Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqalasynda aýyl ákimderin saılaý salasyndaǵy saıası reforma halyq pen óńirlerdegi jergilikti atqarýshy organdardyń ózekti máselelerdi birlesip sheshýi úshin qajet ekenin málimdedi. Elimizdiń ókilettik merzimi aıaqtalatyn 730 aýyl ákimin saılaý bıylǵy 25 shildege belgilendi.
Memleket basshysy «Muny el irgesin shaıqaltpaı, bereke-birligin buzbaı, baıyppen jáne birtindep iske asyrýymyz kerek. Biraq reformany soza berýge de bolmaıdy. Bılik halyqtyń aldyndaǵy óz jaýapkershiligin sezingeni jón. Sol sebepti biz aýyl jáne kent ákimderin saılaýǵa kóshemiz. Osy arqyly eń tómengi deńgeıden bastap jergilikti ózin ózi basqarý júıesin nyǵaıtamyz», dep atap ótti. Memlekettik basqarýdy kezeń-kezeńimen ortalyqsyzdandyrý baǵyty jergilikti ózin ózi basqarý ınstıtýttaryn nyǵaıtady.
Buryn aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kentterdiń, aýyldyq okrýgterdiń basshylarynyń kandıdatýrasyn joǵary turǵan ákim usynyp, al jergilikti máslıhattardyń depýtattary olarǵa daýys bere otyryp, janama ádispen saılap keldi. Aýyl ákimderin janama saılaý júıesi jáne olardyń ókilettikteriniń jetkiliksizdigi jergilikti aýmaqtardyń ózekti máseleleri boıynsha sheshimder qabyldaýdy shamadan tys ortalyqtandyrýǵa alyp keldi, dármensizdik, bastamashyldyqtyń joqtyǵy, tipti jergilikti bılik organdarynyń nemquraıdylyǵy arta tústi. Munyń saldary jergilikti halyqtyń joǵary jáne tipti respýblıkalyq bılik organdaryna búkil aımaqtyń kishigirim máselelerin sheshý úshin júıeli túrde ótinish bildirýine ákeldi.
Memleket basshysynyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Joldaýyna sáıkes berilgen aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýyn engizý týraly tapsyrma elimizdiń saıası ómiriniń damýyna sony serpin berdi. Naqty derbestik berý úshin óńirlerde belgili bir quqyqtar men mindetter, jetkilikti qarjy resýrstary bolýǵa tıis. 2022 jyldan bastap 2024 jylǵa deıin qarjylyq turaqtylyqty jaqsartý maqsatynda jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna biryńǵaı jer salyǵy, jer ýchaskelerin paıdalanǵany úshin tólemaqy, jer ýchaskelerin satýdan túsetin túsimder, jer ýchaskelerin jaldaý quqyǵyn satqany úshin tólemaqy, sý resýrstaryn paıdalanǵany úshin tólemaqy, qyzmet túrlerimen aınalysý quqyǵy úshin lısenzııalyq alym, qyzmet túrlerimen aınalysýǵa arnalǵan lısenzııalardy paıdalanǵany úshin tólemaqy sııaqty birqatar salyq pen tólem beriledi. Aýyldyq okrýgterdiń ózin ózi qamtamasyz etýi orta eseppen 50%-dy (qazirgi ýaqytta – 13%) quraıdy dep boljanýda, bıýdjet qarajaty tek jergilikti aýmaqtardyń muqtajdaryna ǵana baǵyttalady.
Jańa jaǵdaılarda saılanǵan ákimder saılaý aldyndaǵy baǵdarlamany iske asyrý boıynsha halyqqa tikeleı esep beredi. Saılanǵan ákimge daýys bergen turǵyndar da oǵan jan-jaqty qoldaý kórsetýge múddeli bolatynyn atap ótken jón. Aýyl ákimderin saılaý aýyldyq aýmaqtardaǵy azamattardyń saıası belsendiligin birtindep kúsheıtýge jáne barlyq qajetti atqarýshylyq jáne zańnamalyq ókilettikti jergilikti bılik organdaryna berýge, sondaı-aq saıası básekelestik mádenıetin damytýǵa múmkindik beredi.
Taǵaıyndaýdyń jetilmegen júıesi jáne aýyl ákimderi nátıjeliliginiń tómendigi zańdy túrde aýyldyq aýmaqtardyń damý qarqynynyń baıaýlaýy boıynsha teris faktorlardyń artýyna alyp keldi. Buǵan mysal retinde jeke aýladaǵy maldy aýyldarǵa jaqyn jaıylymdarmen qamtamasyz etý, sýarmaly aýyl sharýashylyǵy daqyldary alqaptaryn sýmen jáne mal azyǵymen qamtamasyz etý máselelerin aıtsaq bolady. Aýyl ákimderi men salalyq organdar basshylarynyń problemalardy sheshýge uzaq ýaqyt qatyspaýy ónimdiliktiń tómendeýine jáne mal ólimine ákeldi. Jaqynda respýblıkamyzdyń aýyl sharýashylyǵy salasy basshylyǵynyń aýysýy aýyldyq aýmaqtardy utymdy paıdalaný boıynsha neǵurlym salmaqty agrarlyq saıasatty júrgizý qajettigimen baılanysty boldy. Eger reformalardy saılanǵan ákimder bastaǵan aýyl halqy belsendi qoldaıtyn bolsa, onda ol qysqa merzimde oń nátıje beredi.
Aýyl ekonomıkasynyń ósý rezervteriniń biri – osy ýaqytqa deıin tıisti deńgeıde damymaǵan aýyl sharýashylyǵy kooperasııasy. Aýyl ákimderi ózderin qyzmet kórsetetin sheneýnikter retinde ǵana sanamaýy kerek, olar jergilikti jerlerdegi kooperasııalarǵa bastamashylyq jasap, olardy basqarǵany jón. Aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn qaıta óńdeý boıynsha ujymdyq ónerkásiptik kásiporyndarǵa, kooperatıvterge birikken jeke sharýashylyqtar túrinde taýar sharýashylyqtaryn qurý ornyqty aýyl ekonomıkasynyń berik irgetasyn qalaıdy.
Saılaýdy uıymdastyrý isinde jergilikti atqarýshy organdar, aýmaqtyq saılaý komıssııalary, úkimettik emes uıymdar men saıası partııalar saılaý zańnamasyn qatań saqtaýǵa múddeli bolýy kerek ekenin atap ótken jón. Lobbıster tarapynan quqyqqa qarsy is-áreketterge, jergilikti halyqty rýy men ultyna qaraı bólýge jol bermeý kerek, sóz baılasý men sybaılas jemqorlyq kórinisterin túbirimen joıý qajet. Barlyq kandıdat úshin teń jaǵdaı jasaý jáne jergilikti turǵyndar arasynda aqparattyq-túsindirý jumystaryn belsendi júrgizý qajet.
Bolashaqta jergilikti ózin ózi basqarý boıynsha birqatar normatıvtik-quqyqtyq akt qabyldanady, onda saılanǵan ákimderge keń basqarýshylyq jáne sharýashylyq ókilettikter beriledi. Sondyqtan olar úshin Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen birlesip, arnaıy qaıta daıarlaý baǵdarlamasyn ázirledi, onda olardy jergilikti ózin ózi basqarý, kommýnaldyq menshikti basqarý, memlekettik satyp alýdy ótkizý, aýyldyq bıýdjetti josparlaý jáne basqarý, aýyldyq bıýdjetke túsetin salyq túsimderin basqarý salasyndaǵy strategııalyq jáne normatıvtik qujattarmen tanystyrý boıynsha modýlder qarastyrylǵan. Budan bólek, oqytý aıasynda saılanǵan ákimder tıimdi kommýnıkasııa jasaı bilý daǵdysyn, komandany basqarý ádisterin, daǵdarystardy, táýekelderdi jáne ózgeristerdi basqarý quraldaryn meńgeredi.
Erlan ÁBIL,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń rektory