О́ńirlik komıssııalardyń ekinshi semınary

Memlekettik komıssııa múshesi, Jobalyq keńse basshysy Sabyr Qasymov óz sózinde «Eger búkil Keńes halqy úshin tragedııa 1937-1938 jyldary, sol sııaqty «Úlken terror» jyl­dary bolsa, onda Qazaqstan jáne onyń halqy úshin buryn-sońdy bol­ma­ǵan tragedııa men naǵyz apat 1928-1933 jyldar bolyp tabylady. Osy jyldary bolshevıktik-stalın­dik rejimniń halyqqa qarsy al­dyn ala ázirlegen saıa­saty, sondaı-aq Qazaqstandaǵy onyń «taǵaıyndaǵan» qoldaýshylarynyń qabyldaǵan memlekettik sheshimderi nátıjesinde, memleket tarapynan qazaq halqynyń jalpy sanynyń jartysynan aıyrǵan adamgershilikke jatpaıtyn naýqandar júrgizildi... Naq osy iri baılar men kýlaktardy, orta sharýalar sharýashylyǵy men múlikteriniń joǵarydan túsirilgen jospar arqyly jappaı tárkilenýi halyq ómiriniń materıaldyq negiziniń joıylýyna jol ashty», dedi.

Semınar jumysynda repressııa kezeńiniń leksıkasynda «tárkileý» termınimen qatar «eksproprıasııa» termıni qoldanylatyny atalyp ótil­di. Sózdikter mazmunynda osy uǵym­nyń sıno­nımderin kelesideı termınder qu­raıdy: «tonaý», «tar­typ alý», «alyp qoıý», «qol suǵý». Dál osy ter­mın­­der Qazaq­stan turǵyn­darynyń búkil múl­ki tárkilendi dep sıpattaýǵa jaraıdy.

Semınar moderatory S.Qasymov zertteýshiler men búkil qoǵamdy jalpy taqyryp boıynsha, sondaı-aq jekelegen faktilerdi de saıasılandyrýǵa jol bermeýge, osyndaı aýyr jyldary burynǵy keńes eliniń barlyq halyqtary zardap shekkendikten, ózge halyqtar men memleketterdi aıyp­tamaýǵa shaqyrdy.

Semınarda atap ótilgendeı, zert­teý­­shilerdiń aldyn ala zertteý máli­met­t­eri boıynsha «Qazaqstanda 54 myń sha­rýashylyq tárkilengen: otaǵasy men olar­dyń otbasy músheleri sottal­dy, jer aýdaryldy jáne t.b. Eger orta esep­­pen bir otbasynyń bes múshe­sin al­­saq, onda qýǵyn-súrginge ushy­raǵan adam­dar­dy jáne tıisinshe qurban­dar sany eki júz myńnan astam adamdy quraıdy».

Semınar moderatory atap ótken­deı, is júzinde qurbandar kóp bol­ǵan, óıtkeni «baı-kýlaktarǵa» qa­tys­ty «aýyzeki aıyp taǵý» qolda­nyl­­ǵan, sot pen tergeýsiz «baı-kýlak­tardyń» kóp bóligi tárkileýge ushyrady, qamaý­ǵa alyndy, tárkileý jónindegi ýákil­derdiń jáne óńirlik OGPÝ bas­shy­larynyń (ókilderiniń) aýyzsha nus­qaýy boıynsha qoǵamdyq keńester arqyly jer aýdaryldy.

Sondyqtan da tárkileý men jer aýdarýdyń kóptegen qurbandary esepke alynyp, esep kitabyna tirkel­megen­dikten qujattyq dálelder qaldy­rylmaǵan. «Bizdiń aldymyzda saıası qýǵyn-súrgin qurbandary retinde olardyń sanyn anyqtaý mindeti tur. Bul jumystyń baǵyttarynyń biri – olardyń urpaqtary jáne bas­qa da aqparat berýshilermen saýal­dama júrgizý... Biz kúshtep tárkileý­diń qurbandarynyń, ásirese bal­a­lardyń aýrýdan, ashtyqtan, máj­búrli bosqyndyqtan, sýyqtan, jer aýdary­lý saldarynan qansha adam qaıtys bolǵanyn zertteýimiz kerek. Adam shyǵyny kóp boldy. Nelik­t­en tárkilengen jáne qýǵynǵa ushyra­ǵan naqty otbasynyń mysalynda adam shyǵynyn zerdelemeske. Dál osy jumystar eriktilerdiń, jýrnalıs­terdiń, telearna jáne ákimdiktiń ıdeologııa sala boıynsha qyzmetkerleriniń mindeti ári boryshy», dedi S.Qasymov.

Semınarǵa qatysýshylar zertteý jumystarymen ózara tájirıbe almasyp, birqatar jańa materıal­dy, jazyqsyz qýǵyn-súrgin qurban­darynyń jańa esimderin usynyp, odan ári qaraı zertteý josparlaryn belgiledi.