Qazaq ádebıetiniń tarıhyna zer salsańyz, ómir besigin terbetip, ólim kúıin áldılep, oqyrmandy tasqa tunǵan teńizdiń tamshysyndaı taza tabıǵatymen tabystyratyn altyn kezeńderdiń kósh bastaýshysy – aqyndar ekenine kúmánińiz qalmaıdy. Poezııa adamnyń eń jaqyn, rııasyz syrlasy bolǵandyqtan, jyr áleminiń shyńyraýyndaǵy astarly aqıqaty eldiń elik kóńilin aldymen eleńdetip jatady. Áıtkenmen, saryla saǵynyp, sarqyla oılanyp, «óz júregin ózi jep, dámin ózgelerge de tatqyzatyn» (Nazym Hıkmet) aqyndyq sapar azaby kóp, qıyn jol.
Taǵdyrly týyndylary kóńilińdi óksitip, jan dúnıeńdi jalyndaı sharpıtyn Sergeı Esenınniń aǵynan aqtarylyp «aqyndyq degenimiz ne?» degen saýalǵa jaýap izdeıtin ıntımdik lırıkasy bar. Ataqty shaıyr óz óleńinde shyǵarmashylyq taqyrybyn qozǵaı kelip, bul máselege de anyqtama bere ketedi.
Shyndyqty aıtýshy keıipkerdiń pikirine júginsek, ulttyń jan aıqaıyn jetkizetin halyqtyq poezııa men qoǵamdyq qasiretti bir-birinen bólip qaramaǵan abzal. Aqyndyq – aýyr synaq, ómirdiń qatal shyndyǵyn júrekpen sezip jyrlaıtyn názik lırıktiń oı ormanyn órt shalyp, jany jaralanyp, derti asqyna túsedi.
Álbette, jemsaýynan basqa eshteńege bas qatyrmaı saıraı beretin bulbuldar da kóp ómirde. Alaıda olardyń óleńderinde jan dúnıeńdi teńseltip jiberetin daýyldyń ekpini men basyńdy dýalap alatyn sezim sıqyry bolmaıdy. Saraı mańaıyn tóńirekteıtin jyrshylardyń tátti áýenderi qoǵamdy topastandyryp, uıqyǵa batyrsa, halyq júregine qonaqtaıtyn ult aqyndarynyń otty jyrlary naızaǵaıdaı kúrkirep, nóser bolyp seldetip, rýhty oıatady.
Esenın ólgennen keıin elý jyl ótken soń Muqaǵalı Maqataev ta aqyndyqqa baǵa berip, orys shaıyrynyń oıyn túrlendirip, odan ári damyta túsipti.
Baı ólkeniń oıynan, taý-tasynan
Bizder de aramyz ǵoı bal tasyǵan.
Shyryn quıyp jatamyz
júrekterge,
Shymshyp alyp, gúlderdiń arqasynan.
Biz degen gúl qýalap, nár izdeımiz,
Shóp qajap, shegirtkedeı
dán úzbeımiz.
Alty aıshylyq jol basyp,
aryp-ashyp,
Adam degen patshaǵa dári izdeımiz.
Dini de, salty da bólek eki ulttyń, eki dáýirde ómir súrgenimen taǵdyrlary uqsas talanttarynyń kóńil kúıi qarǵa tamyrly qazaqtardyń jaqyndyǵyndaı qalaı bir-birimen týystasyp ketken deseıshi. Keń dúnıege sımaǵan buzaqy Sergeı men búlikshil Muqaǵalıdyń oılary bir-birimen suhbattasyp, aqyn minezi men óleń mineziniń úılesim tapqan jarasymy súısindiredi. Ulylar úndestigi ónerdegi tańǵajaıyp qubylys qoı. Esenın poezııasyndaǵy kórkem shyndyqty Muqaǵalı tolyqtyryp, maǵynasyn baıytyp jiberipti.
Uıamyz bar bizdiń de – omartamyz.
Almaǵaıyp búlinse sol ortamyz,
Basymyzdy báıgege tigemiz de,
Kózimizdi birjola joǵaltamyz.
Myqty bolsań, aqyn bolyp
jaralyp kór,
Qolqasynan gúlderdiń nár alyp ber.
Ǵumyr boıy jol basyp, aryp-ashyp,
Adam degen patshaǵa dári alyp kel!
Esenınge qaraǵanda Muqaǵalıdyń shyndyǵy kóńilge kóbirek qonady. Biz bul sózdi qazaq bolǵany úshin Han-Táńiriniń Muzbalaǵyna búıregimiz buryp aıtyp turǵan joqpyz. Asyly, aqyndyqtyń uly muraty qoǵam qasiretin, halyq muńyn jeke basyńnyń qaıǵysyndaı kórip jyrlaýmen ǵana shektelmeıdi.
Myna álemge sóz patshasy ekenińdi dáleldegiń kelse, adamzattyń janyn emdeıtin daýany izdep tap. Qarapaıym pende túgil, qanypezer jendetti de tolqytyp, mylqaýlarǵa til bitirip, kereńderdi estirtip jiberetin qudiretti jyr týǵyzyp, júregi muzǵa aınalǵan adamdy ózgertýge umtylyp, múmkindigińdi synap kór. Eger oǵan shamań jetpese, eń durysy úndeme. Aq paraqty shımaılap, kúni-túni azaptanyp, áýre-sarsańǵa túskennen óleń shyqpaıdy. Qudaıdyń qalaýymen ǵana aqyndyq qonady adamǵa.
Aqyn álemniń jan jarasyn emdep, tirshilik topyraǵyna izgiliktiń, ımandylyqtyń, meırimdiliktiń, tazalyqtyń uryǵyn seýip, Qudaıdyń bar ekenin dúrkin-dúrkin eske salyp turý úshin jaratylǵan jumbaq qubylys. Aspannan túsken tórt kitaptaǵy uly sózder umytylyp, Táńirimen taıtalasqan qoǵamnyń aıdyny laılanǵanda, uly Jaratýshynyń máńgilik ǵıbraty, jyr joldary arqyly danalyqtyń darııasyndaı bolyp sanamyzǵa quıylyp jatty emes pe.
Kıeli kitaptardyń birinde aıtylatyn «Urpaqtar keledi, urpaqtar ketedi, al Jer-Ana máńgilik tura beredi, Kún shyǵady da, qaıtadan batyp, shyqqan jaǵyna qaraı qaıta asyǵady», dep bastalatyn, eki dúnıeniń shýaǵyndaı jarqyraǵan shuǵylaly sózder esińizde me? Zabýr, Táýrat, Injil men Qurandy oqýǵa tıym salynǵan keńestik zamanda osyndaı maǵynadaǵy ıllahı shyndyqtyń ımanı támsiliniń sáýlesi aqyn jyrlary arqyly aqylymyzǵa qonaqtap, janymyzdy nurlandyrǵan joq pa edi.
Ýaqytty toqtatar shamań bar ma?
Bári ótedi: dáýirler, zamandar da.
Meniń janym ashıdy myna ómirdi,
О́tpeıtindeı kóretin adamdarǵa!
О́tedi ǵoı...
О́tedi barlyǵy da,
Kún arqalap ketedi tańdy myna
Meniń janym ashıdy barlyǵyna;
Tań nuryna, adamnyń taǵdyryna
Meniń janym ashıdy ótkenderge,
Jańa ǵana ómirge jetkenderge
Uran jazyp aspanǵa qoısam ba eken,
Endi sender ómirden ótpeńder dep.
О́mir men ólim kúresiniń arpalysynda týǵan myna joldardy oqyǵannan keıin poezııa padıshasynyń sóz sıqyry arqyly óz álemin týǵyzýǵa kelgen qudiret ekenin moıyndamasqa amal kem. Qudaı joqtan bar jasap dúnıeni jaratsa, aqyn da sózden sulýlyq týǵyzyp, myńdaǵan jyldar boıy adamdyq sezimdi aıalap, mahabbatymen mápelep keledi. Álemniń aqyndyq júregi toqtap qalsa, dúnıeni qarańǵylyq qaptap, uly sezimderdiń teńizi tartylyp, adam janynyń japyraǵy qýarady.
Árıne, aqyn Qudaı emes, biraq ol el qaıǵysyna qabyrǵasy qaıysa júrip, jalǵannyń taý-tasyn kezip, janǵa em bolatyn daýa izdeıtin qudiret ıesi. Tańynyń ózi qap-qarańǵy bolyp atqan búgingi kúninen túńilse de keleshekten kúderin úzbeı, aıly túnderde jalǵyzdyǵymen syrlasyp, máńgiliktiń qupııasyn zerttep, júrek qazynasyn óleńnen taýyp, adamnyń óshken ómirin de jaryǵy sónbeıtin juldyzǵa aınaldyryp jiberedi.
– Bir adam ólse,
Bir juldyz qosa sónedi, –
Bir kezde bireý, osylaı maǵan dep edi.
Esimde áli bireýdiń bylaı degeni:
– Bir adam týsa,
Bir juldyz birge keledi.
Senbeseń senbe,
Osyǵan, áıteý, men senem.
Qulazyp qalam,
bir juldyz aǵyp sónse men.
Nesi bar onyń?
Aıyp pa, adam taǵdyryn
Búkil ǵalamnyń bıiktigimen
ólshegen?!
Aspanda keıde,
Bir juldyz aǵyp baratsa,
Turam da qalam,
Buralmaı qalǵan saǵatsha.
Keremet netken!
Adamnyń kelte ómirin,
Juldyz ben Jerdiń
qashyqtyǵynan jaratsa.
Mártebeli poezııa adam janyn saýyqtyratyn – Allanyń shıpasy. Jalǵannan jubanysh tappaı, basyn báıgege tigip, sóz shyrynynan dári izdeıtin aqyndar bolmaǵanda, sezimimiz sýalyp, kenezesi kepken shólge aınalyp keter me edik, baıaǵyda. Kim bilsin? Bálkim sondyqtan ba eken, darıǵa-júrek týǵyzǵan ǵajaıyp ǵazaldarmen syrlasqanymyzda qus-ýaqyttyń tuzaǵynan bosaǵan azat oıymyzben qaýyshyp, erkindiktiń aýasymen tynystaǵandaı bir ádemi kóńil kúıdi basymyzdan keshemiz emes pe.
Poezııa! Menimen egiz be ediń?
Sen meni sezesiń be,
nege izdedim?
Alaýyrtqan tańdardan seni izdedim,
Qaraýytqan taýlardan seni izdedim.
Bir jalt etken tústeı óte shyǵatyn dúnıe-jalǵanda, kóńilińdi jylandaı arbaıtyn basqa da dýmandy qyzyqtardyń tolyp jatqanyna qaramastan, sóz patshasynyń janyna em bolatyn daýany óleńnen ǵana izdeıtininiń sebebi nede osy? Álde álemde joq ádilettilikti ornatqysy kelip, tajal taǵdyrmen arystandaı arpalysyp, naızaǵaıdaı tutanǵan óleń otyna órtenip ólý olardyń peshenesine jazylǵan taǵdyrlary ma? Nege aqyndar jeke basynyń rahatyn oılap, tirshilik qamyn jasap, áreket etýdiń ornyna zulymdyqpen qylyshtasyp, jaýyzdyqpen jaǵalasyp, jalǵyz janyn tozaqqa tastaı salady, oılanbastan.
«Esektiń artyn jýsań da mal tap», dep dúıim elge aqyl aıtqan uly Abaıdyń ózi de malyn kóbeıtip, tirshiliktiń tezegin terip ketýge qumbyl bolǵan joq. Myńmen jalǵyz alysyp, nadandyqty jeńe almasyn bilip, qaıran sózi ezderge qor bolǵanda jany qınalǵan kemeńger adamnan emes Alladan kómek surap, sherin tarqatyp, qaıǵysyn jeńildetetin jubanyshty sózden tapty.
Qyzyq! Shaǵaladaı sharq uryp, oıdyń kenishin qazymyrlanyp óleńnen izdeıtindeı, shynymen de poezııadan asqan qunarly tereńdik, sıqyrly sulýlyq, uly qudiret joq pa myna fánıde?
Seni izdedim kezdesken adamdardan,
Bulaqtardan, baqtardan,
alańdardan.
Shyraqtardan, ottardan,
jalaýlardan,
Seni izdedim joǵalǵan zamandardan.
Seni izdedim dosymnan, qasymnan da,
Aqsha bulttan izdedim,
jasynnan da,
Sen be dedim aq nóser ashylǵanda,
Qyzyl-jasyl shuǵyla shashylǵanda,
Kókjıek pen kókjıek qosylǵanda.
Adamǵa qaratylyp aıtylǵandaı bolyp kóringenimen, shyn mánisinde poezııa degenimiz dúnıe-jalǵannan tirek izdegen aqynnyń Allamen syrlasýy, aq qazdar arasynan aqqýyn ajyrata almaı, naǵyz mahabbatty ańsap, basyn taýǵa da tasqa da soǵyp, dertine daýa suraǵan – jan aıqaıy. «Jalǵyzdyq Qudaıǵa ǵana jarasqan» degenimizben adamzattan dosy bolmaıtyn aqyn da jalǵyzdyqtyń zaryn tartyp, óz qııalynda Táńirmen tildesip, óleń-qudirettiń aldynda aǵyl-tegil aqtarylyp, shyndyǵyn jasyrmaı aıtyp, Allaǵa júregin ashady.
Poezııa jumbaq tylsym arqyly álemmen suhbattasatyn – Allanyń ekinshi tynysy. Aqyn óleńmen sherin tarqata otyryp perishtedeı páktikti, darııadaı danalyqty, tańǵy aýadaı tazalyqty ańsaýmen ómirden baz keship ótedi.
Mahabbattan izdedim, saǵynyshtan,
Armanymnan izdedim alyp ushqan!
Sátterimnen izdedim jańylysqan,
Seni izdedim jadyraý, jabyǵystan.
Seni izdedim zeńbirek gúrsilinen,
Kúnnen, túnnen,
gúlderdiń búrshiginen.
Qýanyshtan, túrshigý-kúrsinýden,
Júrekterdiń izdedim dúrsilinen.
Seni izdedim sezimge ý sharaptan da,
Mınýttardan izdedim, saǵattan da,
Seni izdedim.
Izdeımin, taǵat bar ma?
Seni maǵan egiz ǵyp jaratqan ba?!
Qudiretti poezııa júrek qoınaýyndaǵy qazynańdy qoparyp, eń asyl, eń sulý, eń izgi, eń asqaq armandaryńdy uıqydan oıatady. Fánımen erterek qoshtasyp, máńgilik mekenine asyǵys attanyp ketkenimen aqyndardyń óleńderi tirshilikke jan bitirip, uly sezimderdi tiriltedi. Noqtaǵa basy matalyp, jaryq kúnmen qımaı qoshtasqan olardyń ónerin tanýǵa ólgennen keıin jol ashylyp, jyr alybynyń ekinshi – máńgilik sapary ómirge qadam basqanda sóz óneriniń jan saraıy jańǵyryp, ádebıettiń taǵy bir dáýiri jańa túsken jas kelindeı bolyp bosaǵadan attaıdy.
Qazaq ádebıetiniń klassıgi Muqaǵalı Maqataevtyń óner aspanyndaǵy baǵy da ólgennen keıin ǵana janyp, sol ǵajaıyp juldyzdyń jaryǵy mıllıondaǵan júrekterdi tabyndyryp, ımandaı uıytyp kele jatqanyna mine jarty ǵasyrǵa jýyqtap qalypty. Bıyl uly aqynnyń týǵanyna 90, al ekinshi – máńgilik ómiriniń bastalǵanyna 45 jyl boldy. Iаǵnı qyryq bes jyl ómir súretinin kóripkeldikpen boljaǵan taý tulǵanyń qaıtys bolǵanyna da bıyl týra 45 jyl tolypty.
О́zimniń esebimde,
Men bıyl dál qyryqtyń beseýinde.
Kim biledi...
Endigi qalǵan ómir,
Neshe jylǵa jeterin,
Neshe kúnge
Umyt bolyp esebiń de, ósegiń de,
Uıyqtap ketsem bolǵany tósegimde,
Qyryqtyń beseýinde.
Qyryq bes jas adam úshin az ǵumyr bolyp kóringenimen, máńgilik óner týǵyzatyn talantqa berilgen zor múmkindik. Artyna ólmeıtin mol mura qaldyrǵan álemdik poezııanyń jaryq juldyzdary Baıron men Lermontovtar qyryqtyń qyrqasyna jetpeı qyrshynnan qıyldy. Áıtkenmen, ǵumyry qysqa boldy demeseń, rýhy azat, táýelsiz eldiń topyraǵyn emip týyp, ómirdiń de, shyǵarmashylyqtyń da rahatyn kórgen aǵylshyn men orys shaıyrynyń qandaı armany bar? Dáýletti otbasynda týǵan eki aqynnyń da baqytty balalyq shaǵy boldy. Eliniń eń joǵary oqý ornynda bilim alyp, shyǵarmashylyqpen emin-erkin aınalysty. Lord Baıron jalǵyz poemasymen («Chaıld Garoldtyń qajylyǵy») aǵylshyndardyń qoshemetine bólense, Pýshkınniń qazasyna arnaǵan jalǵyz óleńimen Lermontov qoǵamdy dúr silkindirdi. Bılikke jaqpasa da Baıron men Lermontovtyń talanty kózi tirisinde moıyndalyp, halyq mahabbatyna bólendi.
Al Muqaǵalı she? Kindigi kesilip, kózin asha salysymen jerden taıaq jep júrip jetimniń jylaýy, jesirdiń joqtaýyn estip ósken sábıdiń kóńilindegi kesek muzdar qyryq bes jyl boıy erimeı, qaıran júregi dúnıeden dos izdep, sezimi tunshyǵyp ómirden ótti. Lermontovtyń ádebı murasynyń qadirin bilgen, túrmege túskende artynan izdep barǵan Belınskııdeı synshysy boldy. Al Muqaǵalıdyń synshysy aqyly joq tobyrǵa qosylyp aqyndy kóppen birge taıaqtady. О́leńdi túsinetin ádebı qaýymnyń sıqy osyndaı bolsa, basqalardan ne úmit, ne qaıyr? Alaıda, mańdaıyna qarǵys tańbasy basylǵandaı bolǵan jany názik, júregi ásershil Muqaǵalı ómiriniń sońǵy sátine deıin basynan sıpaıtyn aıaly alaqandy ananyń sútin izdegen sábıdeı ańsap, Alladan medet, adamnan meıirim, erteńnen úmit kútti.
Birde olaı aýytqyp, birde bulaı,
Bir baılamǵa kele almaı
júrgenim-aı.
Taýly aımaqtyń aýasy sekildengen
Aýmaly da, tókpeli kúnderim-aı!
Aıaz qaryp, aptaptyń jandyrýy-aı,
Biri shattyq, biri muń qaldyrýy-aı.
Ne týary belgisiz júkti áıeldeı,
Ne bolary belgisiz taǵdyrym-aı?
О́z-ózinen ózegim órtengende,
О́z-ózimnen túńilip, jerkengende,
Sary aýrý sarǵaıtqan naýqastaıyn,
Úmit kútem, búginnen, erteńnen de.
Kókke qarap jalbarynǵanymen Qudaıdan qaıyr bolmady, aspannan meıirim tambady, úmit te jartasqa soǵylyp, talqany shyqty. Qaıtpek kerek?
Bolmysy baıtaq shaıyrdyń uly talanty qaıtys bolǵan soń ǵana moıyndalyp, shyǵarmalarynyń baǵasy berile bastady. Muqaǵalıdyń tamyljyǵan lırıkasy, tylsymy tuńǵıyq dastandarynyń qupııasyn tanýǵa degen qulshynys ta sol kezde paıda bolyp, aqyn men oqyrmannyń rııasyz syrlasý dáýirine esik ashyldy.
«Úlken talanttardyń ólgennen keıin jappaı tanylýynyń, el mahabbatyna bólenýiniń, shynaıy baǵasyn alýynyń nemese asyra dáriptelýiniń negiz-tórkininde olardyń barsha gúlin asha almaı, bar jemisin bere almaı ketken ókinishi de jatatyny anyq. Iаǵnı sol sheksiz qurmet, mol iltıpatta olardyń jaryqqa shyǵa almaı ketken zor múmkindikteriniń de úlesi bar», deıdi Tursynjan Shapaı. Talantty synshy «Oı túbinde jatqan sóz» kitabynda ótken ǵasyrdaǵy 80-jyldar – shartty túrde «Muqaǵalı jyldary» bolǵanyna jan-jaqty toqtalyp, sebebin de túsindire ketedi.
«Jyrqumar qaýymnyń eń ystyq iltıpaty osy jyldary bizdińshe Muqaǵalı tvorchestvosyna arnaldy. Taza yqylas – áýeıilikke, shynaıy qurmet – ásire áspetke arnalyp, aqyn esimin modaǵa, áldebir fetıshke aınaldyryp jibergen jaılarymyz da joq emes. «Muqaǵalıshyldyq» poezııada, kóbinshe, jas býyn tvorchestvosynda (ásirese stıldik-ıntonasııalyq yńǵaıda) kórinis berdi...Árıne, keń turǵydan qarasaq onda turǵan shetindik, erekshe shoshıtyndaı eshteńe de joq. Mundaı qubylys Tólegen men Rýbsovtan keıin de bolǵan. Bul – bárinen buryn, aqyndy jan-jaqty taný kezeńi. Oqyrman jurtshylyqtyń rýhanı-estetıkalyq serpilisi».
Sodan beri de mine tabany kúrekteı otyz jyl ótti. Jalyna qol tıgizbeıtin arǵymaqtaı zaýyldaǵan shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde álemde qoǵamdyq sanany dúr silkindirgen san-alýan ózgerister boldy. Dúnıe qoldan túsip ketken kesedeı talaı ret tóńkerile jazdady.
Úmitimizdi shabaqtap, kóńilimizdi kúpti etip, eldiń erteńgi kúnge degen senimin sárýar sáýlesimen araılandyrǵan ıgilikter de az emes. Eń bastysy ádebıettiń aıaǵyn tusaýlaǵan senzýra alynyp tastalyp, aıtqymyz kelgen oıymyzdy jumbaqtamaı, erkin sóıleıtin jaǵdaıǵa jettik. Keshegi ónerdiń qundylyqtaryna kúmánmen qaraıtyn urpaq dúnıege keldi. Kóptegen ádebı týyndylardyń ondaǵan jyldar boıy eldi aldarqatqan arzan ıdeıasy týlaqtaı tozyp, halyqty májbúrlep oqytqyzǵan kólemi kere qarys romandar, poemalar kúresinge tastalǵanda ónerdiń ıdeologııaǵa baǵynbaıtyn óz zańdylyǵy bolatynyn túsindik.
Biraq qandaı aýmaly-tókpeli zamandy basymyzdan ótkersek te Muqaǵalı poezııasyna degen ystyq yqylasymyz bir mysqaldaı da sýymapty. Qaıta kerisinshe, eldiń aqyn murasyn oqýǵa qyzyqqan yntasy jyldan-jylǵa arta túsip, Muqaǵalı fenomenin ýaqytsha qubylysqa sanap, qumalaq ashyp, sáýegeılik jasaǵandardyń joramaly joqqa shyqty. Taǵdyry aýyr Qasymnan keıin shyǵarmalary jappaı jurttyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp, el arasynda qyzý talqylanyp, barlyq qazaqtyń sheksiz mahabbatyna bólengen Muqaǵalıdaı aqyn ádebıet tarıhynda bolǵan emes. Eger Qasym adamdyq uly sezimge qylaý túsirmeı, poezııany taptaýryn ıdeologııanyń ajal tyrnaǵynan aman alyp qalsa, uly aqyndardyń eshqaısysyna uqsaǵysy kelmegen Muqaǵalı jáýdiregen janarlardan jas emes, qan aǵyzyp, qazaqtyń qara óleńin qaıta tiriltip, jyrǵa jan bitirdi.
Qalqam,
Men Lermontov, Pýshkın de emen,
Esenınmin demedim eshkimge men.
Qazaqtyń qara óleńi – qudiretim,
Onda bir sumdyq syr bar estilmegen.
Poezııany qudiretti kıesindeı qasterlegen aqynnyń ónerge berilgen adaldyǵyna, óleń úshin ómirin qurban etýge daıar jankeshtiligine kúmán keltire almaısyń. Júreginiń túbine kir jasyrmaı oqyrmanmen rııasyz syrlasatyn shynaıylyǵy, óleńdi ólip-óship súıgen mahabbaty oǵan sizdi sendirtedi.
Uly aqyndy oqyǵanda aqylmen túsindirip bere almaıtyn erekshe bir tazalyqtyń lebin sezesiń. Jan taza bolǵanda ǵana júrekten jaqsy óleń týady. Býddanyń «Vımalkırtı» sýtrasynda «Eger aqyl-oıyń taza bolmasa bári de taza emes, eger aqyl-oıyń taza bolsa bári de taza» ekeni aıtylady. Muqaǵalıdaǵy tazalyq dúnıege basqasha kózben qarap, kúıbeń tirshiliktiń qarbalasynda baıqala bermeıtin Qudaılyq sulýlyqty sezinýge múmkindik berip, adamnyń qadirin bilip, ómirdiń qas-qaǵym sátine deıin baǵalaýǵa úıretedi.
Saryýaıym salýdyń ne keregi,
Kógeredi, bári de kógeredi!
...Kóp dosymdy joǵalttym
osy qysta,
Kelesi jaz, bilmeımin ne beredi...
Saralaqaz oraldy sazǵa taǵy,
Aq tyrnalar aspandy bozdatady.
Suqsyr kókek toǵaıdan suńqyldasa,
Qaı-qaıdaǵy muńymdy qozdatady.
О́mirdiń jalǵandyǵyn jyr-qudiretiniń qaýyzyna sıǵyzyp jibergen ósıettik óleńde qanshama telegeı-teńiz oı, arnasynan asqan ózendeı kúrkiregen syrshyl sezim tógilip-tasyp jatyr deseıshi. Muqaǵalıdy oqyǵanda óleńmen janyńdy saýyqtyryp, kóńilińniń kirin jýyp, pendeshiliktiń balshyǵy juqpaǵan adamdyq tabıǵatyńdy adaspaı tapqandaı qýanasyń. Sebebi aqyn poezııasynda Geraklıttiń rýhynan juqqan qasıet bar. Bári de onda qalypty ornynan qozǵalyp, kóńil keńistiginen kóterilgen alapat quıyn janyńdy úıirip áketedi. Muqaǵalı shyǵarmashylyǵynda adam seziminiń janartaýy qoparylyp jatady.
Janymda meniń
jasyryn jatqan výlkan bar,
Jalynyn atpaı,
Jasyryn ǵana burqanǵan.
Jaıǵasyp alyp,
Sahara, dala, muhıttar,
Sapyryla almaı,
Surapyl janar tur taýlar.
Janymda meniń
Atylmaı jatqan jasyn bar.
О́zender jatyr,
Murshasy kelmeı tasýǵa.
Ǵalamnan úlken osynaý
jumyr basymda,
Jeńise almaı,
Zarıadtar jaǵalasýda.
«Uly talanttardaǵy ishki sýbektıvtik elementtiń moldyǵy – gýmanızmniń belgisi. Bul baǵyttan qoryqpańyz; ol sizdi aldamaıdy da adastyrmaıdy. Uly aqyn ózi týraly, óziniń «meni» týraly aıtyp otyryp, jalpy, adam balasy týraly aıtady, óıtkeni onyń bolmysynda adam balasyna ne tán bolsa, sonyń bári bar. Sondyqtan da onyń muń-sherinen óz sherińizdi kóresiz, onyń janynan árkim-aq óz janyn túsinedi de, onyń aqyn ǵana emes, adam, óziniń adamgershilik jaǵynan baýyry ekenin tanıdy», deıdi orys synshysy V.G.Belınskıı.
Muqaǵalı ulttyq topyraqtan jaratylǵan – adam janynyń sýretkeri. Ol júreginiń túbine tereń boılap, adam janynyń tragedııasyn túp-tamyryna deıin úńilip zerttedi. Bázbireýler sııaqty shyǵarmashylyǵy arqyly janynyń tereńindegi qupııalardy buqpantaılaýǵa tyryspady. Oqyrmannan eshteńeni jasyrmaı, óz bolmysyn zerttep, ǵajaıyp jańalyqtar ashty. О́leńderi arqyly óz taǵdyryn áńgimelep, kúmáni arqyly, jeke basynyń kúdigin aıtyp, janyn jalańashtap tastap, ózin áshkereleýden de qoryqpady. Biz Muqaǵalıdyń óleńderinen ómir muhıtynda adasqan ózimizden aýmaıtyn adamdy kórgendeı boldyq. Ol adam edi. Sol úshin biz ony jaqsy kórdik. О́leńderin oqı otyryp, janymyzben syrlasqandaı áser aldyq. Ýaqyt óte kele uly aqynnyń «mahabbat pen ǵadaýat maıdandasqan», ómir men ólim arpalysynyń azabyndaǵy qaıshylyqta týǵan uly poezııasy óleńge berilgen adaldyqty, ómirdegi tazalyqty, shynydaı shynaıylyqty súıetin óner adamdarynyń basyn biriktirgen jalpyulttyq qubylysqa aınaldy.
Adamdy adam túsinbeý – bir aqyret,
Oıly jas, túsinipsiń, rahmet!
Rahmet!
Jassyń ǵoı jalyny mol,
Jalyny mol jáne de qýaty kóp.
Oıly jas!
О́leń meniń bar tynysym,
Jaqsy sózim –
jany ıgi halqym úshin.
Ataq qýyp, baq qýyp, dańq qýyp,
Bireýlerden júrgem joq artý úshin.
О́leńmen kúni-túni syrlassa da qumary bir basylmaı qoıyp, máńgiliktiń shyraǵyn jaǵýdy ańsaǵan aqyn armany oryndaldy. Amalsyz buǵyp, ishinen tynyp ótpeı, júreginiń túbine kir jasyrmaı aq jaýyndaı bolyp jyr nóserin tókken Muqaǵalı poezııasy óz zamanyndaǵy oıly jastardy ǵana tolǵandyryp qoımaı, HHI ǵasyr urpaqtarynyń da qııalyna qanat bitirdi. Endigi tańda Muqaǵalıdyń óleńderinsiz qazaq poezııasynyń keshegisin de, búgingisin de, bolashaǵyn da kózge elestetý múmkin emes. Al osyndaı soqyr kózden de jas aǵyzatyn shynaıy jyrlardy týǵyzǵan tulǵa, óz shyǵarmalarynyń keleshekte keńistikti sharlap, barlyq qazaqtyń júregin jaýlap, ulttyq orbıtaǵa shyǵyp keterin sezdi me eken?
«Danyshpan jan óziniń kim ekenin bilmeıdi» degen tujyrym tym ushqary pikir» (Táken Álimqulov). Toǵyz joldyń torabyndaǵy san-alýan ónerdiń ishinen poezııany tańdap, janyna serik etken Muqaǵalı ishki bir túısikpen óziniń qaıtalanbas bolmys, kesek talant, iri aqyn ekenin sezdi. Aqyn óleńderiniń qýatty tasqyny, qustaı erkindigi, qudiretti rýhy ony bizge anyq ańǵartady.
Keń dúnıe, tósińdi ash, men kelemin,
Alynbaǵan aqym bar sende meniń.
Buırat qumdar –
buıyǵyp shóldegenim,
Býra bulttar –
býsanyp terlegenim.
Aspanyndaı keı sátte kúrsinemin,
Jas talyndaı jaýqazyn
búrshik edim.
Keń dúnıe, keremet qalpyńmenen,
Júrek bolyp keýdeme kirshi meniń.
Baıtaq el, balaýsa taý, bozań dalam,
Sekildi bári menen kóz almaǵan»
Keń dúnıe, kende etseń sybaǵamnan,
Shyryldaǵan sábıdeı mazańdy alam.
Mundaı poetıkalyq deklarasııany jalpaq jurtqa jarııa etý úshin batyldyqtan bólek aqynnyń óz óleńderiniń shyn baǵasyn biletin zor senimi bolýy kerek. Jyr nóserin seldetip, birde ottaı janyp, birde naızaǵaıdaı kúrkirep, endi birde qara nóserdeı quıylyp, ekpini daýyl turǵyzǵan Muqaǵalıda ondaı senimniń bolǵany anyq. Dúnıe salarynan bir jyl buryn aqyn kúndeligine qonaqtaǵan myna sózder, aıtqan sózimizdiń shyndyq ekenin rastaı túsedi. «Eı, bezildekter! Sender emessińder maǵan baǵa beretin! Naǵyz baǵalaýshylar áli alda. Jyldar ótedi, jańa urpaqtar keledi, bizdi árqaısymyzdy óz ornymyzǵa solar qoıady. Ejelden solaı bolyp kelgen, solaı bolady, bola beredi de. Men ózim jaıynda mynany aıtam: men HHI-ǵasyr urpaqtarynyń qurdasymyn. Bálkim, odan áridegi urpaqtardyń týysymyn da» («Qarasazdan ushqan qarlyǵash», «Jalyn» baspasy, 1999 jyl, 139 bet).
Muqaǵalı áýlıe eken. Kóripkeldikpen aıtqan sáýegeıligi aına-qatesiz dál keldi. Uly aqynnyń dáýiri ádebıet tórine jaıǵasyp, muqym qazaqtyń janyn jyrlarymen jaýlaǵan Muqaǵalı ǵasyrynyń tańy sibirlep ata bastady.
* * *
Muqaǵalı ǵasyrynyń shymyldyǵy áldeqaıda erterek, osydan otyz jyl buryn túrilýi tıis-tuǵyn. О́mirden óte salysymen, ádebı murasynyń er-turmany túgendelip, jyr jınaqtary qolymyzǵa tıgende, óner aspanyna qarlyǵash-úmitin ushyrǵan myna bizge, sol uly dáýirdiń saǵaty soqqandaı bolyp kóringen. Al alpys jyldyǵy qarsańynda eki tomdyq tańdamalysynyń jaryq kórýi ultymyzdyń rýhanı tynys-tirshiligindegi eleýli oqıǵa boldy. Kóńilimizde úmit pen kúdik arpalysqan sekseninshi jyldary «Jazýshy» baspasynan shyqqan qos tomdyqty áýpirimdep júrip áreń qolǵa túsirip, jastanyp oqyp bárimiz de «tún ortasynda tilsiz qabyrǵalar sóılep ketkendeı» (Marat Qabanbaı) sumdyq háldi bastan keshkenbiz.
Aldymnan atsa boldy aq tańdarym,
Aıalap qarsy alamyn baqtan da ári.
Teýip-teýip tas-talqan eter edim,
Taǵdyrdyń maǵan qurǵan
qaqpandaryn,
Aldymnan atar bolsa aq tańdarym.
Ońymnan týsa boldy aı-kúnderim,
Qaıter deısiń qajaǵan qaıǵyń meni.
Laılanbaı aq tańda jatsa boldy,
Aqqý júzgen kóńildiń aıdyn kóli.
Qaıter deısiń qajaǵan qaıǵyń meni.
Erteńim jaqsy bolǵaı búginnen de,
Ne rahat taba alamyn túńilgennen.
Aq tańdarym artymda qalsa ıgi edi,
Ana-jerge bas ıip júgingende,
Alyp jotam ıilip búgilgende.
Tirliktiń tylsymynan desi qaıtqan Han-Táńiriniń muzbalaǵymen muńdasyp, sherimizdi tarqatqanda kóńilimiz bosap, kózimiz jáýdirep, kimnen aıyrylǵanymyzdy endi túsingendeı ah uryp, jerdi toqpaqtap, aqyndy joqtap ońashada jylap ta alǵanbyz. Oqyrman Muqaǵalı óleńderinen barar jer, basar taý tappaı qınalyp, aýyzdyq salynǵan asaý taǵdyrymen arpalysyp, buǵalyqtan bosaı almaı janushyra jantalasqan óz ómirin kórgendeı áser aldy. Jyrlarymen janyn jubatyp, rýhymen ómir súrdi.
Jer!
Seniń esigińdi qaǵyp turmyn,
Sen besigim bolmasań,
naǵyp týdym?!
О́z uıamdy ózime qımaısyń ba,
Nege munsha pendeńdi
sabylttyrdyń?!
Jer!
Seniń esigińdi qaǵyp turmyn!
Oı tuńǵıyǵy men sezim tunyqtyǵynan týǵan Muqaǵalı poezııasy keýdemizde tynym tappaı soǵatyn óz júregimizdiń dúrsilin tyńdatty. Ásirese kóp nárseni áli paryqtap úlgermegen, aqymaq kóńili órtten de rahym dámetip, dertten de meıirimin kútip júrgen myna biz sııaqty jastardy Muqaǵalı óleńderiniń qudireti esinen tandyryp jibere jazdap, erkin bılep áketti.
Muqaǵalıdyń jany qınalyp, rýhty seziný úshin qanymen jazǵan shyǵarmalarynyń kemeldigine tańdaný bizge azdyq etti. Aqyn jyrlaryn biz jan dúnıemizdiń baǵa jetpes baılyǵyndaı qasterledik. Et-júregimizdi eljiretken ol týyndylarda bıik parasatpen birge qatygez kóregendilik te bar-tyn. Muqaǵalı sulý sózdiń artyna tyǵylmaı, janyn jumbaqtamaı, taǵdyry men jyryn jalańashtap tastap, ómir men ólim týraly biletin shyndyǵyn bizge jasyrmaı aıtty.
О́mir jaıly suraı berme sen menen,
О́mirdi men áli zerttep kórmep em.
О́mir jaıly bilgiń kelse, qartqa bar,
Qan maıdannan jalǵyz
uly kelmegen.
Jesir kelin, bir náreste kórmegen,
Jetim shaldy bala ornyna terbegen.
О́mir jaıly ne túsinem men degen...
О́mir jaıly suraı berme
sen menen.
О́mir jaıly bilgiń kelse qartqa bar,
О́mirine kegi ketken, ólmegen,
Jalǵan aıyp tańylǵanda kóldeneń,
Aqıqattyń appaq týyn bermegen.
Sodan sura, sodan sura ómirdi,
Neni kórdi, neni sezdi, ne bildi.
Hege aqyldy aqymaqtan jeńildi,
Bireý jylap, bireý nege kóńildi?
Iá, ıá, nege shynynda da áli kúnge deıin parasaty bıik danyshpandar tanymy taıaz topastardan jeńilip keledi? Nege biz uly aqyndardy kózi tirisinde baǵalaı almaı, ólgen soń ótirik jylaımyz? Bıliktiń yńǵaıyna jyǵylǵan saraı bulbuldarynyń qalyń kitaptary burqyrap jaryq kórip jatqanda, nege uly Muqaǵalıdyń jyr jınaqtary bıttiń qabyǵyndaı bolyp shyqty? Nege zamandastary uly talantty baǵalaı almady? Qudaıym-aý! Muqaǵalı eleýsiz qalatyndaı bireý emes, qazaq poezııasynyń jarqyraǵan Kúni ǵoı. Kúndi sezbeıtindeı, kórmeıtindeı shynymen de kóńilimiz mesheý, sanamyz soqyr bolǵany ma? Qumarymyz qanbaı, uly aqynnyń shyǵarmalaryn qaıta-qaıta oqyǵan saıyn biz osy suraqty ózimizge myń-san ret qoıdyq.
Qarasaz, qara shalǵyn óleńde óstim,
Jyr jazsam,
oǵan jurtym eleńdestiń.
О́lse óler Muqaǵalı Maqataev,
О́ltire almas, alaıda óleńdi eshkim!
О́miri kúrsinýmen, ókinýmen, muńaıýmen, óksýimen ótken aqyndarǵa ólgennen keıin Allanyń raqymy jaýatyn bolsa kerek. Muqaǵalı ólgenmen, óleńi ólgen joq, bolashaqqa arnalǵan ekinshi – rýhanı ómiri baıandy bolyp, aqberen jyrlary júrekterdi jaýlap, jalǵasyn tapty.
Kóp qumarttym ómirge,
kóp kórmedim
Úmit ettim, umtyldym,
kóp terledim.
Ashkózdenip qaıteıin, eı, Bolashaq,
Kórmegen kúnderimdi ótker meniń.
Sapalaq san oı meni mezi qyldy,
Sen túısin, túısinbegin sezimimdi.
Atan jortsa arqamnan
myńq etpegen,
Aıyptasań óziń bil tózimimdi.
Jyr joryǵyna attandym,
kezip júrdim,
Men bir sát damyldadym,
kózimdi ildim.
Jazylmaǵan jyrymdy
jalǵaısyń ba?
Jańa jyr bastaısyń ba,
óziń bilgin.
Aqyn ómirden ótken jyldary da ádebıet súıer qaýymnyń arasynda talǵam úshin bir-birimen talasyp jatatyn kelispeýshilikter bolyp turatyn. Biraq Muqaǵalıǵa degen mahabbat bizdiń basymyzdy biriktirip jiberdi. Barlyǵymyz da ony jaqsy kórip, óleńderinen ózimizdi taýyp, ǵajaıyp álemniń qaqpasyn ashqandaı boldyq.
Jón bolmas, sirá,
ómirmen ustasqanym,
Bir ǵumyr dúnıeniń qushpas bárin.
Kúniń shyǵyp keledi, eı, Bolashaq!
Besinge aýyp barady
túski aspanym...
О́mir-máńgi, ýaqyt – múmkin eles,
Kel, Bolashaq! Saýyq qur,
kúlkińe kósh!
Bir kún shyqsa,
bir kúnniń batýy anyq,
Eki kúnniń turýy múmkin emes,
Aqyn shyǵarmalarynyń jan shyńyraýynan estilgen ǵalamat mýzykanyń shynaıylyǵy, tipti poezııaǵa múlde qyzyqpaıtyn jurttyń da óleńge degen súıispenshiligin týǵyzdy. Adamdyq sezimimizdi oıatqan Muqaǵalı jyrlaryn biz janymyzdy nurlandyrǵan adamdyq rýhtyń uly sáýlesindeı qabyldadyq.
Halyqtyń arnasynan asqan ózendeı aqtarylǵan shynaıy mahabbatyn, aqyndy tanýǵa qulshynysyn, rýhanı murasyn dáriptep, laıyqty baǵasyn berýge umtylǵan nıetiniń tazalyǵyn kórgenimizde Muqaǵalı ǵasyrynyń bosaǵadan attap, tórge ozǵanyna kóńilimizde bir mysqaldaı da kúmán qalmaǵan. Áıtkenmen, óleń-qazynasy jalpyulttyq qubylysqa aınalǵanyna qaramastan, Muqaǵalıtaný dáýiriniń esigi jartylaı ashylǵan kúıinde qalyp qoıdy. Nege?
Shartty túrde HH ǵasyrdy danyshpan Abaıdyń dáýiri boldy desek qatelespeımiz. Myń jylda, rabaıda bir týatyn kemeńgerimizdiń mazmuny baı, maǵynasy tereń murasyn tanytý men nasıhattaý jolynda tógilgen ter de kóp, jasalǵan jumys ta shash-etekten. Alash arystary Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatovtar bastap berip, sóz ónerimizdiń alyptary Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ilııas Jansúgirovter jalǵastyryp, ádebıetimizdiń kórnekti ókilderi Ábdildá Tájibaev, Muzafar Álimbaev, Ázilhan Nurshaıyqov, Qalıjan Bekhojın, Gerold Belger, Tursynhan Ábdirahmanova, Muhtar Maǵaýın, Ramazan Toqtarov, Iran-Ǵaıyp, Temirhan Medetbekter ony odan ári damytyp Abaıtanýǵa úles qosty. Budan bólek ádebı syndaǵy Muhamedjan Qarataev, Saǵat Áshimbaev, Tursynjan Shapaılardyń, ǵylymdaǵy Qaıym Muhamedhanov, Qudaıbergen Jubanov, Aıqyn Nurqatov, Zákı Ahmetov, Qajym Jumalıev, Tursynbek Kákishev, Seıit Qasqabasov, Rahmanqul Berdibaev, Mekemtas Myrzahmetov, Álkeı Marǵulan, Rábıǵa Syzdyqova, Tursyn Jurtbaı t.b. múıizi qaraǵaıdaı akademık, professorlardyń eńbekterin oısha sholyp ótsek Abaıtaný ǵylymynyń jemisti bolyp, ádebıetimizdiń altyn arnasyna aınalǵanyna synyq súıem kúdik týmaıdy. Munyń syrtynda jazylǵan kitaptar, salynǵan sýretter, túsirilgen kınofılmder, kórermen tamashalaǵan sahnalyq qoıylymdar qanshama. Halyq bolyp jumylyp atqarǵan ıgilikti isterimizdiń nátıjesinde qazaq rýhynyń eń bıik kórinisi ult aspanyn araılandyryp tur.
Uly Abaıǵa kórsetilip jatqan qurmettiń qaı-qaısysyn da kópsinýge bolmaıdy. Hákimdi jan-jaqty tanyp, rýhyna janasqan saıyn halyqtyń oı-órisi keńeıip, talǵamy kúsheıip, mádenıeti artyp, minezi kórkem bola túsedi. Dúnıetanymy ulǵaıyp, tereńdikke bet qoıyp, adamgershilikke, ımandylyqqa, izgilikke umtylysy kúsheıip, boıyndaǵy jaqsy qasıetteri arta beredi. Mine, sondyqtan da «Abaı desek, bizdiń esimizge qazaq halqy boıyndaǵy, eń asyl, eń ozyq qasıetter elesteıdi» (Gerold Belger).
Bul baǵytta atqarylǵan, atqarylyp jatqan ıgilikti isterdiń zańdy, oryndy ekenin moıyndaǵanymyzben, boıymyzdaǵy uly sezimderdiń bárin jalǵyz Abaı oıatpaǵanyn oılanbaýǵa bola ma? Muqaǵalı poezııasy erkimizdi bılep, kóńil besigimizdi terbetken jyldar esińizde shyǵar. Sol ýaqytta Alashtyń aspany Muqaǵalı bolyp qýanyp, Muqaǵalı bolyp kúńirenip, birese kúndeı jarqyrap, birese túndeı tunjyrap turdy emes pe? Sodan beri shırek ǵasyrdan astam merzim ótse de eldiń Muqaǵalıdy tanýǵa qushtarlyǵy arta túspese, esh kemimedi. Jurttyń kózin qyzyqtyryp, ómirdiń bıik aspanynda Muqaǵalı juldyzy erekshe jarqyrap tur.
Árıne, hákim Abaıǵa eshkimniń de talasy joq. Aýyspaly urpaqtar óz kózqarasyn bildirip Abaıdyń taýdaı tulǵa, saharadaı shejire, segiz qyrly bir syrly sýretker, qaıratker, sanatker, oıshyl ekeni jerine jetkizilip aıtylyp keledi. Shyǵarmashylyǵynan bólek, jeke ómiri de nazardan tys qalmaı, búge-shigesine deıin zertteldi. Sonyń arqasynda biz «mahabbat pen ǵadaýatqa» erte qanyqqan kemeńgerdiń rýhanı murasyn ǵana emes, úı-ishindik, rýlyq, taptyq shárkezdikterge jaýap izdeýge májbúr bolǵan jeke basyna qatysty tirshilik túıitkilderinen de jan-jaqty habardarmyz.
Munyń bárin bilýimiz – zańdy qubylys. О́ıtkeni, «jaqsylyqqa súısinip, jamandyqqa zyǵyrdansań, opasyzdan opyq jep, baıandyǵa bárekeldi jaýdyrsań, aýzyń alǵysqa, kóńiliń qarǵysqa barsa Abaı jadyńa túsedi. О́zińniń ómirdegi ornyńdy oılasań, tirshiliktiń mánisin shaqsań, maqsatty saraptan ótkizseń, tebirenseń, tolǵansań, oıdyń oljasynda tomsyraısań, jadyrasań, tuıyqtansań, jaıdarylansań, Abaıdyń ádemi de qatparly ishki álemi baýraıdy». (Táken Álimqulov). Endeshe bizdiń dúnıe syryn Abaısha zerttep, júregimizdiń túbine Abaısha boılap, aqıqatty tanyǵymyz kelgende Abaısha qazynyp, ózimizdi izdegende Abaısha jumbaqtanyp, qııanatqa kezigip, kóńilimiz qamyryqsa Abaısha toryǵatynymyzǵa tań qalýǵa bola ma?
Sóz joq, Abaı urpaqtardyń sanasyna máńgilik shýaǵyn shashyp turǵan qazaq ádebıetiniń jaryq kúni. Kúnniń aty kún ǵoı. Jerge tógetin onyń araıy da, janymyzdy nurlandyratyn jaryǵy da, júrekterdi jylytatyn qyzýy da qýatty bolady.
Deı tursaq ta kún shýaǵyna shomylyp, qudiretine tabyna otyryp, túnniń de óz qyzyǵy baryn esten shyǵaryp almaıyqshy. Saǵdıdyń sózimen aıtsaq, Kúnniń uly bedelin saqtaý úshin, álemge túnde ǵana kelip jalǵanǵa jaryǵyn shashatyn juldyzdardyń da adamzatqa aıtqysy keletin qupııasy kóp. Jastyqtyń býy bılep, ýyn urttap, aq kóńilimizge túnek qonaqtaǵan shaǵymyzda biz Kúnnen góri jymyńdaǵan juldyzdarmen jıi syrlasqanbyz.
Álbette, Abaı qazaq ádebıetiniń - alyp muhıty. Alaıda, álemniń estetıkalyq sulýlyǵy adam balasynyń muhıtty kórgen sáttegi alǵan áserimen ǵana ólshenbeıdi. Teńizdi, ózendi, kóldi tamashalaǵan kezdegi sheksiz qýanyshymyzdy, sýyna shomylǵan shaqtaǵy muhıtty kórgennen kem bolmaǵan umytylmas áserimizdi qaıda qoıamyz? Kez-kelgen tabıǵat qubylysynyń janyńdy jylandaı arbaıtyn óz sıqyry, sheshilmeı jatqan óz jumbaǵy, oıǵa batyratyn óz tereńdigi bar.
Árıne, Abaı murasy qazaqpen birge máńgi jasaı beredi. Ol ultymyzdyń kemeńgeri, kóshbastaýshysy, aqylgóıi, kósemi, bárimizdiń - rýhanı ustazymyz. Soǵan qaramastan bizdiń qaı-qaısymyz da Abaıdy tanýǵa jas kezimizde emes, aqyl-oıymyz tolysa bastaǵan shaǵymyzda den qoıdyq. Al, Abaı muhıtyna jetip, kemeldikke bet burǵanǵa deıingi ýaqytta qýanyshymyzǵa ortaqtasyp, lapyldaǵan sezimimizdi, ottaı janǵan úmitimizdi sóndirmeı, uly armandarǵa jetelep, qııalymyzǵa qanat bitirgen shalqar teńizderdeı, tunyq kólderdeı, sulý ózenderdeı qanshama aqyndar boldy bizdiń ómirimizde. Endeshe Abaı muhıtyna qaıyǵymyzdy salǵanǵa deıingi óliara mezgildegi Qasym bolyp qaıǵyryp, Tólegen bolyp tebirenip, Muqaǵalı bolyp muńaıyp, Jumeken bolyp jabyrqap, Keńshiliktiń óleńderindeı keń dúnıege syımaı, Jumataıdaı essiz-tússiz ǵashyq bolyp, Jarasqannyń jyrlaryndaı júregimiz julqynyp júrgen jyldarymyzdy ne isteımiz? Eseıe kele, ádebıetke qojalyq ete bastaǵan myna bizdiń sonyń bárin umytyp ketýimiz ádilettilik pe?
Qyryqtan asyp, kemeldikke bet burǵanda Allaǵa júregin ashyp, óleńge muńyn shaqqan Abaı poezııasy danalyqtyń darııasyna aınaldy. Áıtkenmen, adam balasy aqyl-oıdyń darııasyna jetkenshe, keıde ózin taba almaı adasyp, kúnáǵa belshesinen batyp, janymen arpalysyp jatady.
Poezııa aqyn júreginiń jalyndaǵan oty, qaıda bararyn bilmeı sharq uryp, beımálim ómirge jetelep, basyńdy dýalap, ózine ǵashyq qylyp qoıatyn - jumbaq álem. Endeshe poezııa danalyq qana emes, Avgýstınniń aıtýynsha, keıde, ol tipti, adamdy aqylynan adastyratyn saıtannyń sharaby bolýy da yqtımal.
Abaı qazaq aqyl-oıynyń alyp muhıty bolsa, Muqaǵalı - telegeı-teńiz sezimi. Abaı halyq rýhynyń ottaı janǵan júregi bolsa, Muqaǵalı - janartaýdaı atylǵan jany. Biz Muqaǵalıdyń oqyǵannan keıin adam baqytty bolý úshin aqylmen, júrekpen ǵana emes, janmen, sezimmen de ómir súrýi kerek ekenin tereńirek túsine bastadyq. Árıne:
Júrekte qaırat bolmasa,
Uıyqtyǵan oıdy kim túrtpek.
Aqylǵa sáýle qonbasa,
Haıýansha júrip kúneltpek, - degen Abaı danalyǵynyń deńgeıine Muqaǵalı jetken joq. Alaıda, qartaıyp qaıǵy oılaǵan shaǵynda qolyna qalam alǵan Abaı da:
О́mir deıtin taıǵanaq muz-aıdynda,
Jyrlap ketem, aldymen jylaımyn da.
Sóredegi kermeni kesip ótsem,
Maǵan áli jetpeıdi Qudaıdyń da, – degen turǵydaǵy, surapyl sezimi Allanyń ámirine baǵynǵysy kelmeı alasuryp, jyr qazanyn sapyryp, jastyqtyń quıyn-daýyly atylǵan sózderdi aıta almady. Júregin aqylǵa baǵyndyrǵan Abaı albyrt jastyqtyń ker tulparyn aýyzdyqtap tastap, sezimin salqyn aqyldyń ámirine kóndirgendikten ondaı asqaq sózderdi aıtpas ta edi. Poezııadaǵy mundaı erlik saıtannyń sharabyn iship, ómirdiń boranynda adam taba almaı adasqan Muqaǵalıdaı aqyndardyń ǵana qolynan keledi.
***
Táýelsizdik jyldarynda ádebıetke kelgen bizdiń býyn taǵatymyz taýsylyp Muqaǵalı ǵasyrynyń bastalýyn asyǵa kúttik. Jáne biz ondaı dúrmekten el úrketindeı, jurt shoshıtyndaı, ádebıetke zııanyn tıgizetindeı shetin eshteńe kórip turǵan joqpyz. Qaıta kerisinshe bul óz kezeginde ulttyq poezııamyzdyń jetken bıigin mejelep, aqyn shyǵarmashylyǵyn taldaǵan eńbekterdi júıeleýge, shashyraǵan shyndyqtardy oı eleginen ótkizip saralaýǵa, ádebıetimizdiń altyn ǵasyryndaı bolǵan ýaqyt tynysyn eske túsirip, sol zamannyń kórinisin tiriltip, rýhyn qaıta sezinýge múmkindik berer edi. Sóz ónerimen birge halqynyń ishki mádenıeti de ósken órkenıetti memleketterde mundaı dúmpýler dúrkin-dúrkin bolyp turady.
Aǵylshyn poezııasynyń rýhanı áleýeti jalǵyz Shekspırmen shektelip qalmady. Romantıkalyq kóńil-kúıdiń tıegin aǵytqan Baıron býyrqanǵan sezimderdiń aqtarylýyna múmkindik jasap, ádebıettiń altyn ǵasyryn bastap berdi. Quıryqty juldyzdaı jarq ete qalyp, bireýisi 29, al, ekinshisi 25 jasynda dúnıeden ótken Shellı men Kıtstiń de óleńdegi dáýreni Baıronnan kem bolǵan joq. Odan keıin de Anglııada kóptegen talantty aqyndardyń ǵasyry týyp, dúbiri tas jaryp, dúnıe talaı ret shaıqala jazdady.
Uly Gıýgodan soń da fransýz poezııasynda Pol Verlen, Stefan Mallarme, Artıýr Rembo t.b. tolyp jatqan ǵajaıyp aqyndar jahandy shýlatty.
Orystar Pýshkındi ádebıetiniń kúnine teńegenmen, bul qubylys poezııadaǵy Lermontov, Tıýtchev, Fet, Esenın, Svetaeva, Ahmatova, Rýbsovtar dáýiriniń týyp, tańynyń araılap atýyna kedergisin keltirmedi. Reseıdiń ultshyl ádebıetshileriniń kóbisi talantyn asa moıyndamaıtyn aqyn Iosıf Brodskııdiń nasıhaty sońǵy jyldary Pýshkındikinen de asyp barady. Biraq odan úreılenip jatqan pýshknıtanýshylardy kórmedik.
Umytpasam, osydan otyz jyl buryn Máskeýdiń bir ádebı basylymynda «Rýbsovtyń poezııasy Pýshkınnen asyp tústi me?» degen syńaıdaǵy áńgime qozǵalyp, orystyń aqyn-jazýshylary, ádebıetshileri, tanymal synshylary pikirtalastyń kórigin qyzdyrdy. Árıne, odan Pýshkınniń dáneńesi ketpedi. Aqyndyǵyna da, dańqyna da, abyroı-bedeline de nuqsan kelgeni shamaly. Esenınnen keıin orys óleńiniń tildik qunaryn saqtap qalyp, ulttyq boıaýyn qulpyrtqan ǵajaıyp shaıyr da Pýshkındeı genıı bolyp ketken joq. Biraq bul pikirtalas ádebı prosesti jandandyryp, esimi umytyla bastaǵan Nıkolaı Rýbsovtyń poezııasyna degen mahabbattyń sónip qalmaýyna ıgi yqpalyn tıgizdi. Sonyń arqasynda «Pýshkın men Rýbsov» taqyrybyn qazymyrlanyp zerttegen kóptegen maqalalar jaryq kórdi. Belgili ádebıettanýshy Vadım Kojınovtyń da ult aqyny Rýbsov týraly kitaby sol jyldary jazyldy. Al, biz nege óz aqyndarymyzdyń shyǵarmashylyǵyn tap osylaı nasıhattaýdan, ultqa úlgi etip tanytýdan ólerdeı qorqamyz.
Uly talanttar bir-birine kóleńkesin túsirmeıdi, qaıta kerisinshe, birin-biri tolyqtyryp, oılaryn túrlendirip, baıyta túsedi. Aǵylshyn, fransýz, orystarǵa qaraılaı bermeı Shyǵys ádebıetine kóz tiksek te biz onyń kóptegen jarqyn mysalyn kóremiz. Nemis Geteni ǵazaldaryna ǵashyq qylyp, Abaıdyń altyn júregin araılandyrǵan Shyǵys shaıyrlary Fızýlı, Shamsı, Saıhalı, Fırdoýsı, Rýmı, Attar, Hafız, Naýaı, Nızamı, Saǵdılardyń shyǵarmashylyǵy bir-birine kóleńkesin túsirip tur ma? Joq. Tipti, olardyń daýysy dúnıeni dúrliktirip, eliniń shekarasynan asyp ketken danalyǵy Batys elderine de súıinshilep jetip, Eýropany tań qaldyryp, qaıta О́rleý dáýirindegi ádebıetti gúldendirip jiberdi emes pe. Eń áýeli Ispanııada, sodan keıin Fransııa, Italııa, Anglııada musylman oıshyldarynyń eńbekteri tárjimalanyp, ol týyndylar aýzymyzdyń sýy quryp maqtap júrgen kóptegen uly aqyn-jazýshylardyń shabytyn oıatyp, Eýropa tórinde adamzat balasynyń ortaq ıgiligine aınalǵan ǵajaıyp týyndylardy ómirge ákeldi ǵoı.
Álemniń uly aqyndary bir-birindegi jańashyldyq pen izdenisti tolyqtyryp, ulttyq uǵym, ulttyq dástúrden irgesi sógilmeı, jelek japyraqtarymen jaıqalyp, adamzatqa ortaq qundylyqtardyń baqtashysyna aınaldy. Júzdegen jyldar boıy jahandyq ádebıettiń altyn qazyǵyna baılanǵan mahabbat taqyrybynyń «Láılá men Májnún» týraly arab ańyzynan bastaý alyp, Shekspırdiń «Romeo men Djýletta» shyǵarmasynda damytylyp, Bloktyń «sulý áıel týraly» áıgili jyrynda kemeldene túskeni tarıhtan belgili mysaldar. Korneldiń «Sıd» dramasynyń jazylýyna taza arab sıýjetiniń nemese Shıllerdiń «Týrandot hanshaıymynyń» týýyna shyǵys shaıyry Nızamıdiń «Jeti sulý» poemasynyń negiz bolǵanyn oı tarazysyna salyp salmaqtasaq áńgimemizdiń tym uzaqqa sozylyp ketetin syńaıy bar.
Munyń bárin mysalǵa keltirip jatqan sebebimiz Muqaǵalı ǵasyrynyń shymyldyǵy túrilse, bul qubylys AQSh, Eýropa bolmasa da, Qazaqstanmen kórshiles nemese dili de, dini de, tili de, tarıhy da, taǵdyry da, tartqan taýqymeti de bizben uqsas elderdiń ádebıetine zor yqpalyn tıgizýi yqtımal dep oılaımyn. Qazaq aqynynyń óleńderin qytaı tiline tárjimalaǵan Qaısha Tábárikqyzy óz esteliginde Muqaǵalı poezııasynyń qytaı oqyrmandaryn qalaı tań qaldyryp, aýzyn ashyp, kózin jumǵyzǵanyn tilge tıek etipti.
Muqaǵalı ǵasyry bastalsa, bul qubylystyń Abaıdan keıingi ýaqyttaǵy poezııadaǵy ashqan jańalyqtarymyzdyń zerttelip, syn maqalalardyń, ǵylymı eńbekterdiń, monografııalardyń jazylýyna muryndyq bolatynyna senimdimin.
О́tken ǵasyrdyń basynda uly Abaımen birge onyń aqyndyq aınalasy da jan-jaqty zerttelip, artynda qalǵan asyl muralarynyń qundylyǵy salmaqtalǵany tarıhtan málim. Muqaǵalı ǵasyrynyń bastalýy da rýh aspanyn naızaǵaıdaı kúrkiretip, ádebıettiń altyn dáýirin jasaǵan jyr alyptarynyń biz baıqamaǵan jańalyqtaryn kórip, biz boılamaǵan tereńdikterin ashýǵa múmkindik týǵyzar edi.
Erkindigi shiderlenip, izdenisi tusaýlanyp, tegeýrini tejelip kelgen qazaq lırıkasynyń ulttyq ereksheligin ár qyrynan ashyp bergen alpysynshy jyldar fenomeni poezııamyzdyń altyn ǵasyryn týǵyzdy. Maıda qońyr, bııazy daýysymen eldi eleń etkizgen syrshyl lırık Saǵı Jıenbaevtyń 1960 jyly jaryq kórgen jyr jınaǵynan bastalǵan izdenister Qadyr Myrzalıev, О́tejen Nurǵalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Tólegen Aıbergenov, Jumeken Nájimedenov, Dúısenbek Qanatbaev, О́mirzaq Qojamuratov, Farıza Ońǵarsynovalardyń shyǵarmashylyǵy arqyly jalǵasyn taýyp, poezııamyzdyń uly dáýirine ulasty. Muqaǵalı Maqataev bul topqa sál keıinirek qosylǵanymen, uly óleńderdi týǵyzǵan osy az ýaqyttyń ózi onyń aqyndyq talantynyń jarqyrap kórinip, qazaq poezııasynyń qaıtalanbas qubylysyna aınalýyna jetkilikti boldy.
Muqaǵalı ǵasyrynyń bastalýy ádebı prosesti odan ári jandandyryp, «Muqaǵalı men Jumeken», «Muqaǵalı men Qadyr», «Muqaǵalı men Farıza», «Muqaǵalı men О́tejan», «Muqaǵalı men Tumanbaı», «Muqaǵalı men Keńshilik», «Muqaǵalı men Esenǵalı», t.b. tolyp jatqan taqyryptardy tanýǵa túren salynyp, ádebıettanýdyń kókjıegi keńeıe túsedi.
Danteni, Shekspırdi, Baıron men Lermontovty adamzatqa tanytý úshin olardyń taǵdyry men shyǵarmashylyǵyn zertteýge ómirin arnaǵan qanshama ádebıetshiler, synshylar boldy. Al, ádebıettiń nanyn jep júrgen myna bizdiń boıymyzda nege osyndaı jankeshtilik joq. Shynyńyzdy aıtyńyzshy, qyryq bes jyl boıy urpaqtardyń et-júregin eljiretip kele jatqan Muqaǵalı fenomenin taldap túsindirgen qansha kitapty oqydyńyz?
Árıne, óz zamandastarynyń Muqaǵalıdaı qubylysty áli de tolyq moıyndaı qoıǵysy kelmeýiniń sebebi túsinikti. О́ıtkeni, «qandaı ónerpazdy, aqyndy, danyshpandy bolsyn, óz zamanynyń synshylary ádil kózben qarap, baǵa berý shetin nárse. Zaman synshylarynyń búıregi ne olaı, ne bulaı buryp ketpeı turmaıdy. Talaı talanttardyń, talaı jaqsylardyń qadirin jurt ólgen soń biledi. Altynnyń qolda barda kádiri joq degendeı. Zamandastar, tustastar ádil bolý qıyn, óıtkeni ne zamannan qaımyǵady, aqyndy zaman ólsheýishimen ólsheıdi: synshylardyń kóbi ne aqyndy jaqtaýshylar, ne jamandaýshylar, ne byqsyǵan kúnshilder, ne sol aqyndy at qylyp minip alyp, ábúıir-ataq izdep, kózge túsem deýshiler bolýǵa múmkin». (Júsipbek Aımaýytov).
Qyzǵanyshpen nemese kóre almaýshylyqpen demeı-aq qoıaıyq, múmkin bir túsinbestikpen Muqaǵalıdy tómendetkisi kelip aıtylǵan, áli de aıtylyp jatqan pikirlerdiń qazir esh mańyzy bolmaı qaldy. О́ıtkeni Muqaǵalıdyń jalǵyz Alataýdyń ǵana emes, barlyq qazaqtyń júregine jol tapqan alty Alashtyń aqynyna aınalǵanyna jarty ǵasyr bolyp qaldy. Ońtústik pen Soltústiktiń, Shyǵys pen Batystyń halqy da ony týǵan baýyryndaı jaqsy kórip, óz eliniń birtýar talantyndaı qurmettep, shyǵarmalaryn súısinip oqıdy. Bir sózben aıtqanda Muqaǵalı poezııasy ulttyq orbıtaǵa shyǵyp, ózine laıyq ornyn aldy. Uly Abaı sııaqty endi Muqaǵalıdyń da adamzattyń aqynyna aınalý ǵasyry bastalǵaly tur.
Amangeldi Keńshilikuly