«Úshtik» Eýropalyq odaqqa kirýden úmitti

Sammıt qorytyndysy boıynsha atalǵan elderdiń Eýropalyq odaqqa ený múmkindigin talqylaý jónindegi deklarasııaǵa qol qo­ıyl­dy. Kóptegen sarapshy bul qujat Shyǵys seriktestigine mú­she memleketterdiń túbegeıli er­kin­dik alýyna jol ashatynyn aıtady.

Shyǵys seriktestigi dep atalatyn alań 2008 jyly iske qo­syl­­ǵan bolatyn. Oǵan EO-ǵa mú­she memleketter men Keńes Oda­­ǵynyń quramynda bolǵan alty mem­leket – Ýkraına, Bela­rýs, Ázerbaıjan, Grýzııa, Mol­dova, Armenııa endi. Degenmen, bıyl­dan bastap Belarýs Shyǵys serik­tes­tigi quramynan shyǵyp qaldy.

Basty maqsat – atalǵan elder men qart qurlyq arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq, ekijaq­ty qarym-qatynasty nyǵaıtý. Sondaı-aq elder arasynda vızasyz erkin qatynas ornatýǵa da mańyz berilgen. Qazirgi tańda Grýzııa, Moldova jáne Ýkraına Eýropalyq odaq quramyna syrt­qy saıasat máselesi boıynsha qo­sy­lýǵa ynta bildirip otyr. Bu­dan bólek osy memleketterdiń aza­mat­tary qart qurlyqqa vıza al­mastan-aq erkin bara alady.

Bıyl mamyrda atalǵan el­derdiń syrtqy ister mınıstr­leri tyǵyz yntymaqtas­tyq jó­nin­degi úshjaqty kelisim jasasty. Osylaısha, keleshekte Eýropadaǵy ortaq sıfrly na­ryqqa, kedendik jáne ener­ge­tıkalyq odaqqa, Shen­gen aıma­ǵy­na enýge, eýropalyq ortaq naryqqa qosylýǵa nıetti.

Sóz bolyp otyrǵan memleketter Eýropalyq odaqqa qosylýǵa yntaly ekenin burynnan aıtyp keledi. Máselen, Ýkraınadaǵy 2014 jylǵy «Eýromaıdan oqı­ǵasy» osy EO-men kelisim­niń buzy­lýyna baılanysty edi. Osy­dan eki jyl buryn Ýkraınanyń sol kezdegi prezıdenti Petr Poro­shenko 2024 jyly Eýropalyq odaq quramyna qosylýǵa ótinish beretinin málimdegen edi.

Bıyl Grýzııanyń premer-mınıstri Georgıı Gaharııa qart qurlyqtyń ıgilikterin kórýge umtylyp otyrǵanyn habarlady. «Biz AQSh, EO jáne NATO-men yntymaqtastyqty jalǵastyra otyryp, aýmaq­tyq tutastyǵymyzdy basqynshy­lar­dan qorǵap, beıbit jolmen qalpyna keltirýge tyrysamyz. Grýzııa 2024 jyly Eýropalyq odaq­tyń tolyq músheligine óti­nish berýge daıyndalyp jatyr», dep jazdy Georgıı Gaharııa Twitter-degi paraqshasynda.

Grýzııa premer-mınıstri bul málimdemesin el prezıdenti Salome Zýrabıshvılıdiń Brıýs­selge sapary barysynda bólis­ti. Iаǵnı resmı Tbılısı qart qurlyqqa qosylýǵa shyn peıil tanytyp otyrǵany anyq.

Áńgimemizge qaıta oralsaq. Batý­­mıde ótken sammıtte Eýro­­pa­­lyq Keńestiń prezıdenti Charlz Mıshel úshtikpen ótken jıy­n­dy eýropalyq ıntegra­sııa­­­nyń mańyzdy kezeńi dep málimdedi.

«Biz úshtiktiń «birlesken serik­tester» men Brıýssel ara­syn­­daǵy úılestirýdi damytý jónin­degi bas­tamasyn qup­taı­myz. Bul qadam bolashaqta re­for­ma­lar­dy júzege asyrýǵa, kún tárti­bindegi ozyq tájirıbeler­di bólisý­ge jol ashady», dedi Mıshel myrza.

Sondaı-aq Charlz Mıshel sam­mıtte sóılegen sózinde Grý­zııa, Moldova jáne Ýkraına tá­ýel­­­sizdiginiń 30 jyldyǵyn atap ótip jatqanyna nazar aýdar­dy. Onyń aıtýynsha, úshtik bul ke­zeń­de túrli qıyndyqtardy bas­tan ótkerdi.

Charlz Mıshel atalǵan el­derdiń árqaısysy syrtqy kúsh­terdiń yqpalymen el aýmaǵynyń biraz bóliginen aıyrylyp qal­ǵa­nyn atap ótti. Máselen, Mol­dovanyń Prıdnestrove, Grý­zııanyń Abhazııa men Ońtústik Osetııa, Ýkraınanyń Qyrym men Donbass óńirlerinde shıelenisti jaǵdaı áli ózgergen joq.

Sondaı-aq Eýropalyq Ke­ńestiń prezıdenti Odaq pen úsh el arasyndaǵy seriktestiktiń oń nátıjesine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, ekijaqty qatynas taýar aınalymyn ulǵaıtýǵa jol ashqan. Máselen, keıingi kezde saýda-ekonomıkalyq baılanys 45 paıyzǵa ósken.

Úsh memlekettiń azamattary Shengen aımaǵyna kiretin elderge erkin kire bastaǵaly jarty mıl­lıonǵa jýyq adam vızasyz re­jimniń paıdasyn kórgen eken. So­ny­men qatar 80 myńnan astam jas Erasmus baǵdarlamasy aıasynda qart qurlyqtan bilim alyp kelgen.

Jıyn barysynda Grýzııa prezıdenti Salome Zýrabıshvılı úsh elge ortaq máseleler kóp ekenin atap ótti. Bul – olardyń bir múdde aıasynda toptasýyna jol ashyp otyr.

«Bizde ortaq nárse kóp. О́tkenimiz ortaq, egemendigimiz ben aýmaqtyq tutastyǵymyzǵa tón­­gen qaýip ortaq, sonymen qatar qaýipsizdigimizge tóngen máse­leler men turaqtylyǵy­myz­ǵa syrtqy jáne ishki kúshterden tóngen qaýip te ortaq. Sóıte tura ótken shaqqa oralǵymyz kelmeıtini de bárimizge ortaq. Sondyqtan Eýropalyq keleshekke kúresýge ázirmiz ári qulshynyp turmyz», dedi Salome hanym.

Áıtse de, Eýropalyq odaqqa kez kelgen el emin-erkin kire almaıtynyn aıta ketken jón. Máselen, Túrkııa 1999 jyly EO-ǵa úmitker el retinde qabyl­dandy. Al uıymnyń tolyqqandy múshesi bolý jónindegi jumystar 2005 jyly bastaldy. Soǵan qara­mastan, áli kúnge deıin Ana­doly qart qurlyqtyń bas oda­ǵyna ene almaı keledi.

Budan bólek EO-ǵa úmitker 4 memleket bar. Soltústik Make­donııa – 2005 jyldan, Cher­nogorııa – 2010 jyldan, Serbııa – 2012 jyl­dan, Albanııa 2014 jyldan beri úmitker mártebesin ıelendi. Ko­sovo men Bosnııa mú­shelikke kan­dıdat atanýǵa laıyq elder qata­­rynda. Qys­qasy, Eýropalyq odaq­qa múshe bolýǵa ótinish berý ońaı bol­ǵanymen, oǵan qabyldaný qıyn.

Atalǵan elderdiń Eýropalyq odaqpen qarym-qatynas orna­týǵa umtylýy beker emes. Qazirgi tańda atalǵan uıym álem­degi eń úl­ken odaqtyń, odan qala berdi al­paýyt naryqtyń biri sa­na­la­dy. Onyń ústine, EO-nyń shar­ta­rap­t­yń túkpir-túkpi­rine áseri erek­she. Máselen, «Brıýs­sel áseri» dep atalatyn jahan­dyq zań­na­malarǵa yqpal ete­tin feno­men bar. Iаǵnı EO álem­degi eń úlken tutynýshy nary­ǵynyń biri bol­ǵandyqtan, kóp­te­gen trans­ult­tyq korporasııa­ Odaq qura­mynda qyzmet etýi úshin onyń erejelerin qabyl­daýǵa májbúr.

Eýropalyq odaq ekonomı­kasynyń aýqymyn mynadan-aq ańǵarýǵa bolady. Qazirgi tańda qart qurlyq álemdegi ekinshi ekonomıka sanalady. Ishki jalpy ónim kórsetkishiniń kólemi byl­­­tyr 15 trıllıon dollardy qu­ra­dy. Bul jalpy álem eko­no­mı­ka­synyń altydan birin quraıdy.

Sondaı-aq EO álemdegi eń iri eks­porttaýshy retinde belgili. Má­s­elen, 2019 jyly Odaqqa mú­she memleketter quny 2,13 trıl­­lıon eýrodan asatyn taýar­dy bas­­qa elderge satqan. О́z keze­gin­de 1,93 trıllıon eýro­nyń óni­­min ım­porttaǵan. Bul – Eýro­pa­lyq odaq­tan tys aımaqtarmen jasalǵan saýda-ekonomıkalyq baılanysy.

Aıtpaqshy, Eýropalyq odaq­­­pen áriptestiktiń tıimdili­gin bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev EAEO-ǵa múshe memleketterdiń basshy­laryna joldaǵan úndeýinde atap ótken bolatyn. Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq tóraǵalyǵyn qa­byl­daǵan Prezıdent osy uıym­­nyń aldaǵy 5 jyldaǵy basym ba­ǵyt­taryn aıqyndap bergen.

Qasym-Jomart Toqaev óz úndeýinde syrtqy naryqtarǵa shyǵýdy kezeń-kezeńimen keńeı­tý, úshinshi eldermen jáne ınte­gra­sııalyq birlestiktermen saýda-ekonomıkalyq qarym-qa­tynas­tardy qarqyndy da­mytý­dyń mańyzyna toqtal­ǵan. Mundaı nátıjege qol jet­kizý úshin Memleket basshy­sy «EAEO – EO» formatyn­da dıalog qalyptastyrý ju­my­syn belsendilendirip, júıelen­dirý­diń mańyzyn atap ótken. «Eýropalyq komıssııamen jáne Eýroodaqtyń ózge de organdarymen yntymaqtastyq teńquqyly jáne pragmatıkalyq turǵyda bolýǵa tıis», dep atap kórsetken Qazaqstan Prezıdenti.

Jalpy, Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyq Qazaqstan úshin tıimdi bolmaq. Máselen, EO memleketteri Qazaqstannyń munaı, gaz, tústi metaldar sektoryna qyzyǵýshylyq tanytady. Atom elektr stansalary óte kóp Fransııa sekildi memleketter Qazaqstannyń ýran ónimderine zárý. Eýropalyq transulttyq kompanııalardy Qazaqstandaǵy qolaıly ınvestısııalyq ahýal qyzyqtyrady.

Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri Eýropalyq odaqpen saýda-eko­nomıkalyq baılanystaryn jo­ǵary qarqynda damytýǵa qol jet­kizdi. Búginde bul Odaq – eli­miz­diń basty saýda jáne ın­ves­tı­sııa­lyq seriktesteriniń biri. Qazaq­stannyń syrtqy saýda aı­na­lymy men el ekonomıkasy­na tar­tylǵan sheteldik ınvestı­sııa­lardyń jartysy EO úlesine tıesili.

Eýropalyq komıssııanyń málimetine qaraǵanda, 2019 jyly Qazaqstan men EO arasyndaǵy taýar aınalymy 24,3 mlrd eýrony quraǵan. Osylaısha, bizdiń el EO-nyń syrtqy saýda áriptesteri tiziminiń 31-satysyna jaıǵasty. Sonyń ishinde qart qurlyqqa 18,3 mıllıard eýro kólemindegi ónimdi eksporttasaq, ımporttyń quny 5,9 mıllıard eýrodan asty.

Táýelsizdik alǵaly beri «to­ǵy­­zyn­shy aýmaqqa» 330 mlrd dol­­lar tikeleı sheteldik ınves­tı­­sııa tartylǵan. Sonyń 50 pa­ıyz­ǵ­a jýyǵy qart qurlyqtyń enshisinde.

Qoryta aıtqanda, Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyq jasasý, onyń quramyna ený kez kelgen memleketke jańa múmkindikter syılaıdy. Sondyqtan Ýk­raına, Grýzııa sekildi Keńes Oda­ǵy­nyń quramynda bolǵan elder atal­ǵan uıymǵa úmitpen qaraı­dy. Osy oraıda Qazaqstan EO-ǵa múshelikke enbese de, eki­jaq­ty saý­da-ekonomıkalyq baılanys­tar­­dy nyǵaıtýǵa múmkindigi mol.