Ndıleka Mandela: Men úshin mańyzdysy – óz jolymdy tabý

Ndıleka Mandela – Nobel syılyǵynyń laýreaty Nelson Mandelanyń úlken nemeresi, ol 1965 jylǵy 22 aqpanda Keıptaýn qalasynda dúnıege kelgen. Fılantrop, áleýmettik jáne gýmanıtarlyq sala qaıratkeri. BUU aıasyndaǵy «Mandela sııaqty kóshbasshylar» atty halyqaralyq baǵdarlamanyń basshysy. Adamnyń ımmýntapshylyq vırýsy ınfeksııasy jáne juqtyrylǵan ımmýntapshylyǵynyń sındromy (AIV/JITS), sondaı-aq týberkýlezben kúresý boıynsha Jahandyq qordyń birqatar baǵdarlamalary boıynsha jumys isteıdi. Reset Global («Jahandy qalpyna keltirý») atty Ǵalamdyq assambleıa sheńberindegi Konsýltatıvtik keńestiń Afrıkanyń jastary men Afrıkadaǵy densaýlyq máseleleri jónindegi ýákili.

– Ndıleka hanym, elimizge qosh keldińiz. 

– Qabyldaǵanyńyz úshin alǵys bildiremin. Qazaqstan bizdi jyly qarsy aldy. Mundaǵy adamdar óte jylyshyraıly eken. Bul maǵan qatty áser etti.

– Qazaqstanǵa alǵashqy kelýińiz be? Elimiz týraly áserińizben bólisseńiz.

– Maǵan halyqtyń qonaq­jaı­lylyǵy men jyly qarsy alýy, mádenıeti unady. Sondaı-aq shaharlaryńyz da óte kórkem eken. Eldegi damý baǵyty Tuńǵysh Prezı­dent Nur­sultan Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty ekeni kórinip tur. Sol kisiniń eńbeginiń nátı­jesinde osyndaı ǵajaıyp, taza, jasyl qala dúnıege keldi.

Keshe astanada isker áıel­der tobymen kezdestik. Sonda tal­qylanǵan máseleniń biri – aýyldyq jerlerdegi áıelder­diń kásip­pen aınalysýy boldy. Jalpy, biz­diń elde de mundaı orta bar. Biraq bul salada Qazaq­standaǵydaı jetistikke qol jet­kiz­bedik. Demek, bul elderińizdiń osy tur­ǵyda qanshalyqty damy­ǵanyn kórsetedi.

– Alǵashqy áserińiz qandaı?

– Eki el arasynda óte kóp uqsas­tyq bar. Qazaqstanda kópte­gen etnostyq top mekendeıdi eken. Ońtústik Afrıka da kópet­nos­ty memleket. Solardyń ishin­de 11-i eń úlken etnos sanalady. Son­daı-aq olar­dyń tili aǵyl­shyn tilimen birge resmı til retinde júredi. Osy taıpa­lar­dyń báriniń qoǵamda óz orny bar. Osy turǵydan alǵanda uqsas ekenbiz.

– Nelson Mandelanyń ıadro­lyq qarý­ǵa qarsy kúres­kenin bilemiz. Qazaq­stan – ıadro­lyq qarýdan resmı túrde bas tartqan el. Ony qalaı baǵa­laısyz?

– XXI ǵasyrda ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresý mańyzdy. Álbette, Qazaqstannyń bastamasy barshaǵa úlgi. Meniń atam aıtqandaı, osyndaı qadamǵa barma­ıynsha «eshqashan ıadro­lyq qarýǵa qarsy jeńiske jete al­maımyz». Odan bas tart­qa­nymyzben, adam ómirine ákelgen zııa­ny ǵasyrlarǵa sozylady. Sondyqtan qazirgi tańda ıadrolyq qarýdan bas tartý, jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý jónindegi kelisimge qol qoıǵan elderdiń sanyn kóbeıtý ózekti bola tústi. О́ıtkeni ıadrolyq qarý qaýpinen bólek, jer-jahan koronavırýs sekildi indetpen de betpe-bet keldi.

– Koronavırýs degennen shyǵady, búginde búkil álem indetpen kúres júrgizýde. Vırýspen kúres sizdiń elde qalaı júrip jatyr?

– Búginde Ońtústik Afrıka Respýblı­kasynda jappaı vaksına salý júrip jatyr. Halyqtyń 30 paıyzy ekpe qa­byldady. Ártúrli jas sanatyna baı­lanysty vaksına salynady. Árıne, ujymdyq ımmýnıtet qalyptastyrýǵa bul jetkiliksiz. Áli de kóbirek ekpe alýǵa quqylymyz. Aldaǵy ýaqytta bul ba­ǵyt­­taǵy jumys jalǵasa beredi. Jel­­toq­sanda ujymdyq ımmýnıtet qalyp­tastyramyz dep oılaımyn.

– Afrıkada, jalpy álem­de ekolo­gııalyq másele ýshy­ǵyp tur. Qýań­shylyq, qurǵaq­shylyq sekil­di apattar qıyn­dyq týǵyzbaı qoı­maıdy. Osy máselege qatysty kózqa­rasy­ńyzdy aıta ketseńiz.

– Bul máseleniń negizgi sebebi – parnık­tik gazdar. Sondyqtan onymen kúresý úshin jahandyq deńgeıde kómirqyshqyl gazy­nyń shyǵarylymyn azaıtýymyz kerek. Shartaraptyń túkpir-túkpirinde bo­lyp jatqan tabıǵı apattardyń bári osy­ǵan baılanysty. Iаǵnı klımattyń ózge­rýi­men aýa raıy kúrt qubylyp jatyr.

Ońtústik Afrıka Respýb­lı­kasy da buǵan úles qosqy­sy keledi. Sondyqtan elde kómir­qyshqyl gazy shyǵarylymy kóle­­min azaıtýǵa qatysty keń kólem­di jo­balar bastalǵan. Osy­laısha, qýań­shylyq, sý tasqyny sekildi apattarǵa tosqaýyl bol­ǵymyz keledi.

Sondaı-aq elde ottegi kóle­min qal­py­na keltirý maq­sa­tyn­da kóptegen aǵash egi­lip jatyr. Aıtpaqshy, Qazaq­stan da bul jaǵynan aldyńǵy qatar­da tur. Máselen, astana­lary­­ńyzdyń aınalasy­na jasyl beldeý jasap, kóptep aǵash otyr­ǵyzǵandaryńyzdy joǵary baǵa­laımyz.

Bizdiń prezıdentimiz de eli­miz­degi ormandy alqaptyń kóle­min ulǵaıtýdy tapsyrdy. О́z­deri­ńizge málim, jasyl jelek kó­mir­qyshqyl gazyn jutyp, aýa­ǵa ottegi bóledi. Budan bólek, kún energııasyn tıimdi paıda­la­ný­ǵa da erekshe mán berip otyrmyz.

– Nelson Mandela qansha jyl abaq­tyda otyrsa da kóp­tegen qaq­tyǵyspen shıe­­­lenisti túzý sheshýge ty­rys­­ty. Elde ty­nyshtyq orna­dy. Jańa el­de 11 etnos tatý turyp jatyr dep aıtyp ket­tińiz. Qazaq­standa da kóp­te­gen et­nos­ bir shańy­raq astynda turyp jatyr. Elbasy­nyń bas­­ta­ma­symen quryl­ǵan Qazaqstan hal­qy As­samb­leıasy osy baǵytta jumys is­teı­­di. Osy oraıda eki eldegi etnos­ara­­lyq tatý­lyq­ty qalaı salystyrar edińiz?

– Álbette, bul turǵydan alǵanda uq­­sas­­tyǵymyz kóp. Qazaqstandaǵy et­nos­­aralyq tutastyqty joǵary baǵa­laı­­myz. Bizdiń elde 11 resmı til bar. Muny maqtanyshpen aıtyp, nası­hattap oty­ramyz. Munyń bári qoǵa­mnyń barshany tepe-teń ustaı­ty­nynyń, jan-jaqty­ly­ǵy­nyń, aıyrmashy­lyǵy­myzǵa qarama­s­­tan tatý eke­nimizdiń dáleli. Mun­daı tatý­­­lyqtyń úlgisin siz­derden de kórip otyrmyz.

Onyń ústinde, elimizdegi zań shyǵarý­shy organdarda túrli ult ókilderi eńbek etedi. Máselen, taıaýda Iohannesbýrgtiń ákimi bolyp basqa elde týǵan azamat saı­landy. Bul da barshaǵa ortaq qaraı­ty­nymyzdy kórsetedi. Tipti parlamentte Qytaı eli­nen kóship kelgen azamat eńbek etedi. Osylaısha, mádenı aıyr­ma­shylyqtarymyzǵa qaramastan, bárimiz tatý-tátti ómir súrip jatyrmyz.

– Jergilikti tilder joıylyp ket­pedi me?

– Ońtústik Afrıkada aǵyl­shyn tili keń taraǵan, jıi qol­danylady. Sebe­bi bul – bıznestiń tili. Al jergilikti taı­pa­lardyń tilderi joıylyp bara jatyr. Jastar ol tilde sóılemeıdi. Mu­ny­­men kúresý úshin jazýshy­lardan shyǵar­ma­laryn sol tilderde jazýdy surap otyrmyz. Sondaı-aq ata-analardy úıde balalarymen ana tilinde sóılesýge shaqyryp, urpaǵyna ana tilin úıretýge úgitteımiz.

– Ońtústik Afrıka Respýb­lıka­synda bilim men ǵylym qarqyndy damyp otyrǵanyn bilemiz. Sizdiń kóp­­tegen jastar qozǵalysyn qoldap júrgeni­ńizden habardarmyz.

– Bilim men ǵylym, densaýlyq sala­lary men basqaratyn qordyń negiz­gi tirek­teriniń qatarynan sanala­dy. Tór­tin­shi óndiristik revolıýsııa­dan keıingi kezeńde saýatty jastar­dyń sanyn arttyryp, olardy kompıý­ter­di qoldanýǵa, sıfr­ly tehnologııa­lardy tıimdi paıdalanýǵa, ǵy­lymı zert­ha­nalardaǵy ju­mys­qa, kitap­hanalarǵa kelýge úı­re­temiz. Sebebi qazirgi tańda álem osy baǵytqa, ǵylym men bilim­ge bettep barady. Osyndaı kezeńde sıfr­ly tehnologııany meńgerý, dıjıtal bilim alýdy meńgerý asa mańyzdy.

– Jastar týraly sóz et­ti­ńiz. Árı­ne, Ońtústik Af­rı­ka Respýb­lıka­sy men Qazaq­­stan arasyn­da dıp­lo­­ma­tııa­lyq baılanys orna­ǵan. Eki eldiń jastary arasyn­daǵy qarym-qatynas qaı deńgeıde? О́zara bilim alma­syp júrgender bar ma?

– Bizge erip júrgen Samat degen ji­git Ońtústik Afrıkada bili­min shyńdap keldi. Qazirgi tańda Qazaqstannyń Ońtús­tik Afrı­ka Respýblıkasyndaǵy Tótenshe já­ne ókiletti elshisi Qanat Tu­mysh myrzamen birlesip, bizdiń qordan úsh stýdent tańdadyq. Olar Qazaqstanda bilim alady. Qazir bul jumysty támamdaýǵa jaqynbyz.

Sondaı-aq aldaǵy ýaqytta qazaq­standyq oqý oryndarymen, kompanııalarmen kezdesip, stýdent almasý boıynsha kelissózder júrgizemiz. Keleshekte qazaq­stan­dyq jastar Ońtústik Af­rıka Respýblıkasynyń ýnı­ver­­sıtetterinde oqıdy dep úmit­tenemiz.

– Qazirgi tańda álemdegi basty máseleniń biri – «aqyl-oıdyń kóshýi», ıaǵnı oqyǵan aza­mat­tardyń shetelge ketýi. Siz­derde mundaı túıt­kil bar ma? Jas­tar arasyndaǵy eńbek kóshi-qonynyń aldyn alý úshin qandaı sharalar qabyldanyp jatyr?

– Árıne, «aqyl-oı aǵyny» búkil álemde bar qubylys. Ádette muny sıpattaǵanda bi­lim­di azamattardyń basqa elge ketýin aıtady. Biraq sonymen qatar el ishinde de «aqyl-oıdyń kóshýi» kezdesedi. Mysaly, men medısına salasynda bilim aldym. Reanımasııa bóliminiń meıirbıkesi mamandyǵym bar. Qordaǵy jumysqa baılanysty ol qyzmetti tastap ketýge týra keldi. Bir kásiptegi ma­man­nyń basqa salaǵa aýysyp ketýi de «aqyl-oıdyń kóshýi» sanalady.

Sondaı-aq bilim alyp, shetelge ketý de bar. Menińshe, memleket buǵan jol bermes úshin halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sartýy qajet. Sebebi adamdar basqa memleketke óz eline kóńi­li tolmaǵandyqtan emes, áleý­mettik jaǵdaıy kóńilinen shyq­paǵan soń ketedi. Iá, keıde bir memleket deńgeıinen asyp tú­sip, óz áleýetin toly­ǵy­men paı­dalaný úshin shetelge shy­­ǵý­­­ǵa týra keletin kez de bolady.

– Siz – álemge tanymal áıel qaı­rat­ker­­lerdiń birisiz. Qazir­gi tańda halyq­ara­­lyq qo­ǵam­das­tyqta talqylanatyn úl­­ken taqy­ryp­tyń biri – gender­lik saıa­sat. Áıel teńdigi degen ta­qy­ryp jıi kóteri­ledi. Oǵan baı­­la­nysty pikiri­ńizdi bile ketsek.

– Rasynda, genderlik teńdik, áıelder quqyǵy – qazirgi tańda ózekti másele. Sebebi áıel zatyn jalpy alyp qarasańyz, ne istese de jandandyryp, qulpyr­typ jiberedi. Jaıqalta túsedi. Aqsha berseń, ony birneshe ese qy­lyp qaıtarady. Úı berseń, ony shańyraǵyńa aınaldyrady. Sondyqtan genderlik teńdikti qalyptastyrýǵa talpynyp jatyrmyz. Árıne, qalaǵanymyzdaı deńgeıge áli jetkenimiz joq. Biraq bul baǵyttaǵy jumysymyz jalǵasa beredi.

Qazirgi tańda bizdiń elimizde mınıstr­ler kabınetinde qyzmet etetinderdiń jar­tysy áıelder. Sondaı-aq elge tanymal kásipkerler arasynda da áıelder óte kóp. Osylaısha, genderlik teńdik ornaıtyn qoǵamǵa bappen qadam basyp kelemiz.

– Qazaqtar da áıeldi qatty qurmet­teıdi, qyzdardy tórge otyrǵyzady. Sonaý orta ǵa­syrdan beri Aısha bıbi mazaraty sekildi áıelderge arnalyp eskertkishter salynǵan. Osy oraıda qazaq dástúrleri men afrıkalyqtardyń dástúrleri arasynda ózińiz baıqaǵan  uq­sastyqtar bar ma? Máselen, biz úshin toı óte mańyzdy. Siz­der­de toı qalaı ótedi?

– Menińshe, geografııalyq turǵyda alshaq jatqanymyz­ǵa qaramastan, álem halyqtary­nyń mádenıeti men dástúri ózara uqsas. Toı jasaý, merekeleý sekil­di saltanatty is-sharalardy toı­laýda qazaqtarmen de uqsas­tyǵymyz óte kóp.

Máselen, bizde jańa túsken kelin otbasyna sińisip ketý úshin sondaǵy týystaryna jańa at qoıady. Onyń ústine, kelin qoıǵan ataýlardyń mańyzy erekshe. О́ıtkeni ol sol adamdardyń kelinge qanshalyqty jaqyn ekeninine de baılanysty.

Budan bólek, kelinge tóle­ne­tin qalyń­mal da bar. Bul – al­ǵys aıtý. Mysaly, kúıeý jigit qalyńdyqty áketpesten buryn ata-anasy onyń úıine baryp, osy qalyń­maldy beredi. Biraq bul qyzdyń quny emes, qudalasqan adamǵa degen qurmetti bil­diredi. Bul qarajat jas otbasynyń aıaqqa turyp ketýine jumsalady.

О́kinishke qaraı, Afrıkada, ásirese, qurlyqtyń batys jaǵyn­da jas qyzdardy erkinen tys úlkenderge turmysqa berý jıi kezdesedi. Áıelder qozǵaly­syn qoldaýshy re­tin­de men buǵan qarsymyn. Balalar mun­daı os­pa­dar áreketke ushyramaýǵa tıis.

– Bizde de jańa túsken kelin kúıeýi­niń baýyrlaryna at qoıady. Bál­­kim, kelinniń at qoıýy – sol kóne dáýir­den kele jatqan ortaq dástúr shyǵar.

– Iá, aıtyp ótkenimdeı, álem halyq­tarynyń mádenıetteri óte uqsas. Sál ǵana aıyrmashylyq bar.

– Siz belgili, úlken áýlette dúnıege keldińiz. Bul qandaı artyqshylyq beredi, nendeı jaýapkershilik júkteıdi?

– Belgili otbasynda ósý – úlken jaýap­ker­shilik júkteıdi. Bul, ásirese, meniń atamnyń bedeline baılanysty. Ol kisi jahan­dyq tulǵa, beıbitshiliktiń jarshysy retinde tanyldy. Osylardyń bárin eskersek, bizge ońaıǵa soqqan joq. Sondyq­tan búkil nárseni osy deńgeıde ól­sheý qajet. Sondyqtan men kitap jazdym. Men úshin mańyzdysy – óz jolymdy tabý. Onda óz daýysymdy taýyp, maqsatymdy aıqyn­da­ǵym keldi. Sebebi meniń atam ómirdegi óz maq­sa­t­y­na qol jetkizdi dep oılaımyn. Sol se­­kil­­di meniń de bolashaǵym aıqyn bolýǵa tıis.

Ata-analarymyzdan kóp nárse úıren­dik. Sondaı-aq shy­naıy bolýdy meń­gerdik. Son­dyqtan genderlik teńdikti ilgeri­­letetin belsendi bolýdy, áıelder quqyǵyn qorǵaýdy qol­daýdy tańdadym. Osylaısha, qazir basshylyq jasaıtyn qordyń negizin qaladym. Bul da atamnyń jumysynyń jalǵasy. Bizdiń qor adam quqyǵyn qorǵap, bilim, densaýlyq jáne damý s­e­kil­di salalardy qamtıdy.

Men bastamashy bolǵan ba­ǵyt­tyń biri – kóshbasshylyqty damy­tý baǵdarlamasy. Ásirese, jas­tardyń boıyndaǵy osy qabi­letti ashý qajet. Muny atam Nelson Man­de­la da qatty qol­daǵan. Olar erteńgi kún­niń kósh­bas­shylaryna aınalýy kerek. О́ıt­keni qazirgi tańda shartarapta betke us­tar, ha­lyq sońynan eretin tulǵalar sanaý­ly. Mu­­nyń bári qoǵamdaǵy áleýmettik qıyn­dyq­­tarǵa ákeledi. Sondyqtan BUU aıasyn­da «Man­dela sekil­di kóshbasshylar» atty ha­lyq­­aralyq baǵdarlamany júzege asyryp jatyrmyz.

Sondaı-aq otbasynda men tuń­ǵyshtar­dyń ishindegi tuń­ǵy­shymyn. Iаǵnı Nelson Man­­delanyń alǵashqy áıelinen týǵan ul­dyń birinshi qyzymyn. Iаkı men – atamnyń alǵash­­qy nemeresimin. Sondyqtan ot­ba­syn­­­daǵy meniń rólim úlken boldy. Baýyr­lary­ma aqyl-ke­ńes be­rip, alǵa súırep otyrýym qa­jet. Sebebi olar menen úlgi alady.

– Qazirgi tańda medıa salasyn alań­da­ta­tyn máseleniń biri – baspasóz­diń oqyl­­­maýy. Sizdiń elde gazet qansha­lyq­ty oqy­lady, baspasózge kózqaras qan­daı? Jal­py, basylymnyń bolashaǵy bar ma?

– Baspasóz kezdesip otyrǵan másele tórtinshi óndiristik revolıýsııadan keıin týyndady. Sebebi kóptegen adam gazettiń qaǵaz nusqasyn satyp alǵannan góri, aqpa­ratty ınternetten oqı salǵysy keledi. Bul basylymdar úshin úlken túıtkil.

Menimen qatar býyn áli de qaǵaz nusqa­syn oqýdy jón kóredi dep oılaımyn. Sebebi gazet pen kitapty paraqtap, ony ustap kórip, ıisin sezinbeseń, áser etpeıdi. Jas urpaq Kindle sekildi quraldarǵa súıenedi. Men ony qoldana almaımyn. О́ıtkeni maǵan kitapty ustap kórip, ıisin ıiskep otyryp oqý qajet. Bul urpaqtar sabaqtastyǵy arasyndaǵy másele.

Menińshe, budan shyǵar jalǵyz jol – urpaq sabaqtas­tyǵyn qalpyna keltirip, ózara ymyralasý qajet. Biz olardyń, olar bizdiń ómi­ri­mizdi túsingeni jón. Negizinen jastar kitap oqyǵannan góri, kıno kórgendi unata­dy. Alaıda kitaptyń astarynan kınoda baıqal­maıtyn kóptegen nárseni tabýǵa bolady.

Sonymen qatar baspasóz úshin basylym­­nyń kontenti ma­ńyz­­dy. Eger gazette tyń de­rek­­­ter kóp bolsa, halyq­tyń qy­zy­­ǵý­­­­shylyǵy artady. О́kinish­ke qaraı, keıingi kezde medıany jaǵymsyz aqparattar jaý­lap aldy. Biraq bul adamdy sharsha­typ jiberedi. Osyndaıda jyly, júrekke jaqyn kele­tin jańa­lyq­tardy kóbirek oqyǵyń kele­di. Endeshe, gazet baǵytyn ózgertip, ja­ǵymdy jańalyq­tardy kóbirek jazsa, oqyr­mandar sany artatyn edi dep oılaımyn.

Internette qalaǵan nárseni jazýǵa múmkindik bar. Sonyń saldarynan ótirik aqparat jeldeı esip júredi. Álemniń myna basyndaǵy oqıǵa ana basyna ózgerip jetedi. Máselen, vaksınaǵa qarsylardy alaıyq. Dıjıtal medıa olardyń ótirigin tez taratýǵa úles qosyp otyr.

– Antıvakserlerdi eske salyp óttińiz. Qazirgi tańda sizdiń elde bul másele qalaı sheshimin taýyp otyr?

– О́kinishke qaraı, antıvakserler – álem­dik qozǵalys. Ol bizdiń eldi de aına­lyp ótken joq. Mysaly, elge tanymal sot­­tar­dyń biri, dinshil kisi «vak­sı­na zııan» dep ótirikti soǵyp júr. Ǵylymǵa mán be­re­tin adam bol­ǵan­dyqtan, men de­rek­­ter­ge nazar aýdaramyn. Vaksınanyń qa­laı áser etetininen habardarmyn. Adam­dar ek­­pe ba­qylaý, joıý úshin arnalǵan degen aqyl­­ǵa qo­nym­syz málimetke senbeýge tıis.

Vaksınanyń tarıhyna kóz jibersek, sheshek sekildi kóp­tegen aýrý túrinen osy ekpe ar­qasynda qutyldyq. Derekterdiń bári vaksınanyń tıimdiligin kórsetip otyr.

– Bıyl Qazaqstan el Táýel­sizdiginiń 30 jyldyq mereıtoıyn atap ótip jatyr. Osy oraıda, «Egemen Qazaqstan» arqyly gazet oqyrmandaryna qandaı tilek aıtar edińiz?

– Qazaqstanǵa Tuńǵysh Pre­zı­dent Nur­sultan Nazar­baev­­tyń shaqyrtýymen kel­­dim. Son­dyqtan Elbasyna rıza­shy­ly­ǵym­dy bildirip, zor alǵy­symdy jetkizgim kele­di. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyl­dyq me­reı­toıy qutty bolsyn! «Egemen Qazaq­stan» gazetiniń oqyrmany kóp, zamanaýı ba­sy­­lymǵa aınala berýine tilektespin. Gazet ujy­m­yna shyǵarmashylyq tabys tileımin!

– Mazmundy suhbatyńyz úshin rahmet.