Mejeli kezeńdegi mańyzdy qadamdar

«Ádiletti memlekettiń» alǵysharty

Strategııalyq qujattyń «Saıası jańǵyrý jáne adam quqyǵyn qorǵaý» bóliminde osy ýaqytqa deıin atqarylǵan jumystarǵa keńinen toqtalǵan Memleket basshysy bul is-sharalardyń aýqymy kelesi kezeńde keńeıe túsetinin de eskertti. 

Osydan bir jyl buryn jarııalanǵan Qazaqstan halqyna Joldaýynda Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev «zań ústem­digi ornyqpasa, azamattardyń qaýip­siz­digine kepildik berilmese, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń birde-bir mindeti tabysty júzege asyrylmaıtynyn» qatań eskertip, azamattardyń múddesin qor­ǵaý jolynda «Ádiletti memleket» qurý tujyrymdamasyn ázirleýdi tapsyrǵan bolatyn. Qarapaıym halyqtyń muń-muq­tajyn, máselelerin tyńdap, kórip qana qoıý jetkiliksiz ekenin aıtqan Mem­leket basshysy «Eń bastysy – durys jáne ádil sheshim shyǵarý qajet», degen edi.

Osy qujattan keıin quqyq qorǵaý organdarynda eleýli ózgerister boldy. Jergilikti polısııa qyzmeti tolyqtaı «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdaty bo­ıynsha jumys isteýge bet burdy. Eldi mekenderde, ásirese shalǵaı jat­qan aýyl-aımaqtardaǵy ýchaskelik ınspektor­lardyń jumysyna erekshe mán berile bastady. Ýchaskelik ınspektorlardyń mártebesi artty. Prokýrorlyq qadaǵa­laý qaıta kúsheıtildi. Ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyq jáne damý uıymy el­deri­niń tájirıbesine súıene otyryp, qylmyspen kúres salasy qaıta jań­ǵyrdy. Atap aıtqanda, eń aldymen azamattardyń quqyǵyn qorǵaýdy maqsat tutqan úsh býyndy model quryldy. Bıyldan bastap prokýrorǵa adam qu­qy­ǵy men bostandyǵyna qatysty negiz­gi prosessýaldyq sheshimderdi keli­sý mindeti zań boıynsha bekitildi. Eli­miz­de bıyl 1 shildeden bastap memle­ket­tik apparat pen azamattardyń ózara qarym-qatynasyn jańadan qalyptas­tyrǵan ákimshilik ádilet júıesi engizil­di. Iаǵnı «Ádiletti memleket» qurý tujyrym­dama­synyń alǵysharty bekitilip, basty ári mańyzdy qadamdar jasaldy.

Endigi kezeń – osy mańyzdy ári strate­gııalyq baǵdarlamanyń aýqymyn keńeıtip, oń nátıjege jetýine yqpal etý. Prezıdent bul baǵytta qolǵa alynǵan is-sharalardyń naqty nátıjege jetýi eń birinshi jergilikti bılik organdarynyń belsendiligine baılanysty ekenin de aıtyp ótti. «Jergilikti atqarýshy bılik jańa ózgeristerdiń mán-mańyzyn túsinip, polısııaǵa qolǵabys etýge tıis. Sonymen qatar qylmyspen kúresýdiń praktıkalyq máselelerin nazardan tys qaldyrmaý kerek», degen Memleket basshysy búginde Joldaýda quqyq qorǵaý organdarynyń aldynda turǵan basty mindetterdi taǵy bir ret tııanaqtap berdi.

Atap aıtqanda, alaıaqtyq pen qarjy pıramıdalaryna qarsy keshen­di sharalar ázirleý; balalarǵa, sonyń ishinde ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa qarsy jynystyq qylmys­tar­dyń aldyn alý; esirtki zattarynyń, sonyń ishinde sıntetıkalyq esirtkiniń taralýyna barynsha tosqaýyl qoıý; sybaı­las jemqorlyqpen tıimdi kúresti jal­ǵastyrý mindetteri aıtyldy. Ási­rese, «turmystyq sybaılas jemqor­lyq­ty» joıýǵa aıryqsha nazar aýdarǵ­an Prezıdent: «Joǵaryda atalǵan shara­lardyń bári saıası júıeni jáne adam qu­qy­ǵyn qorǵaý isin jetildirýge baǵ­yt­tal­ǵan strategııalyq baǵdarymyzdyń quram­das bóligi sanalady» dep atap ótti.

Ákimshilik ádilet júıesin engizý – mańyzdy reforma

Bıyl 1 shildeden bastap Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks kúshine endi. Jańa kodeks – Memleket basshysynyń bastamasymen «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrýda jasalǵan naqty qadamdar­dyń biri. Qazaqstanda buǵan deıin qyl­mys­tyq, azamattyq, ákimshilik quqyq buzýshylyq­tar boıynsha sot isin júrgizýdiń úsh túri bolǵanymen, tórtinshi túri – bılik or­ganymen daýda eń álsiz tarapty qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan ákimshilik ádilet Joldaý júktegen mindetten keıin iske qo­syl­ǵanyn atap ótken jón.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ákimshilik ádiletti engizý týraly 2019 jyly alǵashqy Joldaýynda tapsyrma bergen bolatyn. 2020 jyly eldegi kóptegen mańyzdy máselelerdi tıimdi sheship, áleýmettik-ekonomıkalyq damýymyzda úlken jetistikterge qol jetkizýge múmkindik beretin biregeı zańdyq qujat týraly taǵy aıtyldy. Kúshine engen jańa kodeks qazir­gi tańda Memleket basshysynyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­dama­sy­nyń naqty iske asýynda negizgi ári eń tıimdi birden-bir qural bolyp sanalady. Álemde bul kodeksti «sheneýnikterdi tártipke shaqyratyn arnaıy júıe» dep te ataıdy. Sebebi ákimshilik ádilettiń basty mıssııasy – bılik organdarymen daý-damaıda álsiz tarapty qorǵaý. Myq­ty apparaty bar memlekettik organnyń resýrsy men qarapaıym adamnyń múm­kindigin salystyrýǵa bolmaıtynyn udaıy aıtyp júrgen sarapshylar men zańgerler jańa proseske «obektıvti aqıqatty izdeýshi belsendi sýdıa» degen anyqtama da bergen bolatyn.

Kodekstiń birneshe basty ereksheligi bar. Birinshiden, eki tarap tepe-teń. Sot prosesi jaryspaly túrde ótedi. Kimniń dáleli myqty, kim sotty barynsha sendiredi, sol daýdy jeńip shyǵady. Ekinshiden, sol ákimniń sheshimi durys emestigin sot prosesinde aryz ıesiniń ózi dáleldeýi tıis. Al qarapaıym adam men kásipkerdi qolynda bıligi bar or­ganmen salystyrýǵa bola ma? Árıne, bolmaıdy. Memlekettik organ­nyń zań­­gerleri bar, múmkindigi kóp. Son­dyqtan ondaı daýlardyń kóbi qalaı aıaq­talatynyn bárimiz jaqsy bilemiz. Naqty statıstıkaǵa súıenetin bolsaq, elimiz­de daýlardyń 85 paıyzy memlekettik organdardyń paıdasyna sheshilip kelgen. Osydan keıin qarapaıym halyqta sot­tarǵa degen senimsizdik ulǵaıyp, jalpy bılikke jurttyń ókpesi qara qazan­daı bolatyny sózsiz. Al jańa Kodeks bo­ıynsha daýlar múldem basqa prınsıptermen qaralady.

Sot aryz ıesi retinde jeke azamatqa nemese kásipkerge barynsha kómektesedi. Sol ákimdiktiń sheshimi zańdy ma, zańsyz ba, ony endi talapker dáleldemeıdi. Sol sheshimdi qabyldaǵan ákimdiktiń ózi onyń zańdylyǵyn, qajettiligin, negiz­diligin dáleldeýi tıis. Bir sózben aıt­qanda, ákimshilik ádilet júıesin engizý – mańyz­dy reforma ári halyq únine qulaq asatyn memleket qurýdyń tıimdi quraly.

Basty qaǵıdat – «Jurtqa jaqyn polısııa»

Joldaý jarııalanǵannan keıin reformalardyń negizgi quraly – Ishki ister organdaryn jańǵyrtý jónindegi 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy bektildi. Basty maqsaty ishki ister or­gan­darynyń zamanaýı, tehnologııalyq ta­lap­tarǵa saı, halyqtyń senimine ıe jú­­ıesin qurý bolyp tabylatyn baǵdar­la­malyq qujatta 127 is-sharany qamtı­tyn 9 negizgi baǵytty iske asyrý kóz­del­gen edi. Qazirgi tańda bul baǵyt­tardyń 97 pa­ıy­zy oryndalyp, 30-y iske asyrylýda.

Ishki ister organdaryn reformalaý boıynsha júrgizilip jatqan jumys­tar­dyń basynda uıymdyq-shtat­tyq qury­lymdy ońtaılandyrý baǵyty tur. El Prezıdenti qoıǵan naqty min­detterdiń negizinde IIM qyzmet­kerleriniń sany 14 paıyzǵa qysqar­tyldy. Nátıjesinde, polısııa qyzmet­ker­leriniń sany bo­ıynsha 100 myń turǵynǵa shaqqandaǵy san 471-den 369-ǵa deıin tómendep, ortasha eýropalyq kórsetkishke qol jet­kizildi. Osy jyly shtattardy qaıta bólý esebinen áıelderdi zorlyq-zomby­lyq­tan qorǵaý jónindegi bólimsheler men kámeletke tolma­ǵandardyń isteri jónindegi ýchaskelik polısııa ınspektor­larynyń sany artty. Jol-patrýldik polısııasy patrýldik polısııa bolyp qaıta qurylyp, saptyq bólinisterdiń serjanttyq laýazymdaryn ofıserlik laýazymdarǵa kezeń-kezeńmen aýystyrý aıaqtaldy.

Prezıdent ótken jylǵy Joldaýynda Ishki ister mınıstrligi jumysynyń tıim­di­ligin arttyrý maqsatynda vedomstvo­­nyń qurylymyn qaıta qarap, salaǵa tán emes fýnksııalardy alyp tastaýdy tapsyrdy. Osynyń negizinde 2020 jylǵy qyrkúıekte Memleket basshysy­nyń Jar­lyǵymen azamattyq qorǵaý sala­syn­daǵy barlyq fýnksııalar men bólim­sheler jańadan qurylǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine berildi. Ishki ister organdarynyń bólimshelerin sport­­tyq jáne mádenı-buqaralyq is-shara­­lar­dyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jappaı tartý tájirıbesi de qys­qar­­tyldy. Bul jóninde Ishki ister, Má­denıet jáne sport mınıstrlikteriniń 2019 jylǵy 27 maýsymdaǵy №582 bir­­les­ken buıryǵy dálel bola alady. Keıin­nen Prezıdent janyndaǵy quqyq qorǵaý jáne sot júıeleri komıssııasy IIM-nen memlekettik organdardyń birqa­tar obektilerin kúzetýdi básekelestik ortaǵa berý jónindegi usynysty maqul­dady. Osylaısha eki kezeńde shamamen 3 myń birlik shtat sanyn bosata otyryp, 650-den astam kúzetiletin obekt berildi. Sondaı-aq, Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrliginiń quzy­ry­na – kóshi-qon salasyndaǵy negizgi fýnksııalar, Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligine – sottalǵandardy medısı­nalyq qam­ta­masyz etý, jergilikti atqarýshy organ­darǵa probasııa qyzmetiniń ese­bin­de tur­ǵan adamdarǵa áleýmettik-quqyq­tyq kó­mek kórsetý boıynsha mindetter júkteldi.

Mańyzdy qujatta aıtylǵan mindet­ter­diń taǵy biri – quqyq qorǵaý organ­dary qyzmetkerlerin halyqpen ashyq áńgime júrgizýge úıretý edi. Bul ba­ǵytta kadrlardy daıarlaý jáne irik­teý júıesi basymdyqqa aınalýy qa­jet ekenin eskertken Memleket bas­shy­sy ishki ister organdarynyń «Jurt­qa jaqyn polısııa» qaǵıdaty bo­ıynsha tutas reformasyn jasaýdy tap­syr­dy. Osylaısha sońǵy bir jylda quqyq qorǵaý organdarynda halyqpen ju­mys isteýdiń jańa formattary túzil­di. «Azamattarǵa arnalǵan qabyl­daý bólmeleri» qurylyp, kabınetter­den tys qoǵamdyq oryndarda «Joldaǵy qabyldaý», «Aýladaǵy qabyl­daý» sekildi halyqtyń aryz-óti­nishin tyńdaıtyn aksııalar uıym­das­tyryldy. Mysaly, azamattarǵa arnal­ǵan qabyl­daý­lar kezinde IIM 2021 jyl­dyń birinshi jarty jyldyǵynda 368 myńnan astam azamatqa konsýl­tasııa berip, 214,1 myń ótinishti qara­ǵan. Sonymen qatar áleý­mettik jeli­ler­diń múmkindikteri belsen­di paı­da­la­nyla bastady. «Instagram», «Feısbýk», «Vkontakte» sekildi áleý­mettik jelilerde polısııa organdary bas­shy­larynyń jeke akkaýnttary ashylyp, ýchaskelik ınspektorlar úı ıeleri men PIK chattaryna qosyldy.

Memleket basshysynyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda ishki ister organdaryna jumystyń servıstik modeline kóshýdi qamtamasyz etý, sondaı-aq ýchaskelik ıns­pek­torlarǵa basty ról beriletin jergilikti polısııa qyzmetin reformalaý da tapsyrylǵan edi.

Bul jumystar da kezeń-kezeńmen júzege asyrylyp keledi. Birinshi kezeń­de Ákimshilik polısııa komıteti qaıta qu­ryl­dy. Komıtet kúzet jáne kúzet qyz­­metin baqylaý fýnksııalary­nan bosa­tylyp, quqyq buzýshy­lyq­­tar­dyń al­dyn alý, qoǵamdyq tártipti saqtaý jáne jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi mindetterdi oryndaýǵa basa nazar aýdaryldy. «Jurtqa jaqyn polı­sııa» qaǵıdatyn qamtamasyz etý sheń­berinde polısııanyń qoǵamdyq oryn­darda turaqty bolýyn qamtamasyz etý bo­­ıynsha jumys júrgizilýde. Aı­maq­tar­da táýlik boıy qyzmet atqarý jáne aza­mat­tardy qabyldaý úshin qajetti jaǵ­daılar jasalǵan zamanaýı modýl­dik polısııa beketteri ornatylýda. Búgingi tańda óńir­lerde osyndaı 57 beket jumys is­teıdi. Taǵy 169-yn ornatý jos­par­laný­­da. Sonymen qatar qyzmet at­qarý tár­tibi qaıta qa­raldy. Eldi meken­derdiń ne­ǵurlym krı­mınogen­dik ýchaskelerinde jaıaý patrýlder sany artty.

Túıin. Bul – mejeli kezeńde atqarylǵan mańyzdy qadamdardyń bir parasy ǵana. Sebebi bir maqalanyń aıasynda elimizdiń quqyq qorǵaý organdaryn­daǵy jańashyldyq pen irgeli reformalardyń barlyǵyn qamtý múmkin emes. Eń bas­tysy – adam quqyǵyn qorǵap, azamattardyń múddesine qyzmet etetin quqyq qorǵaý organdaryn jańǵyrtý jolynda qolǵa alynǵan bastamalar men jobalar aıaqsyz qalmaýy kerek. О́ıtkeni Joldaýda Memleket basshysy agrarlyq saıasatta sabaqtastyqtyń joqtyǵyn aıta kelip: «Mınıstr aýyssa, salanyń saıasaty da ózgeredi» dedi. Shyndap kelgende, bul – barlyq salaǵa qatysty ortaq syn.