Shilde aıy Ortalyq Azııa elderi úshin tynysh bastalǵan joq. Ásirese, shekaradan shı shyǵyp, aımaq kúrdeli ahýalǵa tap keldi. Birinshiden, Tájikstan men Qyrǵyzstan shekarasynda qaqtyǵys bolyp, bir sarbaz qaza tapty. Ekinshiden, Aýǵanstandaǵy jaǵdaı kúrdelene túsip, kórshiles jatqan Ortalyq Azııa elderin alańdatyp otyr.
Tájik-qyrǵyz shekarasyndaǵy kezekti qaqtyǵys saldarynan 27 jastaǵy qyrǵyz shekarashysy Hýsnıdın Hojıev qaza tapty. Batken oblysynyń basshysy shekaralas Soǵdy óńiriniń basshylyǵymen telefon arqyly sóılesip, tutqynǵa túsip qalǵan qyrǵyz praporshıgi Z.Ýmarovty qaıtarý máselesin talqylaǵan. Nátıjesinde, tájik tarapy shekarashynyń denesin, tutqyn bolǵan sarbaz ben úsh qyzmettik jylqyny ábzelderimen qaıtaryp bergen.
Qyrǵyz tarapynyń málimetine súıensek, Leılek aýdanynyń Naýmın asýynyń mańynda qyzmettik mindetterin atqaryp júrgen atty shekarashylar tájik sarbazdarynyń kútpegen shabýylyna tap bolǵan. Tájikter jaǵy muny joqqa shyǵaryp otyr. Olar Soǵdy oblysynyń Devashtıch aýdanynyń Rosrovýt aýylyna áskerı jáne azamattyq kıim kıgen qyrǵyz shekarashylary eldi meken turǵyndarynyń 9 jylqysyn zańsyz aıdap áketpekshi bolǵan degen ýájdi alǵa tartady.
Keıbir buqaralyq aqparat quraldary tájik tarapynan da qaıtys bolǵan shekarashylar bolýy múmkin ekenin aıtyp otyr. Alaıda resmı Dýshanbe buǵan qatysty aqparat taratqan joq.
Jalpy, keıingi kezde jıi talqylanyp jatqan qyrǵyz-tájik shekarasynyń uzyndyǵy 970-980 shaqyrym. Qazirgi kezge deıin 519 shaqyrym bóligi ǵana demarkasııalanǵan. Bıylǵy daý-janjaldan soń qyrǵyz prezıdenti Sadyr Japarovtyń Dýshanbege sapary barysynda taǵy da 32 shaqyrym shekaranyń túıini sheshilip, naqtylanǵan. Áli de eki el arasyndaǵy shekara daýy tolyq sheshilýi úshin qalǵan 419-429 shaqyrymnyń máselesi tolyq qaralýy tıis. Bul máselege qyrǵyz-ózbek shekarasyndaǵy túıtkildi problemalar men anklavtardy qosqanda qyrǵyz-ózbek-tájik shekarasyna qatysty sheshilýi tıis birshama jumys turǵany anyq.
Dál osy ýaqytta Túrikmenstan aýǵan elimen shekaralas Serhetabad qalasyna áskerleri men aýyr tehnıkalaryn shoǵyrlandyra bastady. Mary ýálaıatyndaǵy túrikmen ofıserleri soǵys jaǵdaıy bolyp keter degen qaýippen otbasylaryn eldiń ishki aımaǵyndaǵy týystaryna jappaı jiberýge kiristi. Sebebi túrikmen eline sońǵy kúnderi jappaı atys pen jarylys daýystary jıi estile bastaǵan. Odan bólek, «aýǵandyq» dep atalatyn qurǵaq jel turyp, áskerıler áýege avıasııa ushyrýdan qalǵan. «Talıban» qozǵalysy ókilderiniń eki kúnge sozylǵan Máskeý saparynyń barysynda olar óz elderindegi soǵys saldaryn Ortalyq Azııa elderine jetkizbeýge ýáde etken.
Serhetabad (burynǵy Kýshka) qalasynan ońtústikte ornalasqan Poltavka aýylynyń turǵyndary urys qımyldarynyń jańǵyryqtaryn estigen. Keı derekkózderge súıensek, ázirge qorqatyn jaǵdaı joq.
Túrikmen tarapy osylaısha shekara mańyna ásker jınap jatqan tusta talıbandar tájiktermen shektesetin Pıandj ózenindegi kópirde ornalasqan beketke óz jalaýlaryn tikken. Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymynyń birikken shtab bastyǵy general-polkovnık Anatolıı Sıdorovtyń málimetinshe, talıban qozǵalysy búginde Tájikstanmen shekarany júz paıyzǵa jýyq óz baqylaýyna alǵan.
О́ńirdegi ahýaldyń osylaı ózgerýine baılanysty Aýǵanstanmen shekaralas elder qamdana bastady. Máselen, Tájikstan prezıdenti 5 maýsym kúni eldiń Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda Qorǵanys mınıstrligine tapsyrma berdi. Hovar agenttiginiń habarlaýynsha, shekaradaǵy jaǵdaıdyń shıelenisýine baılanysty Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda shekaralas aýdandarda qaýipsizdikti qamtamasyz etý men memlekettik shekarany nyǵaıtý máselesi talqylanǵan.
«Aýǵanstan men Tájikstan arasyndaǵy shekaradaǵy saıası jaǵdaıdyń shıelenisýine baılanysty el prezıdenti Emomalı Rahmon Tájikstannyń Qaýipsizdik keńesiniń músheleri men kúsh qurylymdarynyń basshylaryna memlekettiń qaýipsizdigi men Aýǵanstan jáne Tájikstan shekarasynda qaýipsizdikti nyǵaıtý boıynsha naqty sharalardy qabyldaýdy tapsyrdy», deıdi agenttik.
Hovar taratqan málimetke súıensek, el prezıdenti memlekettik shekarany qorǵaý úshin eldiń shekarany qorǵaý áleýetin arttyryp, qajetti aımaqtarǵa qosymsha áskerı kúshter jiberýdi tapsyrǵan. Soǵan baılanysty Tájikstan men Aýǵanstan arasyndaǵy shekarany nyǵaıtý úshin 20 myń adam áskerge shaqyrylmaq.
Aıtpaqshy, Tashkentte Ortalyq jáne Ońtústik Azııa elderiniń konferensııasy ótpek. О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń bastamasymen 15-16 shildede Tashkentte «Ortalyq jáne Ońtústik Azııa: aımaqtyq ózara baılanys. Táýekelder men múmkindikter» taqyrybynda halyqaralyq konferensııa uıymdastyrylmaq.
Aýǵanstannan AQSh áskeri shyǵysymen belsendilik tanytyp, úkimettik kúshterden basym túsip jatqan talıban qozǵalysynyń belsendiligi artqan tusta Ámýdarııa arqyly resmı Kabýlmen shektesetin kórshiles ózbek bıliginiń osyndaı aýqymda is-shara ótkizýi zańdy sekildi. Sebebi О́zbekstan prezıdentiniń baspasóz qyzmeti taratqan habarlamaǵa súıensek, halyqaralyq konferensııaǵa Aýǵanstannyń memleket basshysy men Pákistan Islam Respýblıkasynyń premer-mınıstri qatysýy múmkin. Odan bólek, bul is-sharaǵa Ortalyq jáne Ońtústik Azııa elderiniń syrtqy ister mınıstrleri de shaqyrylǵan.
Eki aımaqtyń ózara yqpaldastyǵy men baılanysyna negizdelgen eki kúndik konferensııada talqylanar negizgi taqyryptardyń biri – qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý. Búgingi tańda Ońtústik Azııa elderine 8 memleket kiredi jáne jalpy halyq sany
1 mıllıard 700 mıllıonǵa jýyq. Shekaralyq shıelenisteri sheshilmegen Úndisten men Pákistannyń arasyndaǵy Kashmır bul aımaqtaǵy ystyq núkteniń biri bolsa, júzdegen jyldardan beri azamattyq soǵysty bastan keship otyrǵan Aýǵanstan tek qana Ońtústik qana emes, Ortalyq Azııanyń da bas aýrýyna aınalýy múmkin. 5 memleket pen 70 mıllıonǵa jýyq halqy bar Ortalyq Azııanyń 3 memleketi Aýǵanstanmen shektesip jatyr. Sondyqtan da kórshiles ózbek elinde ótetin konferensııa barysynda aýǵan taqyryby plenarlyq jáne seksııalyq talqylaýdyń aınalasynda shektelmeı, keńinen talqylanady dep senemiz.
Qazirgi kezde Aýǵanstannyń 40 paıyzyn basyp alǵan talıban qozǵalysy el aýmaǵyn túgel alsa, Ońtústik Azııadan bólek, Ortalyq Azııada mıgranttar daǵdarysy, sondaı-aq teris baǵyttaǵy túrli dinı aǵymdardyń beleń alýy múmkin deıdi sarapshylar. Jýyrda ǵana AQSh bıligi Ortalyq Azııanyń úsh eli – Qazaqstan, О́zbekstan men Tájikstannan 9 myńǵa jýyq aýǵandyq bosqyndy ýaqytsha panalata turýdy ótindi. AQSh áskeriniń bıylǵy jyldyń qyrkúıek aıyna deıin aýǵan jerinen tolyq shyǵatynyn eskersek, bul kórsetkish áli de óse túsýi yqtımal. Oǵan shilde aıynyń basynan beri shekara boıyndaǵy talıban áskerimen bolǵan taıtalasta shydaı almaı tájik jerine ótip ketken 1500-ge jýyq aýǵan shekarashylaryn qossańyz, aldaǵy ýaqytta Ońtústik Azııa men Ortalyq Azııa kóshi-qon daǵdarysyna qatar túsýi múmkin.
Sondyqtan da aldaǵy aptada Tashkentte ótetin Ońtústik jáne Ortalyq Azııa elderiniń baılanysyna arnalǵan sammıt aımaq úshin mańyzdy. Qoryta aıtqanda, Ortalyq Azııadaǵy bıylǵy jaz eki maǵynasynda da ystyq bolmaq.
Oljas BERKINBAEV,
jýrnalıst