1949-1989 jyldar aralyǵynda Semeıdiń dalasynda 456 synaq ótkizilgeni belgili. Onyń ishinde jer ústindegi, áýedegi, uńǵymalardaǵy, tonneldegi jarylystar bar... Tipti sýtegi bombasyna deıin synalǵany belgili. Eń ókinishtisi, joıqyn jarylystardyń saldary qarapaıym halyqqa aýyr soqqy boldy. Sonaý jyldardaǵy synaqtyń zııanyn jurt áli kúnge deıin tartyp otyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly Semeıge barǵan saparynda «Polıgon zardabyn tartqan azamattarǵa jasalatyn jeńildik laıyqty deńgeıde bolýy qajet. Úkimetke polıgon aýmaǵyndaǵy halyqqa beriletin áleýmettik kómektiń mólsheri jóninde naqty usynystar ázirleýdi tapsyramyn», degen edi. Sodan beri Shyǵys jurty Prezıdenttiń tapsyrmasynan nátıje shyǵady degen úmitte.
Jýyqta «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna polıgon zardabyn tartqan áskerılerge áleýmettik kómektiń kórsetilý-kórsetilmeýi jóninde «Aıryqsha táýekeldi ardagerler» QB tóraǵasy Erjan Dúısenbaev bastaǵan bir top azamattan hat tústi.
«Sizderge 1949 jyldan bastap Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy jarylystar toqtaǵanǵa deıin, osy qaýipti aımaqta merzimdi áskerı boryshyn ótegen ardagerler qaýymy hat joldap, qoldanystaǵy zańnamadaǵy ózderine qatysty jazylǵan keıbir tujyrymdardyń qarama-qaıshy tustaryna túsinik berýlerińizdi talap etedi», dep bastalǵan hat mátinin tolyq nazarlaryńyzǵa usynýdy jón kórdik.
«Shynyn aıtý kerek, SIаP-ta áskerı mindetin ótegen sarbazdarymyzdyń mártebesi kúni búginge deıin qoldanystaǵy zańdarymyzda naqty kórsetilmegen. Sonyń saldarynan olarda kúni búginge deıin, sonaý Lenıngrad qorshaýynda bolǵan, tipti soǵysty aıtpaǵanda, oq-dáriniń ıisin ıiskep, qolyna qarý ustap kórmese de keńestik júıede bir salany uzaq jyldar boıyna basqarǵany úshin memlekettiń erekshe qamqorlyǵyn kórip, jeńildigin paıdalanyp otyrǵan basshylardyń mártebesindeı mártebe joq.
1949 jyldan 1990 jylǵa deıin Úkimettiń buıryǵymen 18 ben 20 jastaǵylar densaýlyǵymyzǵa qaýip tóndire otyryp, ıadrolyq jarylystyń zardaptaryn joıyp, áskerı boryshtarymyzdy ótedik. Búginde Semeı ıadrolyq polıgonynyń eń jas ardageri 50 jastan asqan. Ásirese 50 jyldan keıin ıadrolyq sáýlelenýdiń adam aǵzasyna áseri qanshalyqty qaýipti ekenin bári biledi. Alaıda Semeı ıadrolyq polıgonynyń ardagerleri memleket tarapynan esh qorǵalmaǵan. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi «tikeleı» degen sózdiń joqtyǵyn alǵa tartyp, anyqtamalarymyzdy qabyldamaıdy. Áskerge shaqyrylyp, qyzmet etken sarbazdar únemi sol jerde ıadrolyq jarylysty synaýǵa tikeleı qatysty. Áleýmettik qamsyzdandyrý organdary «Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq mýzeıi ókiliniń áskerı bólimderde naqty áskerı qyzmet etýi áskerı bılette kórsetilgen jáne ony arhıvtik anyqtamamen rastaýdyń qajeti joq» degen ýájin eskerer emes. Semeı ıadrolyq polıgonynyń ardagerleri Otan aldyndaǵy boryshtaryn oryndaǵanymen, Úkimet pen memlekettiń qoldaýyna muqtaj.
Sonymen, SIаP-ta áskerde bolǵandar dep otyrǵanymyz kimder? Byltyrǵa deıin qoldanysta bolyp kelgen «Uly Otan soǵysynyń múgedekteri men olarǵa teńestirilgen tulǵalardy áleýmettik qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy 28 sáýirdegi №2247 Zańynda da, byltyr qabyldanǵan «Ardagerler týraly» zańda da SIаP-ta áskerı qyzmette bolǵandar týraly naqty esh nárse aıtylmaıdy. 1995 jylǵy 28 sáýirdegi «Soǵys múgedegi men qatysýshysynyń jáne olarǵa teńestirilgen tulǵalarǵa kepildendirilgen jeńildikter berýdiń mártebesin anyqtaý týraly» zańnyń 10-babynda «...Chernobyl AES-tegi jáne taǵy da basqa azamattyq, áskerı nysandardaǵy radıasııalyq apatty joıýǵa qatysqan, sondaı-aq ıadrolyq synaqtarǵa tikeleı qatysqandyǵy jáne jaraqat alǵandyǵy men múgedektigi týraly sot-medısınalyq saraptamasynyń qorytyndysy bar» dep jalpylap ǵana kórsetilgen. Bizdińshe, atqarýshy bılik pen zań shyǵarýshy organ SIаP-ta áskerı qyzmet etip, densaýlyǵynan aıyrylyp, múgedek bolǵandarǵa qazynadan tólenetin ótemaqyny únemdeý úshin qaptyń aýzyn qysyp ustap, osyndaı qıturqy áreketke barǵan tárizdi. Kúni búginge deıin semeılik sarbazdardyń jolyna «búk túsip jatyp alyp, aıaqtarynan shalatyn» osy anyqtama qanshalyqty zańdy?
Uly Otan soǵysy kezinde buratana halyqtar arzan jumys kúshi retinde paıdalanylǵan «jumysshy batalondarynyń» Keńes zamanynda «qurylys batalondary» dep atalatyn kóshirmesi kóp boldy. Mundaı áskerı quramalarǵa, negizinen, qoldaryna qarýdyń ornyna kúrek, qaıla ustaıtyn, barynsha qaýipsiz Orta Azııa halyqtarynyń ókilderi men onyń ishinde jergilikti qazaqtar kóp shaqyryldy. Qazaqstan Úkimeti zań shyǵarý barysynda olardyń sanynyń kóptigi men memleket tarapynan polıgonda merzimdi áskerı boryshyn ótegenderge tólenetin ótemaqy kóleminiń shyǵynyn eseptep, osyndaı qısynsyz áreketke baryp otyrǵan tárizdi. Ras, olar jarylys synaqtaryna tikeleı qatyspasa da sol aýmaqtaǵy aýaǵa taraǵan ýmen tynystap, jerasty shahtalarynda qurylys jumystaryn júrgizdi. Tipti jarylystan keıin radıasııalyq qaldyqtardy tasýǵa qatysqandarynyń áskerı bıletterindegi «aıryqsha belgileri» degen tusyna «synaqqa qatysqan» degen málimet te jazylmaǵan. Sol 1949 jyldan bastap áskerde bolǵandardyń aldy qazir bul dúnıede joq. 1970-1980 jyldar aralyǵynda polıgonda qyzmet etkenderdiń qatary da sırep ketken.
Ádildikti tý etsek, zańnamada kórsetilgen merzim aralyǵynda SIаP-ta áskerı boryshyn ótegenderge qandaı áskerı bólimde qyzmet atqarǵanyna qaramastan ardager mártebesi berilýge tıis. Ol úshin eń aldymen SIаP-ta áskerde bolǵandardyń mártebesin zańdyq turǵydan anyqtap alýymyz kerek. О́kinishke qaraı, ázirge SIаP-ta áskerde bolǵandar jóninde byltyr qoldanystan shyǵyp qalǵan 1995 jylǵy 28 sáýirdegi № 2247 Zań men «Ardagerler týraly» Zańda da ushynan ustatpaıtyn jalpylama sózden basqa túk te joq. Zań shyǵarýshy organ olarǵa tólenetin ótemaqynyń mólsheri men jeńildikter jasaýǵa jumsalatyn qarajattan jaltaryp, jalpy qaýipti aımaq turǵyndarymen teńestirip jibergen. Odan ári zań «1966 jyldan 1990 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi aralyqta jerasty ıadrolyq jarylystaryn jasaý kezeńinde osy aýmaqtarda turǵan, jumys istegen nemese áskerı qyzmet (sonyń ishinde merzimdi) atqarǵan azamattardy ıadrolyq synaqtar saldarynan zardap shekken azamattar sanatyna jatqyzǵan. Qarap otyrsańyz, osy eki zańda da qısynǵa kelmeıtin qarama-qaıshylyq kóp. Nege zań shyǵarýshy organ sol aımaqtarda turǵandar men áskerı mindetin ótegenderdiń mártebesin teńestirip jibergen? Bul – aqylǵa syımaıtyn nárse.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Bizdiń baǵdarlamada tórt negizgi basymdyq bar. Ár azamatqa óz múmkindikterin iske asyrýǵa teń múmkindikter berińiz. Memleket shynymen muqtaj jandarǵa áleýmettik kómek kórsetýi kerek. Eń bastysy – áleýmettik ádilettilik», degen edi.
«Biz, ardagerler qaýymy zań shyǵarýshy organnyń SIаP-ta áskerde bolǵandardy Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardyń qataryna qosyp jiberýin baryp turǵan ádiletsizdik jáne merzimdi boryshyn ótegenderdiń konstıtýsııalyq quqyǵyn shekteý dep túsinemiz».
Ardagerlerdiń aıtaıyq degen oı-pikirleriniń toqeteri: Semeı aýmaǵynda turǵan azamattar men onda áskerı boryshyn ótegenderdiń mártebesi zańdyq turǵydan ajyratyp kórsetilýi kerek.
Shyǵys Qazaqstan oblysy