyǵyn qasyna magnıtteı tartyp alatyn. Jumys arasynda áńgimelese qalsaq, aldymen meniń otbasymnyń amandyǵyn, sosyn eldi surar edi. Sol kezde: «Elge basshylyq jasap júrgen azamattar qalaı, uıyqtap júrgender joq pa?» dep qoıatyn. Ol kezde Nursultan Ábishuly Prezıdent emes, qatardaǵy joǵary laýa­zymdy adamdardyń biri ǵoı. Sonda eldiń qamyn jep sóılegeni meni áli kúnge tańdandyrady. Qazir paramen ustalyp jatatyn joǵary qyzmettegi jigitterge renjımin, solarǵa ne jetpeıdi, eldiń sengeni sol ma?

Oljas Súleımenovpen depýtattyq qyzmette jolymyz toqaılasyp qalyp júrdi. Qazaqtyń aqyn qyzdarynyń biri Farıza Ońǵarsynovanyń 1976 jyly men týraly «Bizdiń Kámshat» degen derekti povesi shyqty. Ol osy kitapty jazý úshin erte kóktemde, sosyn qara kúzde eki ret keldi, úıde 5-6 kúnnen jatty. Ol kisi kóp sóılemeıtin, baqylaıtyn. Biraq balalarymmen jaqsy sóılesip júretin, tez til tabysyp ketti, úlken enemniń kózin kórdi. Syrlasqan kúnimiz de boldy. Taǵdyrdyń salǵanyn da, halqynyń ar-namysyn da nardaı kóterip júrgen qazaqtyń birtýarlarynyń qataryndaǵy dara ǵoı. Farıza apam men quıyp bergen sháıdi áńgimesin aıta otyryp, soraptap ishkendi jaqsy kóretin edi. Sol kúnderdi saǵynamyn keıde.

– KSRO Joǵarǵy Keńesiniń bir emes, úsh shaqyrylymynda, ıaǵnı on bes jyl depýtat boldyńyz. Qandaı máseleler qaradyńyzdar? Kómegińiz tıgen jandar boldy ma?

– Biraz másele kóterdik. Partııanyń HHV sezinde sóılegenimde aýyl sharýashylyǵyna tehnıkalar kelip jatyr, biraq olardyń quramasy, ıaǵnı tirkemeleri – telejka, kýltıvatory joq, solar kerek degen másele qoıdym. Al KSRO Joǵarǵy Keńesiniń qazaqstandyq depýtattary ol kezde Araldy toltyrý, Qazaqstanda shıkizat qana shyǵarylady, uqsatý kásiporyndaryn salý kerek degen máselelerdi kóterdik. Aral qoryna túsken mıllıardtaǵan qarjyǵa soltústik ózenderdi burý kerektigi sııaqty tym oǵash josparlar da aıtyldy. Barlyǵy da ýáde kúıinshe qaldy. Polıgon ornalasqan óńirdegi aýrý-syrqaýdyń kóbeıip, halyqtyń zardap shegip, kemis balalardyń kóp týyp jatqandyǵy aıtylǵan ýaqytysynda. Táýelsizdik alyp, óz erkimiz ózimizge tıgennen soń polıgon jabyldy.

Tek depýtattyǵym ǵana emes, ózge de qoǵamdyq jumystar jetkilikti boldy. 1974 jyly Álem balalaryn qorǵaý komıtetiniń múshesi boldym. 1980-1985 jyldary KSRO Joǵarǵy Keńesi Ulttyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqardym. О́zim jumysta júrgende kún qurǵatpaı hattar keledi. Bireýge baspana máselesin sheshý kerek, múgedek jandardyń jaǵdaıy bar. Solardyń barlyǵyna múmkindiginshe qol ushyn bergendeımin. Qazir aty-jónin umyttym, aıaǵy aqsaq bir orystyń balasyn Qorǵandaǵy Illızarov klınıkasyna emdelýge kómek bergenim esimde. Sol jigitten 25 jyl boıy merekelerde quttyqtaý kelip turatyn, sońǵy jyldary ǵana habar bolmaı ketti. Talaı balalardy emdettik. Tipti, keıde asa ózekti bolmasa da joǵyn túgendeýge kele beretinder bolýshy edi. 1976 jyly maǵan KSRO Memlekettik syılyǵyn berdi, biraq men sol syılyqty qolyma ustap kórgenim joq. Ony sol kúıinshe Chılıdiń soǵystan zardap shekken balalary qoryna aýdaryp jibergenmin. Úıdegi qaǵazdardyń arasynan sonyń túbirtegin de kórip qalamyn.

– «Keńestik saıasat áıelderdi jumys­qa jekti, al olardyń orny otbasy, bala tárbıeleý bolatyn. Amal ne, názik jandylardyń janyn jadaýlandyrdy» degen pikirge qalaı qaraısyz?

– Osy pikirge qarsymyn. Eńbek etkennen adam jaman bolmaıdy. Men 1974 jyly 38 myń gektardan asa jer jyrtqan ekenmin, jyldyq mindetteme degen bolatyn, sony asyra oryndaǵan túrim ǵoı. Jumystan sharshap kelgende úıdegi bala-shaǵanyń qamy kútip turady, kóbine uıqym qanbaı júretin. Biraq jastyq bárin de kóteredi. Endi, mine, qartaıǵanda qol bos, biraq uıqymyz kelmeıdi.

Meniń jas kezimde aýyl sharýashy­lyǵynda mehanızatorlar jetispeıtin, jalpy jumysshy mamandar máselesi búgin de ótkir tur. Qazir jas qyzdar ákesiniń alyp bergen jeńil qymbat mashınasyn shyr kóbelek aınaldyryp minip júredi. Olar nege aýyl sharýashylyǵy mashınalaryna otyrmaıdy? Eńbekti dáripteý kerek. Elbasy Nursultan Nazar­­baevtyń «Jalpyǵa Ortaq Eńbek qoǵa­myna qaraı 20 qadam» atty maqalasy der kezinde jazylǵan dúnıe, sony nasıhattaý kerek dep otyramyn.

Temirbek ekeýmiz úıdiń jumysyn bólispeıtin edik. Balalardy da eńbekke baýlydyq. Anam aýrý bolǵandyqtan men bala kezden jumys tańdaǵan emespin. Qyzdarym da úıdiń sharýasyna myǵym boldy. Olardy qolǵa ilingennen jumsadym. О́ıtkeni, tańerteńnen keshke deıin qyrda júrgen soń, barlyǵyna birdeı úlgerý qıyn bolatyn. Eki qyzym-– Gúljan men Gúlshat úıdi tazalap, sıyrdy saýyp, balalarǵa qarap otyrady. Maǵan Keńes Odaǵynyń ár jerinen jýrnalıster, aýyl sharýashylyǵyn zertteıtin ǵalymdar, depýtattyǵyma baılanysty ótinish aıtýshylar kelgish edi. Úı qonaqsyz bolmaıtyn. Sol úshin úıdi tazalaýmen alysyp jatatyn edik. О́zim Máskeýge jıi baratyndyqtan ol jaqtaǵy tazalyqty kórip kelip, solaı turýǵa talpynamyn. Syrttaǵy dárethanany qyzdarym dárilep jýýdan jalyqpaıtyn edi. Uldarym Syrym men Asqar ósken soń, ekeýi kezektesip sıyrdy saýyp, sútti pisirip qoıatyn boldy. Eki qyzdyń jumysyn endi ekeýi aldy. Jumsaǵannan balalarym da jaman bolǵan joq. Barlyǵy da eshqandaı súıeýsiz ómirden óz oryndaryn tapty.

– Siz osydan 7-8 jyl buryn qajylyq paryzyńyzdy ótedińiz. Din jolyna qalaı keldińiz?

– Mende ımandylyq jolyna bala kezden irgetas qalanǵan dep bilemin. Meniń atam Tasbaı degen kisi bilimdi molda boldy. 5-6 jasar kezimde atammen qatar turyp, namazǵa jyǵylady ekenmin. Ol kisiden estigen súrelerimdi áli umytqan joqpyn. Kommýnıst te boldyq, orys arasynda júrdik, oryssha bilim aldym. Biraq qandaı ýaqyt, qandaı saıasat jetektese de meniń rýhanı ózegim myqty boldy. Sosyn nıet etip, sájdege bas qoıǵan soń, namazdy úırený qıyn emes eken. Qazir bes ýaqyt namazymdy úzbeımin. Elimniń, balalarymnyń amandyǵyn duǵama qosamyn. Densaýlyq kóteretin kezde qajylyqqa baryp, bes paryzdyń birin oryndap qaıttym. Adal eńbekpen jınaǵan abyroı-ataq bar ǵoı, shúkir. Biraq sony maldanyp, bir shekpendiniń aldyna bir nárse surap barmappyn. Temirbek aýyryp júrgende de, oblys basshylarynyń nemese basqa da qolynda kúsh-qýaty barlardyń aldyna barǵan joqpyn, Allanyń basqa salǵanyn ózim kórdim. Imandylyq, adamgershilik, adaldyq, tazalyq ár adamnyń ómiriniń máni bolýy kerek dep oılaımyn. Balalardy da osyǵan tárbıeledik. Meniń ómirden jıǵan-tergenim, baılyǵym osylar.

– Kámshat Baıǵazyqyzy, áńgime­ńizge rahmet. Siz de halqyńyzdyń bir baılyǵysyz. Altyn qursaq anasyz. Qazirgi keskin-kelbetińiz, tektiligińiz baıaǵydaǵy, ózimiz ańyz etip aıta beretin ardaqty analarǵa uqsaıdy desem, artyq aıtqanym emes. Ortamyzda aman júre berińiz.

Áńgimelesken

Názıra JÁRIMBETOVA,

«Egemen Qazaqstan».

QOSTANAI.