Beıbit álem bastamasy

Bıyl Semeı ıadrolyq synaq polı­gonynyń jabylǵanyna 30 jyl tolyp otyr. Otyz jyl buryn Qazaqstan álem boıynsha tórtinshi ıadrolyq arsenal­dan erikti túrde bas tartyp, ıadro­lyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbas­shy­syna aınalǵan edi. Osy bir aıtýly bastamanyń Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen tuspa-tus kelýiniń de ózindik sımvoldyq máni bar. Sebebi kıeli qazaq jerinde qyryq jyldan astam ýaqyt ajal ýyn sepken Semeı ıadrolyq synaq alańynyń jabylýy – egemen eldiń beıbit ómirge, jarqyn bolashaqqa umtylysynyń alǵashqy ıgi de zor qadamy bolatyn. Bul qadam N.Nazarbaevtyń kóregendigi men erik-jigeriniń jáne halyqtyń jappaı qol­daýynyń arqasynda ǵana tabysty iske asty. HH ǵasyrdaǵy asa zaýaldy, qaterli qarýdan eń kóp zardap shekken qazaq ultynyń tabıǵı qarsylyǵy ýaqyt óte kele halyqaralyq, álemdik qozǵalysqa aınalyp, dúnıe júzindegi eń iri synaq polıgondaryndaǵy jarylystardy toqtatýǵa túrtki boldy.

Polıgondy túbegeıli jabý maq­satynda qurylyp, ýaqyt óte kele jal­py­halyqtyq qozǵalysqa aınalǵan, halqymyzdyń qaıratker aqyny Oljas Súleımenov basqarǵan «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysy da Qazaq­stan­nan bastaý alǵan «qarýsyzdaný bas­ta­masynyń» jarshysy boldy.

О́kinishke qaraı, ıadrolyq synaqtar uly Abaı týǵan topyraqtaǵy jergilikti halyqtyń densaýlyǵyna, qorshaǵan orta men tabıǵatqa orny tolmas zardabyn tıgizdi. Semeı synaq alańy ashyl­ǵan kezde, álem halqynyń aldynda ol aýmaq adam balasy turmaıtyn, ıen jat­qan jer retinde kórsetildi. Iаdrolyq synaq­tan tirshilik ataýlyǵa eshqandaı zııan kelmeıdi degen, kópe-kórineý jalǵan aq­parat pen jappaı nasıhat júrgizildi. Sol aýmaqtaǵy myńdaǵan adamdardyń taǵdyryna, jas óskinniń bolashaǵyna eshkim basyn aýyrtqan joq. Bul, shyn máninde, turǵylyqty halyqqa qarsy qasaqana, josparly túrde jasalǵan qııanattyń, qastandyqtyń bir túri bolatyn. Basqasha aıtý múmkin emes.

Keńes bıligi eshkimdi aıaǵan joq. О́tken ǵasyrdaǵy revolıýsııalar, dúnıe­júzilik soǵystar men qýǵyn-súrgin, ashar­shylyq bizdiń halqymyzdyń jan-táni men sanasyna jazylmastaı jara saldy. Semeı synaq polıgonyn­da 1949-1989 jyldary jarylystar úzdiksiz jasaldy. Mundaı alapat synaq­tar­dy búginde kózge elestetýdiń ózi qıyn. Osy jyldar ishinde Semeıde 468 ıadrolyq synaq ótkizildi. Onyń 125-i ashyq aýada, 343-i jer astynda jasaldy. Ǵalymdardyń dereginshe, bir ǵana 1949 jyl men 1963 jyldary ótkizilgen ıadrolyq jarylystardyń qýaty Hırosımaǵa tastalǵan atom bom­basynyń kúshinen 2,5 ese artyq bolǵan. Iаdrolyq synaqtar 18,5 myń sharshy shaqyrym alańda ótkizilse, onyń tóńi­regindegi 300 myń sharshy shaqyrym jer ekologııalyq apat aımaǵyna aınaldy. Jarylystar saldarynan taralatyn radıoaktıvtik materıaldar Qazaqstandaǵy úsh birdeı oblystyń aýa­syn, tabıǵatyn úzdiksiz lastap jatty. Sol kezdegi Semeı, Pavlodar, Qaraǵandy oblystarynyń turǵyndary polıgonnyń zardaby men zalalyn tolyqtaı óz bastarynan ótkerdi.

Polıgon aımaǵynda 1,5 mıllıonǵa jýyq adam turdy. Resmı esep boıynsha solardyń 500 myńǵa jýyǵy ra­dıo­­aktıvti sáýlelenýge ushyraǵan. Mu­nyń syrtynda, polıgonǵa qatysty aýrý-syrqaýlardyń esebi bir bólek. Mysaly, Semeı qalasy men onyń tóńi­regindegi onkologııalyq aýrýlar koef­fı­sıenti eldegi ortaq kórsetkishpen sa­lys­tyrǵanda úsh ese joǵary bolǵan.

Medısına mamandarynyń aıtýynsha, polıgonǵa irgeles jatqan aýyldarda qalqansha bezi men qaterli qan, isik aýrýlary, ıaǵnı gemablastomalar, leıkoz, lımfomalar, leıkemııalar Qazaqstannyń basqa aýdandaryna qaraǵanda 10-15% jıirek kezdesedi. Árıne, Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵannan keıin, ıadrolyq synaqtardan zardap shekken oblystar men onyń turǵyndaryna baryn­sha qoldaý kórsetip, járdem berýge ty­rys­ty. Apatty aımaqtardy qalpy­na kel­tirýge halyqaralyq qoǵamdas­tyq ta kómek qolyn sozdy. Polıgon jabylǵan­nan keıin sol jerdegi turǵyndardy áleýmettik jaǵynan qorǵaý máselesi ótkir qoıylǵan edi. Osyǵan oraı 1992 jyly «Semeı ıadrolyq synaq polıgo­nyn­daǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zań qabyl­dandy. Basqa da naqty, keshendi kómekter jasaldy.

Alaıda polıgon zardabyn joıý – belgili bir merzimniń ǵana sharýasy emes. Bir ǵana polıgonnyń ınfraqurylymyn bólshektep, odan qalǵan qaldyqtar­dy tazartýdyń ózine jıyrma jyldaı ýaqyt ketkeni belgili. Bul is-sharalar áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Bir sózben aıtqanda, 1949-1989 jyldar­daǵy zulmattyń naqty aýqymy áli de zerttelýge tıis. Memleket bul isti óz qolyna alǵan. Byltyr Qazaqstan Pre­zı­denti Q.Toqaev polıgon aýmaǵyn to­lyqqandy zerttep-zerdeleý jumysy aıaqtalǵanyn málimdedi. Qazaqstan halyqaralyq deńgeıde de qarýsyzdaný baǵytyndaǵy is-qımyldy toqtatqan emes. 1992 jyly Lıssabon hattamasyna qol qoıyldy. Osy turǵyda, 1994 jyldyń aqpan aıynda bizdiń elimiz Iаdrolyq qarýdy taratpaý kelisimine otyrdy. Budan keıin, 1996 jyly Iаdrolyq jarylystarǵa tyıym salý kelisimine qosyldy. Sondaı-aq 2006 jyly Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly kelisim jasaldy. Qazaqstan­nyń ıadrolyq qarýdy jahandyq aýqym­da tyıym salýǵa baǵyttalǵan qadamdary eleýsiz qalǵan joq. 2015 jyly Atom qýa­ty halyqaralyq agenttigi (MAGATE) halyqaralyq uıymy elimizde Tómen baıytylǵan ýran bankin ashýǵa sheshim qabyldady.

О́kinishke qaraı, ıadrolyq qarý qaýpi búgingi tańda da seıilmeı tur. Bir jaǵynan qarý-jaraqtardy joıý men ból­shekteý jalǵasyp jatsa, ekinshi jaǵy­nan sol qarý-jaraqty jetildirý toq­taı­tyn emes. Ol úshin tipti orasan qar­jy-qarajat bólinedi. Álemdegi áske­rı arsenal kún ótken saıyn artyp kele­di, ýaqytynda Býdapesht memorandýmyna kepildik bolǵan elderden (AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa) ózge memleketter de óz áskerı qýatyn arttyrýǵa janyn salyp jatyr. Qazirgi kúni ıadrolyq qarýǵa ıe bolyp otyrǵan 9 memleket bar. Olar: AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Qytaı, Fransııa, Úndistan, Pákistan, Izraıl jáne KHDR. Álemdegi ıadrolyq zymyrandardyń 90 paıyzy AQSh pen Reseıdiń qolynda bolsa, Ulybrıtanııa óziniń zymyrandaryn 225-ten 260-qa arttyratynyn aıtyp otyr. Qytaı ıadrolyq qarý-jaraǵyn jetildirip, ulǵaıtýdy kózdep otyr, Úndistan men Pákistan da qalysatyn emes.

Basqa emes, Azııa qurlyǵynda qandaı shıelenisterdiń tóbe kórsetip jatqanyn, onyń osy qurlyqtaǵy kez kelgen memleket úshin shetin másele ekenin boljap, baıqap otyrmyz. Bul – óte qaýipti úrdister. Qazirgi kezdegi taǵy bir ózekti jaıt – jappaı ajal se­be­tin qarýdyń terrorısterdiń, ózge de kúmándi toptardyń qolyna túspeýi bolyp tur. Halyqaralyq qaýipsizdik júıesine naqty kepildikter kerek-aq. Sonda ǵana mamandar «ıadrolyq qys» ataǵan qyzyl syzyqtan aspaıtyn bolamyz. SIPRI uıymynyń málimetinshe, búgingi tańda ıadrolyq qarý-jaraqty esepke alýda ashyqtyq jetispeıdi. Iаdrolyq arsenaldary men ıadrolyq derjavalardyń múmkindikteri boıynsha senimdi aqparattar ártúrli. AQSh, Ulybrıtanııa men Fransııa ózderiniń keıbir derekterin jarııa etedi. Reseı óziniń ıadrolyq kúshi týraly tolyqqandy derekti jarııalaýdan bas tartqanymen, AQSh-pen aqparat bólisip otyrady. Qytaı óz áskeriniń sany men aldaǵy josparlary turǵysynda mardymsyz ǵana aqparat usynady. Úndistan men Pákistan úkimetteri qaısybir zymyran synaqtary boıynsha habar etip otyrsa da, ózderindegi arsenal men onyń qýaty jaıynda esh aqparat bermeıdi. Soltústik Koreıa ıadrolyq synaqtar ótkizgenin jasyrmaǵanymen, ıadrolyq arsenalynyń qýaty týraly tis jarmaıdy. Izraıl ejelden óz múmkindikteri jaıynda ún qatpaý saıasatyn ustanyp keledi.

Bulaı jalǵasa berse, áskerı oqtum­syq­tardy qysqartý isi múlde toqyrap, kerisinshe, olardyń sany arta berýi de múmkin.

Qazaqstan – óziniń tarıhı tańdaýyn jasaǵan memleket. Bizdiń elimizdiń ıadro­lyq qarýǵa jahandyq aýqymda tyıym salýǵa qol jetkizý mıssııasy qazirgi tańda búkil álem úshin ózekti bolyp otyr. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti bul baǵytta asa mańyzdy bastamalar kóterip júr. Atap aıtqanda, Elbasy dúnıe júzindegi áskerı shyǵyndardyń belgili bir bóligin bilimge nemese ashtyq­tan zardap shekken elderdi azyq-túlikpen qamtamasyz etýge bólý týraly bastama kóterdi. Ol úshin BUU janynan arnaıy qor ashyp, sol qorǵa ár memlekettiń áskerı bıýdjetinen 1%-yn bólip otyrý usynyldy. 

Taǵy da sol SIPRI deregi boıynsha, 2020 jyly dúnıe júzindegi áskerı shy­ǵyndar 1981 mlrd dollarǵa deıin ósken. Osy ýaqytta ishki jalpy ónim­niń qysqarǵanyna qaramaı, áskerı shy­ǵyn­dardyń IJО́-ge shaqqandaǵy úle­si 2,2 paıyzdan 2,4 paıyzǵa deıin ul­ǵaı­ǵan. Jekelegen memleketterde ás­kerı shyǵyn 3-6 paıyzǵa deıin ós­ken. Áskerı shyǵyndardyń 39 paıyzy AQSh-tyń, 13 paıyzy Qytaıdyń úle­sinde. 3-4 paıyzy Ulybrıtanııa, Reseı, Úndistan enshisinde. Japonııa, Fran­sııa, Germanııa, Saýd Arabııasy 2,5-2,9 paıyz deńgeıinde. Osyǵan qaramaı, halyqaralyq kedeılik shegi kúnine 2 dollar ǵana. Dúnıe júzindegi ashtyqtan zardap shegip otyrǵan turǵyndar sany – 811 mln adam. Salystyrmaly túrde aıtsaq, álemdik áskerı bıýdjettiń jartysymen-aq ashtyqtan kúızelgen barlyq turǵyndy qamtamasyz etýge bolar edi. Al áskerı bıýdjettiń 1 pa­ıyzyn bólgen jaǵdaıda, bul shama­men 20 mlrd dollar, Afrıka el­deri men Saharanyń ońtústigindegi VICh juq­tyrǵan adamdardy emdeý úshin ondaǵan Education Plus tárizdi baǵdar­lamalardy iske asyrýǵa bolar edi.

Taǵy bir mysal. Bilim salasyndaǵy jahandyq áriptestik sheńberinde 2021-2025 jyldary tabysy tómen el­der­degi bilim júıesin jetildirýge 5 mlrd dollar bólý josparlanyp otyr. Osy sııaqty burynǵy Semeı ıadrolyq polı­gonynyń aýmaǵyn zararsyzdandyrý jobalaryna da qomaqty qarajat bólýge bolar edi. Qazirge deıin Nanna-Lýgar baǵdarlamasy boıynsha 150 mln dollar ǵana bólingen. Al jekelegen boljamdarǵa sáıkes Semeı synaq alańy keltirgen shyǵyn 6-9 mlrd dollardy quraıdy. Árıne, qandaı qarajat, kómek bolsa da, synaq jyldaryndaǵy ajal qushqan nemese belgili sýretshi Káripbek Kúıikov sekildi múgedek bolyp qalǵan myńdaǵan jandardyń taǵdyrlary men bastan ótkergen qıyndyqtaryna esh nárse jamaý bola almaıtyny aqıqat.

Qazaqstandaǵy polıgon shejiresi Semeı atom polıgonymen túgesilmeıtini de ras. Elimizdegi Vozrojdenıe aralynda bıologııalyq qarýlardy synaıtyn taǵy da bir polıgon bolǵan. Ol jer – Araldyń qazir qurǵap qalǵan aýmaǵynda. Budan ózge de synaq alańdary boldy. Mundaı jobalar Qazaqstan aýmaǵynyń 5-7 paıyzyn alyp jatty. Qasıetti qazaq jeri kózsiz qarýlaný men qyrǵı-qabaq soǵystyń ashy azabyn osylaı tartty. Baǵymyzǵa oraı Táýelsiz Qazaqstan óziniń ótken tarıhyndaǵy aýyr da qasiretti saldarlardan birtindep arylyp kele jatyr. «Myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqy sońǵy bes ǵasyrdaǵy almaǵaıyp dáýirlerden eńsesin tiktep, egemen el atanyp shyqty. Dúnıe júzinde 3 myńǵa jýyq etnostyq top, 7 myńǵa tarta til, 200-ge tarta mem­leket bar desek, solardyń aldyńǵy tobyn­da mań­daıy jarqyrap Qazaqstan Respýb­lı­kasy tur. Memlekettiń ondaǵan jyl­dar boıy júrgizgen tabysty, saýat­ty qoǵamdyq, ekonomıkalyq, mádenı saıa­satynyń arqasynda bıyl Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyn qarsy alyp otyrmyz.

Darhan KÁLETAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ýkraınadaǵy

Tótenshe jáne ókiletti elshisi