Qalalar da jańǵyrýǵa tıis

Osy qysqa saýal qazirgi kúrdeli máseleniń negizgi sebebin anyq aıtyp turǵandaı. Al shyn máninde, bul – qoǵamdy synap otyrǵan áleýmettik ári ekonomıkalyq problema. Sońǵy ondaǵan jyldar bederinde halyqtyń aýyldan qalaǵa kóshý úrdisi toqtaýsyz jalǵasyp keledi. Bul – bizdiń elge ǵana emes, dúnıe júzine ortaq qubylys. Tipti HHI ǵasyr – «ýrbanıstıka ǵasyry», shaharlar, kentter alǵa shyǵyp, básekelesetin ǵasyr dep aıdarlanǵany da beker emes. Qazirdiń ózinde álem halqynyń 50 paıyzdan astamy qalalarǵa shoǵyrlanǵan. Olardyń sany, ǵalymdar boljamyna sensek, endigi 25 jyldan keıin 75 paıyzǵa ósetin kórinedi.

Rasynda, jurttyń bári Jeruıyq izdep ketpese de, janǵa jaıly, tur­mys­qa qolaıly mekendi qalaıtyny aqıqat. Bul baǵytta jahan ǵalymdary men mamandary zertteý júrgizip, túrli usynys ázirlegeni de málim. Dál osy jaǵdaı kóp elde jańa kózqaras qalyptastyrýǵa túrtki boldy. Tipti jańa zańdardyń týýyna, jańa mamandyqtardyń ómirge kelýin tezdetti. Aıtalyq, búginde «ýrbanıst», «sıtı-menedjment» t.b. termınder buryn qoldanystaǵy qala josparlaý, qala qurylysy degen uǵymdardy on orap alatyn deńgeıge kóterildi. О́ıtkeni úlken suranysqa ıe bul mamandyq ártúrli kásip ıelerin bir maqsatqa toǵystyrady. Maqsaty – ekologııalyq úılesimdi saqtaı otyryp, qala keńistigi men ortasyn, arhıtektýrasyn turǵylyqty qaýymnyń qalaýyna qaraı damytý, adamdardyń psıhologııasyn ózgertý. Burynǵy ınfraqurylymdy zamanaýı tehnologııalarmen baıytý, halyq turmysyn odan ári jaqsartý. Árıne, bul salada da eń birinshi kezekte menedjmentke mán beriledi. Ýrbanıstıkany eskergen dızaıner, restorator, programshy, qurylysshy, saıasattanýshy, psıholog, sosıolog t.b. kásip ıeleri óz mindetterin qala tabıǵaty, qurylysy men qurylymy turǵysynan qarap sheshetin bolady. Olar qajetine qaraı ártúrli bilim men mashyqty ortaq maqsatqa jumyldyryp, qa­la­nyń ıgiligine jumsaýǵa tıis. Bo­lashaqqa baǵyttalǵan, kún saıyn quny artyp kele jatqan mamandyq ıeleri bizdiń elimizde jetkilikti me? О́kinishke qaraı, buǵan tushymdy jaýap bere almaımyz. О́rkenıetti elder buǵan kúni buryn qamdanyp, máseleni erteden kúıttegen jáne ony kún tártibinen túsirgen emes. Bizdegi jaǵdaıǵa kelsek, Almaty Management University alǵash 2019 jyly ǵana «Ýrbanıstıka jáne sıtı-menedjment» mamandyǵyna talapker qabyldaı bastapty. Bizde «Almaty qalasyn damytý ortalyǵy» AQ degen qurylym bar. Ol álemdegi eń úzdik tájirıbe men ádisterge súıene otyryp, qalany turaqty damytý, qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna atsalysýdy maqsat tutady. Osy qurylym uıymdastyrǵan Urban Talks jáne Urban Forum Kazakhstan sııaqty táýelsiz dıalog alańdarynyń tıimdi bolǵanyn atap aıtamyz. Mundaı sharalar azamattyq qaýymnyń únine qulaq asýǵa jol ashady.

Almaty, Nur-Sultan qalalarynda «URBAN-FORUM» jıyndary ótkennen soń, el astanasynda Ýrba­nıs­tıka ortalyǵy qala ákimdi­gin­degi keńesshi organ retinde iske qosylǵan. Munda da qalany damytý máselelerin talqylaýǵa qala bel­sendileri men qoǵamdyq uıymdar ókil­deri qatysa alady. Sonyń nátıjesinde az ýa­qyttyń ishinde qala qozǵalysyna, kópirlerge, jasyl aımaqtarǵa, park­terge, velosıped joldaryna baılanys­ty tyń izdenister men jobalar júzege asa bas­tady.

Bir qaraǵanda, joǵarydaǵy másele elimizdegi eki-úsh qalaǵa ǵana qatys­ty sııaqty. Joq, olaı emes jáne joǵa­ryda atalǵan ne atalmaǵan ózge shaharlardyń damý tujyrymdamasyn ýrbanızasııa turǵysynan qaıta qaraý qajettiligin ýaqyttyń ózi talap etip tur. Kez kelgen qala keńistigi, shahar men aýyl arasyndaǵy qozǵalys, qarym-qatynas jyl ótken saıyn qıyndaıtyny belgili. Máselen, bir kólik keptelisiniń ózi ne turady? Almaty mańaıyn alaıyq. Alys aýyldardyń turǵyndary mega­polıs­ke kúnde qatynaıdy. Biri kún­kóris, bala-shaǵa qamymen kólikke otyrsa, ekinshisiniń qyzmeti, jumysy qa­lada. Sondyqtan kásip pen násip úshin tańǵy bes-altydan qımyldaıdy. Tań­nyń atysymen radıýsy 100-120 shaqyrym bolatyn kúre jolmen qalaǵa tartý, keshqurym qaıta oralý esil ýaqyttyń esebin kórsetetin shama. Mıllıon turǵynymen maqtanatyn nemese soǵan jetýdi armandaıtyn qalalarymyzdyń erteńi osyndaı qııametke kezikpesine kim kepil? Jol azabyn azaıtyp, halyqtyń altyn ýaqytyn zaıa ketirmeýge qarapaıym adamnan buryn úkimet oryndary, tıisti mınıstrlikter múddeli bolýǵa tıis dep oılaımyz. Endeshe ýrbanızasııa úrdisine memlekettik kózqaras, ıaǵnı ǵylymǵa negizdelgen jobalar aýadaı qajet. Sonda elimizdegi adam kapıtalyn, eńbek resýrstaryn paıdalanýda paryq, ólshem, ádilettilik ornyǵar edi. Ázirge bul – sheshimin kútip jatqan másele. Biraq júıesimen atqarylsa, ıgilikti bastama.

Elimizdiń kóp qalalarynda, oblys ortalyqtarynda kásibı ýrbanıster bolmaǵandyqtan, bul baǵyt stıhııaly túrde óz betimen júrip jatqandaı. Qaıtkende de júıeli jumys ázirge baıqalmaıdy.

Jergilikti atqarýshy bılik ókil­deri aınalysatyn mańyzdy taǵy bir mindet bar. Ol – qalaǵa kelip-ketý­shilerdiń ǵana emes, birjola qonys aýdarýshylardyń sana-sezimi, taǵat­tylyǵy, tártibi, tárbıesi máse­lesi. Bul – kóp qyrly sharýa.

Eger ishki mıgrasııadaǵy (kóshi-qon) qarqyn men halyqtyń qalaǵa údere kóshýin eskersek, ýrbanısterdi daıarlaýdyń mańyzyna erekshe den qoıar edik. Onyń ústine, árbir qalanyń ózindik ereksheligi bolatyny belgili. Sondyqtan onyń ótkeni men búginin, demografııalyq ahýaldy zerttemeı, arhıtektýralyq nysandar men kommýnaldyq qyzmetter júıesin, qalanyń barlyq málimetterin, statıstıkalyq derekterin taldamaı joǵaryda aıtylǵan ýrbanızasııa úrdisterin memlekettik turǵydan retteý múmkin emes. Kópshilikke ortaq qoǵamdyq oryndardaǵy tárbıeli minez-qulyqtan, sálemdesý ádebinen, tazalyq pen tártip saqtaýdan, alýan túrli qyzmetterdi tutynýdan bastap, qala turǵyndaryn toptastyra túsetin ortaq mereke-meıramdar, saýyq-saırandar, aýqymdy, salmaqty saıası, áleýmettik-mádenı, turmystyq sharalar kez kelgen qalanyń birtutas mádenıetin quraıtynyn este ustaǵa­nymyz jón.

Máselen, qalaǵa jáne onyń ma­ńaıyna qonystanýshylarǵa qatys­ty qandaı maqsatty jumystar júr­gizilýge tıis? Qaýipsizdik sharalary, áleýmettik kómek óz aldyna, qa­laǵa birjola kóshkenderdiń ortaǵa beıim­delýin jeńildetý – mańyzdy qa­dam. Ortaq qoǵamdyq kelisimge mo­ıynsyný úshin olardyń esebi anyq­talyp, qonystaný, eńbekke aralasý, jumysqa ornalasý kartasy túzil­geni jón. Jol izdegen kisige jol kór­­set­kendeı, soqpaǵyn taba almaı, ab­dy­­raǵandy jetekke alǵandaı kómek kórsetý memlekettik mekemeler, qyz­metkerler moınyndaǵy abyroıly borysh bolýǵa tıis.

Úkimettiń 3,5 myń aýyldy ór­ken­­detemiz degen josparynan habardarmyz. Naqty aıtsaq, «Aýyl – el besigi» jobasy sheńberinde aýyl turǵyndarynyń 90 paıyzy nemese 7 mln adam turatyn 3 477 aýyl jańǵyrtylmaq. Barlyǵy 1,3 trln teńge bólý kózdelgen. Onyń ishinde aýyl­­dardy damytýǵa 2026 jylǵa de­ıin 900 mlrd teńge bólinetini resmı túrde jarııa etildi.

Onyń ústine, qazirgi tańda bir jaǵynan kadr tapshylyǵy, ekinshi jaǵynan jumyssyzdyq (soraqysy – eńbeksizdik indeti de jaılap barady) aýyldyń alqymynan alyp turǵanyn jasyrýdyń qajeti joq. Ke­risinshe, ony sheshý joldaryn eki­jaqty talqylap, birge qarastyrý kerek. Áıtpese, aýyldyń, aýyl sharýa­­­­­shy­lyǵy problemalarynyń ushy-qıyry jýyqta kóriner emes. Sonymen birge 3,5 myńdyq tizimge enbeı qalǵan aýyldarymyzdyń taǵ­dy­ryn da tál­kek­ke salýǵa bolmas. Olar boıynsha tolyq túgendeý (ınventarızasııa), suraý salý arqyly saraptaý jumysy júrgizilýge tıis. Ondaı aýyldardy órkendetýdi otandas, áleýetti isker azamattarǵa, bıznesmenderge belgili bir shartpen usynar bolsa, talapkerler tabylyp, bolashaq mıllıonerler aýyldan shyqpasyna kim kepil?

Eń kúrdeli másele – olardy úki­met tarapynan bekitilgen ult­tyq jobalardy júzege asyrýǵa qatys­ty­rý. Ol úshin tıisti talaptar anyq jazylyp, ashyqtyq qaǵıdaty qamta­masyz etilýge tıis. Árıne, bul jerde ıntegrasııalanǵan sıfrlandyrý júıesiniń kómegi tıetini sózsiz. Áleýmettik mártebesi, bilimi, óneri, qabilet-qarymy, tájirıbesi, eńbek ótili, otbasy jaǵdaıy, tipti óndiristik minezdemesine deıin eskerilýge tıis. Mysaly, tájirıbeli dánekerleýshi men kirpish qalaýshyny óz aldyna, deldal men qaraýyldy jeke qaraǵan durys bolady. Ár kásip ıesiniń múm­kindigine, biliktiligine, iske ja­ram­dylyǵyna kepil ne kepildeme qajet.

Qajet bolǵan jaǵdaıda, «Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy jer­gi­­likti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańǵa tıisti ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý múm­kindigin qarastyrý da qıynǵa soqpaıdy.

Al qatysýǵa múmkindigi shekteýli nemese belgili sebeptermen qatysa almaıtyn azamattar tirkeýge alynyp, olardyń bilimine, qabiletine laıyq ózge usynys jasalsa, shuǵyl túrde jumys kúshine suranysy bar salalarǵa maman daıarlaýdy jolǵa qoıýǵa bolar edi.

Sońǵy on jyl kóleminde aýyl halqynyń sany 45 paıyz bolsa, qazir ol 41,5 paıyzǵa deıin tómendegen. Al 2019-2020 jyldary aýyldan qalaǵa 750 myńnan astam adam jumys úshin amalsyz kóshkendigi rastalyp otyr. Sondyqtan jer-jerde ońynan sheshilip jatqan turǵyn úı – baspana salýdyń ózin jan-jaqty zerttep, iske asyrmasa, memlekettiń qarajaty ysyrap bolýy múmkin.

Perspektıvalyq turǵydan qara­ǵanda, barlyq aýyldyń bolashaǵy zor dep aıtý qıyn. Sondyqtan bul salaǵa naryq júıesi dendep engende ǵana kóp nárse anyqtalady. Jalpy, turǵylyqty jerdi (aýyl ne qala) tańdaý – halyqtyń óz erkinde. Qalaǵa qonys aýdarý úrdisin jiti zerttep, boljaý, tıisti usynymdar ázirleý – sala mamandarynyń enshisi. Bul iske azamattyq qoǵam belsendilerin tartý da tıimdi bolmaq. Sondyqtan joǵary oqý oryndarynda ýrbanısterdi daıarlaý, olardyń qyzmetin uıymdastyrý – memlekettik qoldaýdy qajet etetin ózekti másele.

Darhan MYŃBAI,

Májilis depýtaty