Qazaq dalasyna qyryq jyldan astam ýaqyt ýytyn tókken Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyna – 30 jyl. О́kinishtisi sol, synaq toqtaǵanymen, zardabyn halyq áli tartyp keledi. Sonyń bir aıǵaǵy – «Iаdrolyq synaqtardan azat alań» atty qolóner sheberi Qurman Aıtmuhanbetovtiń kórmesi.
Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik qoryq-mýzeıinde ótken bul kórmege aǵashtan jasalǵan qubyjyq músinder qoıyldy. Zaldyń ortasynda qaz-qatar turǵan kompozısııalarǵa qarasań, kómeıge óksik tyǵylady. Eldi mekenniń qaq ortasynda úzdiksiz jarylǵan bombanyń radıasııasy topyraqqa sińip qana qoıǵan joq, adam aǵzasyn zaqymdaǵan, mýtasııaǵa ushyratqan. Ań bitkenniń bári dúmpýlerden boı tasalap, aýyp ketken. Kórmeniń tórinde turǵan bulǵynnyń músini sol, adam qolymen jasalǵan qııanatqa ókpeli kózben qarap turǵandaı. Kózinen tamyp bara jatqan móp-móldir jas ta nebir oıǵa shomdyrady. Músiniń taqyryby da «Kináli sender, adamdar». Ras, tabıǵatqa keltirilgen zalaldyń bári adamdardyń kesirinen oryn aldy. Ony moıyndamasqa shara joq.
Músinderdiń barlyǵy derlik mýtasııaǵa ushyraǵan tiri aǵzany beıneleıdi. Sýretshi Qurman Aıtmuhambetov keıbir músinderdi bútin aǵashtan shaýyp jasasa, endi birin áldenege uqsatyp, kompozısııa etip oılastyrǵan. Biraq ár músini oılandyrady, táýbege túsiredi. Keıde qanyńdy quj-quj qaınatady.
Kelýshiler nazary zaldyń shetinde jeke turǵan aq jaýlyqty ananyń músinine aýdy. Aýsa, aýǵandaı. Músin bolǵanymen, kózinde muń, júzinde zar bar. Synaq saldarynan qańyrap qalǵan aýylyna, aýrýǵa ushyraǵan ul-qyzyna qarap turǵandaı.
– 1998 jyly Semeıge kóship kelgem. Bir kúni baqshamda qýrap qalǵan alma aǵashynyń túbin qazyp jatsam, áldenege uqsas tamyry shyqty. Sodan kompozısııa jasap, bir qolyna nan, endi bir qolyna tuz ustattym. Polıgon zardabyn tartqan kemtar adamǵa uqsap shyǵa keldi. Alǵashqy músinim osy, – deıdi sýretshi Qurman Aıtmuhambetov.
Aýyr taqyrypqa baryp, úlken kórme uıymdastyrǵan sýretshige mýzeı ákimshiligi de biraýyz jyly lebizin bildirip, estelik syılyqtaryn tabystady.
– HH ǵasyrdyń ortasynda qasıeti mol qazaq jerinde qyzyl ımperııanyń yqpalymen qasiretti oqıǵa oryn aldy. Onyń zardaby barsha adamzat balasyna búginde belgili. Qazaq elinde adamzat balasyna náýbet ákeletin ıadrolyq synaqqa saıası turǵydan ǵana emes, áleýmettik qozǵalyspen, óner jolymen de kúres bir sát tolastamady. Búgingi Abaı mýzeıinde ótip jatqan mádenı-shyǵarmashylyq shara sonyń kórinisi, – dedi mýzeı basshysy Turdyqul Shańbaı.
Sonymen qatar kórmege «Semeı Nevada» qozǵalysynyń músheleri de qatysyp, músinshige jyly lebizderin bildirdi. Olardyń tilegi jalqy: zaman tynyshtyǵy. Shynynda da mundaı qubyjyqtardyń beınesin tek kórmeden ǵana kóreıik.
SEMEI