Ahmetsapanyń qysqasha ómirbaıany

Kezinde bala oqytyp, ustazdyq etken, «Ushqyn», «Eńbekshi qazaq», «Aq jol» gazetterinde qyzmet atqarǵan, Mirjaqyp Dýlatuly, Júsipbek Aımaýytuly syndy Alash ardaqtylaryna jaqyn júrgen qaıratker tulǵa týraly búginde biren-saran zertteý maqalalar ǵana bolmasa, to­lymdy eńbekter áli de bolsa joqtyń qasy. О́ıtkeni tarıhı derek az.

Taıaýda kútpegen jerden Qostanaı ob­ly­synyń memlekettik arhıvinen Ahmet­sa­panyń óz qolymen jazylǵan «Qysqasha ómirbaıanyn» taýyp aldyq. Qundy derek tyń izdeniske iz salar degen úmittemiz. О́mirbaıan RKP(b) músheleri men kandıdattarynan Torǵaı ýezdik bolshevıkter komıtetine kelip túsken aryzdardyń ishinde jatyr eken. Ahmetsapa 1922 jyldyń 29 qańtarynda uıymdastyrý bıýrosyna bergen aryzynda ózin RKP(b) qataryn tazartý boıynsha jeke synaqqa tartýdy suraıdy. Qaıratkerdiń qysqasha ǵumyrnamasy osy aryzǵa qosymsha retinde tigilse kerek.

Uıymdastyrý bıýrosyna RKP (b) múshesi Ahmed-Safa Iýsýpovtan

Aryz

Qysqasha ómirbaıanymdy usyna otyryp, uıymdastyrý bıýrosyna meni RKP(b) qataryn tazartý boıynsha jeke synaqqa tartýdy suraımyn. О́ıtkeni partııanyń Tashkent uıymynyń qataryn tazartý kezinde men issaparda boldym, sodan beri dalada ómir súrip keldim. 1922 j.29 qańtar

«A.Iýsýpov» dep qol qoıǵan

Ahmed-Safa Iýsýpovtyń qysqasha ómirbaıany

Men 1895 jyly Torǵaı oblysy jáne ýeziniń Sarytorǵaı bolysyndaǵy aýylda ortasha qazaq otbasynda dúnıege keldim. 8 jastan 11 jasqa deıin musylmansha oqydym. 11 jasymnan bastap bolystyq mektepte bilim aldym. Sosyn 4 synyptyq Torǵaı qalalyq ýchılıshesinde oqyp, kýrs­ty 1913 jyly támamdadym. Qalalyq ýchı­lı­sheniń kýrsyn aıaqtaǵan soń, bilimimdi jal­ǵastyrý maqsatynda Qazan muǵalimder ınstıtýtyna túsý úshin Qazan qalasyna keldim. Alaıda munda tek pravoslavtar ǵana qabyldanatyn bolǵandyqtan, men dini basqa musylman bolǵandyqtan oqýǵa túse almadym. Torǵaıǵa qaıtyp oralysymen aýyldyq mektepke muǵalim bolyp taǵaıyndaldym. Bul qyzmette 1918 jylǵa deıin jumys istedim. 1918 jyly ýezdik jer basqarmasyna tehnıkalyq jumysker bolyp ornalasyp, munda eki aı shamasynda qyzmet ettim.

1918 jyldyń aıaǵynda jáne 1919 jyldyń basynda Ýezdik atqarý ko­mı­te­tiniń múshesi bolyp ta­ǵaıyn­daldym, biraq mamyr aıynda Alashor­da­lyq­tar Ýezdik atqarý komıtetin taratyp ji­ber­gen­dikten munda da uzaq jumys isteı almadym. Keıin oryssha saýaty bar adam retinde Alash Orda quramyna alynyp, sharýashylyq bóliminiń qyzmetkeri bolyp jumys istedim. 1919 jylǵy qyrkúıektiń basynda eńbek demalysyna bosap shyǵyp, óz aýylyma kettim. Qarasha aıynyń basyna deıin osynda turdym. Torǵaı qalasy Kolchaktyń ońtústik armııasynan azat etilgennen keıin, qalaǵa keldim. Munda Qyrǵyz ólkesi áskerı revolıýsııalyq ko­mıtetiniń shaqyrtýymen Ýezdik keńes­ter sezi shaqyrtylǵansha ýaqytsha uıym­das­tyrýshy-nusqaýshy bolyp jumys istedim. Ýezdik atqarý komıteti burynǵy quramynda qaıta qurylǵan soń, onyń múshesi retinde Orynbor qalasyna Qazaq áskerı revkomyna aqsha alyp kelýge issaparǵa jiberildim. Orynborǵa kelisimen Qyrǵyz ólkesi áskerı revolıýsııalyq kom­ıtetiniń tóraǵasy Pestkovskıı jol­dastyń ókimimen mobılızasııalanyp, Qyrǵyz áskerı revolıýsııalyq komı­te­ti­niń organy «Ushqyn» («Iskra») gazeti redaksııasynyń redkollegııa múshesi bolyp taǵaıyndaldym.

1920 jyldyń 18 aqpanynda óz er­kimmen Reseı kompartııasynyń qata­ry­na óttim jáne 6-shy Orynbor aýdandyq kommýnıster uıymyna kandıdat bolyp qabyldandym. Al shilde aıynda tolyq múshelikke óttim.

1920 jyly aqpannyń sońynda Qyrǵyz ólkesi áskerı revkomy meni OAK-tyń «Qyzyl Shyǵys» úgit-nusqaý poıyzynyń quramynda Túrkistan respýblıkasyndaǵy úgit-nasıhat jumystaryna ádebı aýdarmashy retinde issaparǵa jiberdi. «Qyzyl Shyǵys» poıyzy bes aı boıy Túrkistan respýblıkasynyń barlyq qalalarynda bolyp, shildede Oryn­bor­ǵa oraldy. Men osy qalada 1920 jyldyń qarashasyna deıin Qyrǵyz re­dak­sııasyndaǵy jumysymdy jal­ǵas­tyrdym. Qarashanyń basynda Baký qa­la­syna joldas Jangeldınmen birge Shyǵys halyqtarynyń nasıhaty jáne is-qımyly keńesine qyzmetker retinde issaparǵa bardym. Joldas Jangeldın osy keńestiń tóralqa múshesi edi. Shyǵys ha­lyqtarynyń nasıhaty jáne is-qımyly ke­ńesinde 1921 jylǵy aqpan aıynyń ba­syna deıin keńse qyzmetkeri bolyp ju­mys istedim. 1921 jyldyń 6 aq­pa­nyn­­da ózimniń jeke ótinishim bo­ıyn­sha Tashkent qalasyna Túrkistan OAK ja­nyn­daǵy QKSR ýákildiginiń qa­ra­­ma­ǵy­na issaparǵa jiberildim. QKSR ýá­kil­digi meni Túrkistan OAK-ty jáne Túrkistan res­pýblıkasy kommýnıstik partııasy ortalyq komıtetiniń organy «Aq jol» gazetine issaparǵa jiberdi. О́ıtkeni bul gazet Túrkistan respýblıka­sy­men qatar, Qyrǵyz respýblıkasyna da taraıtyn. Qazirgi kezge deıin atalǵan ga­zettiń jaýapty qyzmetkeri bolyp ju­mys isteımin. Qyrkúıektiń basynda óz densaýlyǵymdy túzeý úshin eńbek demalysyna shyqtym.

Sarytorǵaı bolysynyń bolystyq sezinde 3-shi Torǵaı ýezdiń sezi keńesine delegat bolyp saılandym. Osy sezde ýezdik atqarý komıtetiniń múshesi bolyp saılandym.

«Qoly» A.Iýsýpov.

Alashtanýshy Tursyn Jurbaı: «A.Iýsýpov – M.Dýlatovtyń bajasy. Jaqsy aralasqan. J.Aımaýytovpen birge Torǵaıdaǵy ashtarǵa mal aıdap baryp, sonymen qosa jaýapqa tartylǵan. Úsh-tórt jyl jazaǵa da kesilgen. Bir túsiniksiz tusy, A.Iýsýpovke: «NKVD-nyń jasyryn tyńshysy. Der kezinde habar bermegeni úshin atý jazasyna kesildi», degen aıyp taǵylǵan», deıdi de, «Biz anyq derekti bilmegendikten de, A.Iýsýpovty aqtaýdan da, qaralaýdan da aýlaqpyz. Sebebi NKVD-nyń úkimi oryndalyp ketti. Ekinshiden, ol eshqandaı kýágerler sózin maquldamaǵan. Iаǵnı munyń ózi de joǵarydaǵy aıyptardyń ótirik ekenin dáleldeıdi» degen tujyrym jasaıdy.

Ataqty «on tórttiń isi» tek aıyp­taý­shy­lyq sıpatta ǵana júrgenin aıta kelip, ǵa­lym: «SSSR Halyq Komıssarlary Sovetiniń janyndaǵy OGPÝ kol­le­gııa­sy­nyń 1930 jyly 4 sáýirdegi qaýlysy boıynsha: Baıtursynov Ahmet, Dýlatov Mır-Iаkýb, Espolov Myrza-Ǵazy, Ádilev Dinmuhamed (Dinshe), Aımaýytov Júsip­bek,­ Bolǵanbaev Haıretdın, Birim­ja­nov Ǵa­zymbek, Gabbasov Halel, Iýsýpov Ahmed-Safa:

- 1921 jyly Orynbor qalasynda kontrevolıýsııalyq uıym kuryp, Orta Azııadaǵy pantıýrkıstik uıymnyń bastyǵy Valıdovpen baılanys jasaǵany úshin;

- Dalaǵa baryp qarýly kóterilis uıymdastyrý týraly jınalys ótkizgeni jáne dalaǵa sińip ketýge daıyndalǵany úshin;

- 1927 jyly VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetiniń sekretary Goloshekınge qas­tan­dyq áreket jasaýǵa tyrysqany úshin;

- Iýsýpov A. S. - OGPÝ-diń qupııa tyń­shysy bola tura, Birimjanovtyń Valı­dovke ketkenin habarlamaǵany úshin; RSFSR qylmysty ister kodeksiniń - 58-babynyń 2, 4, 8, 11, 13-tarmaǵy boıynsha: Atý jazasyna kesildi.

- Jumabaev Maǵjan, Omarov Eldes, Bıtileýov Damolla - «Alqa» atty jasyryn, ultshyl úıirme qurǵany úshin; RSFSR qylmysty ister kodeksiniń 58-babynyń 4,11-tarmaǵyna sáıkes jazanyń eń aýyr túrine kesilip, ol jaza 10 jyl kon­sentra­sııa­lyq lagerde óteý týraly úkim­men almastyryldy. Atýǵa bu­ıyrylǵan tórt adamnyń - Ahmet Baıtursynovtyń, Mirjaqyp Dýlatovtyń, Myrzaǵazy Espo­lov­tyń, Qazymbek Birim­janovtyń isi 1931 jyly 13 qańtarda qaıta qaralyp, eń aýyr jaza túrmemen almas­tyryldy. Olar on jylǵa bas erki­nen aıyryldy. Al Halel Ǵabbasov, Júsipbek Aımaýytov, Dinmuhamed Ádilev, Haıretdın Bolǵanbaev, Ahmed-Safa Iýsýpov atylyp ketti» degen derek kel­tiredi.

Ahmetsapa ómiriniń sońǵy sátteri týraly keıbir maǵlumattardy reseılik ru.openlist.wiki saıtyndaǵy «Ashyq tizim» jobasynan tabýǵa bolady. Munda A.Iýsýpovtyń «Eńbekshi qazaqtyń» redaksııa qyzmetkeri ekeni, Qyzylorda qalasynda Selverstov kóshesindegi №28 úıde turǵany, 1929 jyldyń 29 qańtarynda kontrrevolıýsııalyq uıym­dar­ǵa qatysqany jáne antıkeńestik úgit-nasıhat júrgizgeni úshin tutqynǵa alyn­ǵany, 1930 jyly 4 sáýirde OGPÝ alqasy atý jazasyna kesip, úkimniń 21 sáýirde oryndalǵany jáne Máskeýdegi Vagankov zıratyna jerlengeni týraly málimet bar.